О́miri saǵynyshtan turatyn el aǵasy

Mysaly Abaıdy, Jam­byl­dy, Muhtar Áýezovti, Áb­dilda Tájibaevty, Ábish aǵa­ny, Aqseleý aǵany, t.b. uly tul­ǵalardy, qudaı-aý, bir ki­si­deı biletin shyǵarmyn, talaı oqy­dym ǵoı deýshi edim, biraq bil­meı­di ekenmin. Bilsem de, dál men­de Myrzataı aǵadaı álem joq eken. Aǵanyń ǵylymı eń­bek­teri de, maqalalary da, es­te­likteri de kisilikke, izgi­lik­ke, jan-jaqty izdeniske ornyqqan baı­taq dúnıe eken. Sonaý qıyn jyl­darda, ákesinen erte jetim qa­lyp, qıyndyqty kóp kórse de, Myrzataı aǵa janyna molynan rýhanı azyq, meıirim, jaryq sáýle jınapty.

Sol se­bepti de Myrzataı aǵanyń Ar­nasy – Asyl, Taǵylymy – Táý­elsiz, Kitaby – Kisilik, Dáý­reni – Shirkin, qurmet tu­typ, úlgi alǵandary – Asyl­da­ry, Kúnderi – Kúndelik, al ózi – Myń jyldyq jolaý­shy eken. Daǵystannyń men jaq­sy kóretin aqyny Rasýl Ǵam­za­tovtyń «Meniń Daǵys­ta­nym» de­gen kitabynda «Aqyn dú­nıe­den júz jyl buryn týady. Onyń sebebi: eger aqyn ómir ja­ra­týǵa qatyspaǵan bolsa, on­da ómirdiń ózi de munshalyq qy­z­yq bolmas edi...» degen sózi bar edi. Men sony Myrzataı aǵa úshin on eselegim kelip otyr, rasynda da, Myrzataı aǵa­­nyń túrki jurtynyń rýhanı ále­min jasaýy myń jyldyqqa, tip­ti odan árige ketedi.

«Túnde uı­yq­tamadym, kúndiz otyrmadym, qyzyl qanymdy aǵyzdym, qara terimdi tóktim» degen Kúl­tegin bolmysy da, «aqyl ıe­si, sóz kıesi bolǵan Tonykók ǵu­la­manyń bolmysy da Myr­za­taı aǵa rýhyna jaqyn. Uly Muhtar Áýezovke shákirt bo­lyp, ǵalym Beısembaı Kenje­ba­evty ǵylymı jetekshi etken Myrzataı aǵanyń «Kóne tú­rik ádebı eskertkishteri já­ne olardyń qazaq ádebıetine qa­ty­sy» degen taqyrypta dısser­tasııa qorǵaýy – dál sol za­man­da erlik edi. Onymen qosa, Orhon jazýyn búgingi tilimizge aýdaryp berýi – ǵasyrlardyń arasyn órmekpen órip kes­telegendeı, qazaqtyń salt-dás­túrindegi, tanymyndaǵy, tir­shiligindegi, batyrlyqtaǵy, poe­­zııasyndaǵy úndestiktiń bir eke­ndigin, biregeıligin kór­set­ken eren eńbek edi.

Mine, Myrzataı aǵa ǵy­lym­­­­nyń kenin qazýdy kóne dáý­ir­den bastap, búginge deıin jet­­­kizip otyr. Bar sanaly ǵu­my­­ryn ulttyq múddege arnap, el ishiniń ashýyna basý aı­typ, aqy­lyna aqyl qosyp, aǵaı­yn­nyń tatýlyǵyn, birligin oılap, ádep­ten ozǵandarǵa ashy syn aı­typ, sanasy qalǵyǵandardy oıa­typ, qazaq degen qasıetti ult­tyń rýhanı altyn saraıyn azamat bolyp, halqynyń adal sút emgen arda uly bolyp bas­qa­ryp keledi. 

Tilim dep júregi tilim­del­gen, namysym dep judyryǵyn túı­gen, el qaıǵysyna eńsesi tús­ken, erligine tebirengen, mem­leket tirligine salǵyrt qa­raý­dy satqyndyq dep bil­gen ustazym Myrzataı aǵany men ta­nımyn. Ol kisiniń áń­gi­me­le­rin jaqyn dostarymen birge oty­ryp saǵattap tyńdadym da. Aǵanyń shapaǵatymen 2015 jyl­dyń 27 aqpanynan 20 naý­ryzyna deıin Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy Prezıdenttigine úmit­­­kerlerdiń memlekettik til­­ge jetiktigin anyqtaıtyn lın­­g­vıstıkalyq komıssııanyń mú­shesi boldym.

Men osy bir aı­ǵa jýyq ýaqytta, Myrzataı Jol­­dasbekov atty ýnıversı­tet­­ke baryp, baǵa jetpes bi­lim aldym. «Ǵajap, ǵajap» de­ı­min. Myrzataı aǵanyń áń­gimelerinen qanshama el aza­mat­taryn tanydym de­se­ńiz­shi. Elbasymyz Nur­sul­tan Na­­zarbaevtyń biz bile ber­meı­­tin eren eńbegin, oı­ǵa kemel, sózge sheshen, álem­dik tul­­­ǵa, kóshbasshylyq qa­sı­et­­­­­terin qasynda birge jú­rip, Kúl­­tegindeı: aqyl-pa­ra­­sa­ty­men bastyny baǵyn­dy­ryp, ti­ze­lini búktirgen eńbek­te­­rin Myrzataı aǵanyń aýzy­nan es­ti­gende ishteı táýbe etip, keý­dem­di maqtanysh sezim ker­ne­di. 

Sol kezdegi men úshin ba­qyt kúni bolǵan kún – 2015 jyl­­­dyń 11naýryzy edi. El­ba­sy Qazaqstan Konstı­tý­­sııa­­syna sáı­kes el Prez­ı­dent­­­t­i­gine qaı­ta saılaný úshin mem­le­ket­tik tilden emtıhan tap­sy­rý­ǵa kel­di. Myrzataı aǵa lın­­gvı­s­tıka komıssııasynyń mú­she­le­rin tanystyryp: ­«bı­yl­ biz­diń quramda jańa adam bar. Bul ki­si Nazarbaev Ýnı­ver­sı­te­t­tiń professory» deı bergen­de, Elbasy: «Men bul kisini óte jaq­sy tanımyn.

Qazaq tilin men buryn arıstokrattyq til dep oılamaǵan edim. Men qazaq tiliniń arıstokrattyq til ekenin osy kisiden jáne osy ki­siniń shákirtterinen kórdim. Men osy kisige shákirt bolǵym ke­ledi, arıstokrattyq qazaq ti­linen sabaq alǵym keledi» dep, qarapaıym muǵalimdik dá­rejemdi aspanǵa bir-aq shy­ǵar­dy. Meniń «Baqyt kúnim» ǵu­myrlyq tarıhyma osylaı en­gen edi. Jaqsydan sharapat dep tegin aıtylmasa kerek.

Al endigi jerde Myrzataı aǵa­nyń kisiliktiń kemeńgeri eken­digine taǵy bir kózim jet­ken tus – mynaý edi. Komı­s­sııa jumysyn aıaqtaǵan kú­ni­miz bolatyn. Myrzataı aǵa qa­sy­myz­da­ǵy komıssııa mú­she­le­riniń kó­zin­she: «Gúl­tas, aınalaıyn, bir kishkene aıaldashy. Men senderdiń prorektorlaryń Qadıshaǵa bir hat jazyp, senen berip jibereıin», dedi. Hattyń maz­munynda Nazarbaev Ýnı­ver­sıtettiń vıse-pre­zıdenti Qadısha Daırovaǵa maǵan ruq­sat bergeni úshin raqmet aıtyp já­ne Elbasynyń maǵan bergen baǵasyn tolyǵymen jazypty. Hatty jazyp bolǵan soń, bá­ri­mizge daýystap oqyp berdi. «Bul – adamdyq jomarttyq, pe­rishte isi» dep oıladym. 

Men, jalpy, ustazymdy 1976 jyldan beri bilemin. Men sol jyly S.M.Kırov atyn­­d­aǵy Qazaq memlekettik ýnı­v­ersıtetiniń, fılologııa fa­­­kýltetine oqýǵa tústim. Myr­zataı aǵa bizdiń dekanymyz bolatyn. Stýdentterge qam­­qorlyǵy erekshe edi. Biz­diń tobymyzda jaǵdaıy tó­men, ata-analary joq 4-5 qyz-jigit oqydy. Solar Myr­za­taı aǵany týǵan ákelerindeı kó­re­tin, «konkýrs kezinde biz­diń jaǵdaıymyzdy tyń­dap, eskerip, oqýǵa osy kisi qa­­byl­daǵan», dep aıtyp oty­ra­tyn.

Myrzataı aǵa aqyn-ja­zý­­shylarmen, óner qaı­rat­­ke­­r­­lerimen kezdesýler ót­ki­zetin. Sonda bizder Ol­jas Sú­­leımenovpen, Sá­bıt Oraz­ba­evpen, Shámil Ábil­ta­ev­pen kez­destik. Qazaq «ata kór­gen – oq jonar, sheshe kórgen – ton pisher» deıdi ǵoı, sol aı­t­qandaı, «ustaz kórgen – ­shá­­ki­rt­ke jol kórseter» dep, Myr­­za­t­aı aǵa úshin de bir da­na­lyq sóz qosqym keledi. Oǵan bir qy­zyq mysalym bar. Keńes za­ma­nyndaǵy KazGÝ-diń bedeli, on­daǵy dekannyń orny qandaı ek­e­nin sizder bilesizder.

Bir kú­ni sabaqta otyrǵanymda, de­­­kannyń hatshysy kelip: «Qurmanbaeva Gúltas, seni de­kan shaqyryp jatyr», dedi. Jú­regim tas tóbeme shyqty. «Ne bop qaldy? Elden sýyq ha­­bar keldi me?» dep, aıaǵymdy ba­sý­ǵa qorqyp, dekannyń esi­gin ash­tym. О́z kózime ózim sen­beı­min. Dekan Myrzataı aǵa­nyń ornynda meniń aýyldan kel­­gen ákem otyr. Myrzataı aǵa bólmede múldem joq. Jan-jaǵyma qarap aldym da: «Tá­te (ákemdi táte deımin), mun­da nege otyrsyń?» dedim.

Ákem kúledi: «Osy oryndy ma­ǵan berdi», dep. «Tur, uıat bo­la­dy, tez» dep jatqanymda, Myr­za­taı aǵa kıim iletin úlken shkaft­an shyǵyp, máz bolyp kú­lip jatyr. Ákem de máz. 5 mı­nýttyq dekandyq laýazym unap qalǵandaı. Bul qyzyq ıdeıanyń avtory – Myrzataı aǵa eken. Ákeme aıtypty: «Qyzyq bol­syn, siz meniń orny­ma oty­ry­ńyz, men shkaftyń ishinde ty­ǵylyp turaıyn. Qyzyńyz siz­di kórgende ne ister eken, kó­reıik», depti. Ákem dekan aıt­qan soń, uıat ta bolsa, amalsyz oryndadym deıdi. 

Ákem ustazyma raqmet aıtyp, qol alysyp qoshtasty. Biz shyǵyp kettik. Osy bir qy­­zyq oqıǵa qarapaıym aýyl­dan kel­gen qoıshy ákem úshin de, 1-kýrs­tyń stýdenti men úshin de esten shyq­pas es­telik bolyp qaldy. Myr­za­taı aǵa 1977 jyly Tald­y­qorǵan qalasyndaǵy pe­dı­n­stıtýtqa rektor bolyp ket­ti. Sonda barlyq fıl­fak­tyń, jýrfaktyń balalary: «Myr­za­taı aǵa ózimen birge kózge kó­rin­beıtin kıeni, qasıetti alyp ket­kendeı boldy. Endi ondaı de­kannyń bolýy ekitalaı», dep aı­typ júrdi. Shyndyǵynda da solaı boldy, odan keıin, stý­de­nt­tik kezderde bizderdi rýha­nı jeteleıtin jetekshimiz bol­ǵan joq. 

...Meniń ustazym, halyq­tyń rý­hanı jetekshisi Myr­za­taı aǵa nege osyndaı jan degen saýalǵa jaý­ap izdedim. Aǵa­nyń teginde jat­qan kod pa dedim. Álde ustaz­da­ry­nan juqqan ulaǵat pa dedim. Ál­de atqarǵan qyzmeti, júr­gen ortasynyń áseri me de­dim. Bá­ri de durys jaýap. Bi­raq to­lyqtyratyn birdeńe jet­peı­­di. Baıaǵy ertegidegi Muń­lyq pen Zarlyqtyń sheshesi Qan­­shaıymnyń sıqyrly qal­tasy sııaqty. Patsha barlyq qa­zynasyn salsa da, toltyra al­maǵan.

Aqyldy Jalmaýyz ke­m­pirden suraǵanda, ol bir ýys topyraq salǵanda, baı­­lyq asyp-tasyp syrtyna tógilipti demeýshi me edi. Abaı­­dyń «Eskendirinde» de so­­laı ǵoı. Sol sııaqty Myr­za­­taı aǵanyń da búkil bolmy­syn tolyqtyratyn bir qu­di­retti dúnıe bar sııaqty bo­lyp kórinedi. Ol ne? Ol, me­niń­she, Saǵynysh dep oılaımyn. Aǵanyń keýdesi tunyp turǵan saǵynysh. Saǵynysh aǵanyń kúılerinde, ánderinde, ma­qa­lalarynda, estelikterinde tip­ti, kúndelikterinde de júr. Kún­delikti de saǵynysh jazdy­rady, aǵa asyldaryn, kún­de­ri­niń kýási bolǵan ómir-sa­ǵy­ny­sh­taryn joǵaltyp alǵysy kel­meıtindeı.

Bul jerde taǵy da R.Ǵamzatovtyń sózi oıǵa orala­dy: «... áńgimege aralasqan po­ezııa – tamaqqa salynǵan tuz sekildi, dámin keltiredi» de­gen. Myrzataı aǵanyń poe­zııasy, ómiriniń kody, ol – sa­ǵynyshy. Sondyqtan da Myrzataı aǵamen áńgimelesken adam jalyqpaıdy, kitabyn oqyǵan adam bas almaıdy, kúıi men jyryn, ánin tyńdaǵan adam saǵynyshtyń, sezimniń tazalyǵynan tap-taza bolyp jýynǵandaı bolady.  Bir joly Myrzataı aǵa kom­pozıtor, jazýshy Ilıa Jaqanov aǵanyń «Dúnıe shir­kin» kitabyn maǵan berdi. Oqyp shyq­tym, qatty áserlendim. Tún ortasy aýǵansha basymdy ala almaı oqyp taýystym.

Ilıa Jaqanov óziniń dosy Myrzataı Joldasbekov týraly keremet áserli jazǵan eken. Qýanyshym qoınyma syımaı Myrzataı aǵanyń telefonyna myna tómendegi sózimdi jazyp jiberdim:

«Aǵataıym, sálemetsiz be? Ilıa aǵanyń kitabyn bergenińiz úshin myń alǵys. Ǵajap. Qandaı ádemi til! Qandaı oı órim, qan­daı tazalyq! Eki tulǵanyń ún­d­esýi – adam qarym-qaty­n­a­synyń ǵajap úlgisi. Siz­diń «Kúnderimniń kýási» kún­de­li­gińizden keltirgeni de óte jaq­sy. Aǵa, kitapty jylap otyryp oqy­dym. Qasıetti Qarataýyma mi­nájat ettim. Allaǵa raqmet aıt­tym. Sizdeı asyl zatty aǵa bergeni úshin. Aǵa, sizge telefon shalyp sóılespegenim úshin keshirim suraımyn. Kitap­tyń áserinen, sóıleı almaıtyn edim, osy habarlamany Siz­ge jazyp otyrǵanda da jylap otyrmyn... Asyl anańyz, Iń­ká­shaı jeńgeńiz... Bári ǵajap. «Totyqus» shyǵarmańyz – klas­sıka. Keýdeme qońyr álem ornap, tylsym syrlardy baýy­ryna basyp jatqan Qa­­ra­taýymdy saǵynyp, súıip otyr­myn. Er­teń-aq barsha ju­rt bizge: «Sen­der qandaı ba­qyt­ty­syńdar! Sen­derdiń Myr­za­taı­laryń bar!» deıtin bolady áli. 

Asyl aǵataıym, Alladan Siz­ge densaýlyq, amandyq, kó­ńil tynyshtyǵyn tileımin. Ilıa aǵama úlken rahmet. Ǵa­jap adam, ǵajap kompozıtor, ǵajap jazýshy!»

Gúltas qaryndasyńyz. 2 tamyz, 2016 jyl.»

Búginde Myrzataı aǵaǵa ar­nalǵan án de, kúı de, esse de bar. El aǵasyna degen hal­qy­nyń yqylas-peıili de shek­siz. Da­na abyzy bar elimiz ba­qyt­ty. El baqyty, máńgiligi baıandy bolsyn. 

Gúltas Saıynqyzy,  Nazarbaev Ýnıversıtettiń professory, «Mádenı baǵdarlamalar ortalyǵynyń» dırektory