Konstıtýsııa qundylyqtary – eń asyl qazyna

Konstıtýsııa kú­­­­ni – bizdiń memle­ke­timizdiń, halqy­myz­­­dyń eń ulyq mere-keleriniń biri. «Kóp­­tiń sózi – kıeli» deıdi dana halqymyz. Ǵasyrlar toǵysynda Qazaqstan halqy da taǵdyrly sheshim qa­byldap, jasampaz jańa dáýirge qadam bas­qanyna, mine, attaı 20 jyl tolǵaly otyr. Ata Zańymyz – myzǵy­mas mem­le­ket­tigi­miz­diń altyn qazyǵy, birligi men yntymaǵy jarasqan eldi­­gimizdiń bul­jy­mas baǵdary, kemel keleshe­gi­mizdiń kepili! Konstıtýsııamyz adam qu­qyq­­­tarynyń jal­pyǵa birdeı 1991 jyldyń 16 jeltoq­sa­nyn­da qa­byl­danǵan Deklarasııasy rý­hyn­da jazylyp, qabyldan­dy. Sondyqtan da Ata Zańy­myzdyń basty da artyqshy­lyq­qa ıe qa­ǵıdaty – bizdiń res­pýblıkamyz­d­yń eń qym­bat qazynasy – adam, onyń ómiri, bos­tan­dyǵy jáne qol suǵýǵa bol­maıtyn qu­qyq­tary dep mo­ı­yndalýy. Qa­zaq­stan Res­pýb­lı­kasynda birinshi kezektegi is-áreket, memle­kettiń saıa­saty azamattardyń jáne qoǵamnyń múd­desine baǵyshtalady, son­dyq­tan da biz­diń memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy halyq dep jarııalandy. Ata Zańymyzdyń beriktigi arqasynda elimiz álemdik saıasattyń sahnasyna shy­ǵyp, ózin moıyndata bildi. Zańyna qarap elin ta­nı­tyn zamanda Qazaq memleketi dúnıejúzin­degi eń iri jáne bedeldi uıym­dardyń biri Eýropalyq qaýipsizdik jáne yntymaqtastyǵy uıymyna tóraǵalyq etti. Araǵa aılar salyp resmı Astana Islam yntymaqtastyǵy uıy­myna basshylyq jasa­dy. Keleli keńeste ıslam elderin alań­datqan túıitkildi másele­le­ri talqylandy. Memleket basshysy – El­ba­sy Nursultan Nazarbaev Islam elderiniń tarıhyn saralaı kele, ataqty ǵulamalardyń dál osy Azııa qurlyǵynan shyqqanyn atap ótti. Alaıda sońǵy kezderi ǵylym men bilim­niń damýy, álemdik mańyzy bar jańalyq­tar­dyń ashylýy jóninen musylman elderi kósh sońynda ekenin de ashyq aıtty. Qazaqstan Prezıdenti osy olqylyqtardyń ornyn tol­tyrý úshin Islam memleketteri basshylaryn birlikke, yntymaqqa shaqyr­dy. Elbasynyń bul bastamasyn Islam elderinen kelgen ókilder qýana quptady. Mine, jyl táýligindeı ýaqytta elimizde osyndaı iri saıası sharalar ótti. Munyń ózi memleketimizdegi adam qundylyq­ta­ry­nyń jo­ǵar­ǵy satyda ekenin aıǵaqtaıdy. Aza­mat­­tar­dyń bostandyǵy men erkin ómir súrýi memlekettiń damýyna úlken serpin beredi. О́ıtkeni, demokratııa bar jerde eko­nomı­ka­lyq ósim bolady. Qazaq eli sonyń aıqyn dáleli. Memleketimiz bar joǵy 20 jyldyń ishinde tolaǵaı tabystarǵa jetti. Konstıtýsııaǵa sáıkes, memlekettik organdar arasynda prokýratýra aıryqsha oryn alady. Árbir azamattyń konstı­tý­sııalyq quqyǵy men erkindigin qamtamasyz etetin prokýratýra quqyq qorǵaý salasy retinde, búgingi tańda memleketimizdiń mańyzdy tetigine aınaldy. Onyń basty mindeti barlyq memlekettik organdardyń, qoǵamdyq birles­tik­terdiń, kásiporyndar­dyń, mekemelerdiń jáne laýazymdy tul­ǵa­lardyń, zańdardy, Pre­zı­dent­tiń jar­lyq­taryn, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdi múltiksiz jáne birkelki qol­da­nýyna jo­ǵa­rydan qadaǵalaýdy júzege asy­rý bolyp tabylady. Elimiz táýelsizdik alyp, erkindikke qol jetkizgennen beri Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń pro­­kýratýra organdary da ja­ńa qarqyn men damyp, óz júıesin qalyptastyrdy. Iаǵ­nı, 1991 jyl­dyń 6 jel­toq­sa­nyn­da Jo­ǵar­ǵy Keńestiń «Pro­kýratýra organdarynyń bi­ryń­ǵaı jú­ıesin qurý, onyń derbestigi men táýel­siz­digin qamtamasyz etý týra­ly» qaý­ly­symen respýblıkanyń Bas pro­kýro­ryna ba­ǵy­na­tyn biryńǵaı prokýratýra organdary­nyń júıesi quryldy. Sodan beri de mine 20 jyl ótti. Osy ara­lyq­t­a qa­da­ǵalaý organy talaı ádildik izdegen azamat­qa qorǵan boldy. Prokýratýra salasy Konstıtýsııamen bekitilgen ár­bir zańnyń ústem­digine ara túsýshi, ádil­dik­ti jaqtaýshy organ retinde qoǵamda osy qyrynan tanyldy. Qazirgi kúni Qostanaı oblysynyń pro­ký­ra­týrasy azamattardyń aryz-ótinish­terin qa­raýda úlken jaýapkershilikpen keledi. So­nyń nátıjesinde turǵyndar zańdy kó­mekke júginedi. Azamattardyń eńbek qu­qyqtary­nyń saqtalmaýy, jalaqynyń ýa­qtyly tó­len­beýi, sot sheshimderiniń or­yndalmaýy sı­ıaqty máseleler prokýror­lar­dyń jiti naza­rynda. Prokýratýra or­gany azamattardan kelip túsken aryzdar­dyń qaralýyna asa mán berip, onyń merziminde oryndalýyn óz ba­qy­la­ýy­na alady. О́ıtkeni, árbir shaǵymnyń so­ńyn­da ádildik izdegen azamattardyń senimi bar. Qostanaı oblysynyń prokýratýrasy aza­mattardyń eńbek quqyǵyn qorǵaý, sy­baılas jemqorlyqpen kúresý, memleketke kelgen shy­ǵyndy qaıtarý sııaqty mańyzdy máse­le­lerdi júzege asyrýda. Ústimizdegi jyl­dyń jartyjyldyǵynda memleket qa­zynasyna 600 mıllıon teńgeden astam qa­rajat ón­di­rildi, 22 myńnan asa azamattyń konstıtý­sııa­lyq quqyǵy qorǵaldy. Zańnan attaǵan 2 myńdaı laýazymdy tulǵa jaý­ap­qa tartyldy. Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúresý zańna­malaryn qadaǵalaý jumys­tary nátıjesinde 816 zań buzýshylyq an­yqtaldy. 194 laýa­zym­dy tulǵa tártiptik jaýapkershilikke tar­tyl­dy, memleket paı­da­syna 29,4 mln. teńge óndirildi. Bıýdjet qarjysyn maqsatty paıdalaný jóninde tekserý júrgizilip, zań ta­lap­taryna qa­rama-qaıshy kelgen 29 memlekettik satyp alý konkýrsy nátıjesiniń kúshi joıyldy, 6 400 azamattyń eńbek quqyǵy qor­ǵaldy. Ásirese, jumysshy toptyń jala­qy­syn ýaqtyly almaý máselesi prokýratýra organdarynyń basty nazarynda otyrady. Mysaly, ústimizdegi jyldyń basynan beri oblystyń prokýratýra organdary eńbek zań­namalarynyń saqtalýyna baılanysty 70-ke jýyq tekseris júrgizildi. Muqııat jumys­tyń arqasynda 3000 myńdaı zań buzýshylyq anyqtaldy, prokýrorlardyń qadaǵalaý aktileri arqyly 270 mıllıon teńge jalaqy óz ıesin tapty. Qostanaı oblysy Sarykól aý­dandyq prokýratý­ra­synyń tikeleı arala­sýy­men 2010 jyldyń tamyzynan bastap ústimizdegi jyldyń qań­tar aıyna deıin tıisti jalaqylaryn ala almaı júrgen «Ýrıskoe MTS» pen «Sentr» jaýapkershiligi shekteýli serik­tes­­tikteriniń 255 qyzmetkeriniń konstı­tý­sııalyq quqyǵy qorǵalyp, olarǵa 13 mıllıon teńge eńbek jalaqysy qaıtaryldy. Qostanaı oblysynyń prokýratýrasy qor­shaǵan ortany qorǵaý zańnamalarynyń saq­ta­lýyna da asa kóńil bóledi. Máselen bizdiń bastamamyzben, Bas prokýratýranyń qolda­ýy­men ústimizdegi jyldyń 21 ma­myrynda Qos­tanaıda Bas prokýrordyń birinshi oryn­ba­sary Iogan Merkeldiń tóraǵalyq etýimen kıikterdiń tuqymyn saqtap qalý máse­leleri jáne brakonerlikke qarsy áreket etý sharalary týraly Ishki ister, Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrlikteri, halyqaralyq ta­bıǵat qorǵaý uıymdary, birqatar oblystar ákimdikteri, ishki ister departamentteri ókil­de­riniń, keıbir oblys prokýrorlarynyń qa­ty­sýymen óńiraralyq keńes bolyp ótti. Keleli keńeste aqbóken­derdiń sanyn qalpyna keltirýge basty kedergilerdiń biri brakonerlik bolyp tabylatyny aıtyldy. Mysa­ly, Qostanaı oblysynda janýarlardy jappaı zańsyz atý saldarynan sońǵy on jyl ishinde Betpaqdalany mekendegen akbókender kúrt azaıǵandyǵy alańdatady. Keńes qory­tyn­dysynda janýarlardy brakonerlik jol­men qurtýǵa qarsy kúresti kúsheıtýge baǵyttalǵan memlekettik organdar qyzmeti jáne onyń jaǵdaıy jóninde Úkimetke aq­pa­rat berýge sheshim qabyldandy. Biz qazaq halqy árqashan baýyrmal, kishi­peıil, darhan dalanyń tósindeı kóńi­li­miz ashyq elmiz. Qazaqstan búginde 130-dan astam ult pen ulystyń jeruıyq mekenine aınal­ǵan. Árı­­ne, bul eń aldymen El­ba­symyz Nur­sultan Na­zarbaevtyń syndarly saıasatynyń arqasynda der edim. Damýdyń dańǵyl joly­na túsken eli­mizdegi atqary­lyp jatqan irgeli baǵdar­la­malardyń, re­formalardyń júzege asýyna bas­qarý ny­sany jáne Qazaqstannyń ýnıtar­lyq birtu­tastyǵy, azamattardyń qu­qyqtary men erkindikteri, barshanyń ıgiligi jolyn­daǵy turaqtylyǵy kepil bolmaq. Táý­elsiz elimizdegi túrli ulttardyń tatýlyqta, buzyl­mas birlikte ómir súrýiniń, adam­dar­dyń quqyq­ta­ry men bostandyqtary saqta­lýy­nyń jáne de­mokratııalyq memlekettiń negizin qalaǵan Ata Zańymyz – Konstıtýsııa desek artyq bolmas. Sondyqtan Konstıtýsııa kúni – halyq erkiniń meıramy. Táýelsiz Qazaqsta­ny­myz­ben birge Ata Zańymyz da máńgilik jasaı beredi! Ábdiqadyr Kárim,  Qostanaı oblysynyń prokýrory. Qostanaı.