Rýhanı jańǵyrýdyń negizi ulttyq qundylyqta

Táýelsizdiktiń shı­rek ǵasyrynda, qudaıǵa shúkir, elimiz­diń saıası jáne ekonomıkalyq turpaty aıshyqtaldy. Mádenı-rýhanı salada da kóp­tegen bederli ister júzege asty. Basqany bylaı qoıǵanda, 2004 jyly «Mádenı mura» jáne 2013 jyly «Halyq – tarıh tolqynynda» baǵdarlamalary kóp tirlikke tizgin boldy. Qoǵa­mymyzdyń barlyq salasyndaǵy oń ózgerister – búgingi shyn­dyǵymyz. 

Endigi áńgime Táýelsizdiktiń ekinshi jıyrma bes jylyna aıaq basqanda rýhanı salada da aýqymdy jáne irgeli jumys­tar alǵa shyǵyp, bul baǵyt­qa tereńirek nazar aýdarýdyń qajettiginde bolyp otyr. Elba­sy atap kórsetken «Birtutas Ult bolý» ıdeıasy – bıik maq­sat­tardyń biri ǵana emes, biregeıi. Shyn mánisinde, «Maq­satqa jetý úshin bizdiń sana­myz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis. Bul saıası jáne ekonomıka­lyq jań­ǵyrýlardy tolyqty­ryp qana qoı­maı, olardyń ózegi­ne aına­la­dy» degenge birdeńe qosý qıyn. 

Osy bir ómirsheń baǵdar­la­malyq nusqany qalaı iske asyrýǵa bolady? Ras, búgin­gi kún­ge deıin kóptegen qun­dy pikir­ler aıtyldy, áli aıtyla­dy. Biz de osy baǵytqa únimiz­di qos­saq dep qolǵa qalam alyp otyrmyz. 

Eń birinshi aıtarymyz, ót­keni­mizge táýelsizdik talap­tary turǵysynan qaraý áli jetise bermeıdi. Mysaly, mektep ne joǵary oqý oryndarynda al­ǵash­qy qazaq aǵartýshylaryn oqy­ǵanda olardyń tamasha saıa­sı oılaryna kóńil bólmek túgil, eskermeımiz de. Shoqan Ýálıhanov 1864 jylǵy «Sot reformasy jaıyndaǵy» eń­beginde «Halyqtyń qalypty túr­d­e ósýi úshin ol damýdyń qan­daı deńgeıinde tursa da, ózindik damýy, ózin-ózi qorǵaýy, ózin-ózi basqarýy jáne ózindik soty bolýy qajet» dep jazǵan edi. Al Ybyraı Altynsarın óz kezindegi «orys selenderin» ákelip ornatpaq bolǵan Reseı saıasaty týraly bylaı dedi: «Bul pikir, menińshe, eshbir aqylǵa syımaıtyn nárse sııaqty. Eger isti durys júrgize bilmese, onda aıttym da qoıdym, qazaq­tar – keleshegi jaqsy dep úmit etip otyrǵan osy halyq, tez quryp ketedi, sodan keıin bul isti eshqandaı túzete almaısyń». Reseı saıasatynyń zar­dabyn jetkilikti bilgen Abaı orys­tyń sotymen qazaq­ty sottaýǵa bol­maı­­dy dep, 74 bap­tan turatyn «Bı­ler erejesin» da­ıyn­­dasa, oryssha oqý kerek­tigin, óner, ǵylymnyń orysta ekenin aıta otyryp:

«Zararynan qashyq bolý, paıdasyna ortaq bolýǵa tilin, oqýyn, ǵylymyn bilmek kerek» degen bolatyn. 

Bul jáne de basqa oılar men tujyrymdar qazirgi táýelsiz eldiń azamattarynyń erkin sanasyn qalyptastyrýdyń, saıası sergektiktiń, quldyq psı­hologııadan arylýdyń pármendi quraldary ekenine de daý joq  jáne bir mańyzdysy, bul ıdeıa­lar Alash qozǵalysyna da rýha­nı negiz bolǵan-tuǵyn. 

Taǵy da bir mańyzdyraq másele Alash jetekshileriniń azattyqqa shólirkep júrgen­degi mol oı-ıdeıalaryn búgin­gi táýelsiz Qazaqstan jónin­degi Elbasymyzdyń oı-tujyrym­darymen sabaqtastyryp nası­hattaý jetispeıdi. Bul bizdiń jalpy ıdeologııalyq tárbıe jumysymyzdyń deńgeıin sapa­ly satyǵa kóterip, rýhanı tú­leýimizdi jańa mazmundarmen baıyta túser edi. 

Biz Eýrazııa qurlyǵynda ómir súrip otyrmyz. Al biraq biz keıingi kezde batysshyl bolyp baramyz. Bul baǵytta eki jaǵdaıdy eskergen jón. Biri burynǵy emshilik salada, qazirgi medısınada «mólsher» (doza) degen uǵym bolǵan edi, áli de bar. Emdi artyq qabyl­daý adam organızmine zııan kel­tiredi. Sondaıaq kezin­de Alash jetekshileri biz batys­tyq býrjýazııalyq joldy tań­­daı­myz, biraq ózimiz­diń tarı­hı, ulttyq erekshelik­teri­miz­di eskere otyryp degen bolatyn. 

Osy sátte uly Muhtar Áýezov­­tiń hakim Abaıdyń úsh rýhanı bula­ǵy týraly oıy erik­siz eske túsedi. «Munyń birinshisi – qa­zaq halqynyń este joq eski za­man­nan jıyp, ósirip kelgen óz da­nalyǵy, aýyzsha ádebıet qory... Ekinshi bir qol artqan qazy­nasy – arab, parsy, túrik tilin­degi shyǵystyń kórkem klassık poezııasy. Úshinshisi – úlken óner, mol azyq alǵan zor salasy – orys halqynyń mádenıeti jáne sol arqyly Eýropa máde­nıeti». Shynyna kelgende, ulttyq shynaıy bolmys júregi, Shyǵys pen Batys qos qanaty bolǵan Abaı álemdik deńgeıge kóterilgen bolatyn. 

Kez kelgen ulttyq qundy­lyqtyń negizi – ulttyq til. Son­dyqtan, halqymyzdyń taǵy­lymy mol tarıhy men ejelden kele jatqan, tini esh úzilmegen ulttyq salt-dástúrlerdi, onyń ishinde sózsiz ana tilinsiz rýhanı jańǵyrýdyń júzege aspaıtyny belgili. Alaıda, sonaý patshalyq Reseıdiń otarlyq saıasaty, so­nyń saıası jalǵasyndaı bol­ǵan keńestik kezeń ulttyq damý­dyń ǵasyrlar saraptalǵan joly­nan taıdyryp, orystyń tili­men birge keıde qaıshylyqty tár­bıesi de eriksiz tańylyp, tili­mizdi azdyrdy, dinimizdi shet­tetti, dilimizdi laılady. Mine, sol kezderden ábden teperish kórgen, táýelsizdiktiń jıyrma bes jylynda da aıdarynan jel ese qoımaǵan qazirgi qazaq til­dik keńistikte qıynshylyqtar kóbeıe túspese, azaıatyn emes. 

Elbasymyz úsh tildi bilý týraly kópten aıtyp keledi. Bul – ómirsheń ıdeıa. Ondaǵy oı – eger bizdiń urpaǵymyz úsh tildi bilip ǵana qoımaı, sol til ıeleriniń tarıhyn, bilim­ǵylymyn bilip jatsaq, órke­nıettiń jańa satysyna kóteri­ler edik degendik. Alaıda, osy úsh tilde bilim berýdi «úsh tu­ǵyrly til» degenmen shatas­tyrý da kóp kedergilerge uryn­dy­ryp otyr. Tildiń jalǵyz ǵana tuǵyry baryn kóptegen shala saýattylar moıyndaǵysy kelmeıdi. Ol tuǵyr – ulttyq til. Jáne osy tuǵyr myqty bol­ǵan kezde ǵana ózge tilderdiń qudi­retin de til ıesi aıqynyraq sezinedi. 

Toǵyz júzdiń ústindegi eń­bek­­terin on tilde jazǵan, shet el­de júrgenine on bes jyldan as­qanda, ıaǵnı 1936 jyly Túr­ki­­stan jastarynyń aldynda Mus­tafa Shoqaıdyń radıodan sóılegen sóziniń qudiretti kúshi­ne tańǵalmaý múmkin emes. Sózi­nen ot-jalyn shashady.

Alash ardaqtylarynyń bir­neshe til bilgeninen habardar qazaq óz balasynyń aǵyl­shyn tilin bilgenine áste qarsy bola qoımaıdy. Alaıda, kóp til bárimizge qajet pe ne­mese ol tilderdi qashan, qalaı oqyp ­úırený kerek degen másele de joq emes. Jaqynda mynandaı málimettermen tanystym: 2 til 1-synypta 4 elde, 2-synypta 5 elde, 4 – 6-synyptarda 13 elde oqytylady eken («Ege­men Qazaqstan», 15 sáýir, 2017 jyl). Al biz balabaqshalarda, kóbisi áli óz ana tilinde sóıleı almaıtyn áleýmettik ortada 4-5 jasar ul-qyzdarymyzǵa úsh tildi qatar oqytyp jatyrmyz. Endi olardyń kóbisi ne qazaqsha, ne oryssha, bolmasa aǵylshynsha sóıleı almaıdy. О́zderi ár tilden estigen sózderin paıdalanady. Kóbine sózderdi túsinbeı jattap alady. Eń negizgisi, ul-qyz­dary­myzdyń ulttyq oılaý júıe­leri buzylýda. Bul – asa qaýipti. 

Elbasynyń maqalasynda atap kórsetilgendeı, «jańǵyrý eldiń ulttyq rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bas­taıdy». Talaı taǵdyrdan súrin­beı kele jatqan ozyq ulttyq salt-dástúrlerimizdiń ishinde ulttyq sana men ulttyq rýhtyń oryndary bólek. Ulttyq sana tikeleı ulttyq bolmystyń ózegi, mazmuny bolsa, ulttyq rýh onyń alǵa ustar týy, jeńiske jeteler qýatty quraly. Kezinde Alash alyptarynyń biri Mustafa Shoqaı: «Ulttyq rýhsyz ult táýelsizdigi bolýy múmkin be? Tarıh ondaıdy kórgen joq ta, bilmeıdi de. Ult azattyǵy – ulttyq rýhtyń nátıjesi. Al ulttyq rýhtyń ózi ult azattyǵy men táýelsizdigi aıasynda ósip damıdy, jemis beredi», degen bolatyn. Shynynda da, ult­tyq rýh tamasha qasıetterge ıe etýmen birge óz ultyńdy shyna­ıy tanýǵa, óz halqyńnyń aldyn­daǵy óz boryshyńdy joǵary da tereń sezine túsýge kómektesedi.

Jınaqtaı aıtqanda, ulttyq hám tarıhı sana, saıası sergek­tik, ulttyq rýh sııaqty hal­qy­myzdyń qundylyqtar júıesin quraıtyn rýhanı kody­myzdy jetildire túspeı, eshqandaı jańǵyrý da, alǵa sapaly jyljý da bolmaıdy. Muny Táýel­siz­digimizdiń tuǵyr­ly bolýy da, Máńgilik El qurýy­myz da talap etip otyr.

Ábdijálel BÁKIR,

saıası ǵylymdar doktory, professor