Esimderi elge belgili ǵalymdardan jasaqtalǵan, álemniń onǵa tarta eliniń aýmaǵy arqyly ótetin ekspedısııa Torǵaı óńirinen bastaý aldy. Ekspedısııa alǵashqy oljaǵa da osy «tarıhtyń tastap ketken arbasyndaı» Torǵaı topyraǵynda kezikti. Saparshylar halyq batyry Keıki Kókembaıulynyń kesenesiniń irgetasyn qalanyp jatqan ıgilikti istiń ústinen tústi. Taıaýda Jylanshyq boıynan Keıkiniń dene súıegin izdeıtin arheologtar toby jumysqa kirisedi eken. Qyrkúıek aıynda Keıkiniń bas súıegin, eger tabylsa qalǵan súıegimen qosyp, jer qoınyna tapsyrý rásimi de ótpek. Osyǵan oraı, Arqalyqtyń halqy túrli sharalar ótkizýge ázir otyr.
Bir atap óterligi, ekspedısııanyń Torǵaı saparyna óziniń ótinishimen Vengrııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Andrash Baranı qosylǵan bolatyn. Torǵaılyq madııarlar men vengr madııarlarynyń arasyndaǵy týystyq baılanys ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan beri zerttelip kele jatqany málim. Bul zertteýdi sońǵy jyldary vengrlik antropolog Andrash Bıýre gendik turǵyda tereńdetip zerttep keledi. 2013 jyly Andrash Bıýre bastaǵan vengrııalyq madııarlar Qyzbelge «О́mir daraǵyn» ákelip qadaǵany esimizde. Aǵashqa oıyp salǵan qasqyrdyń basy, buǵy, kún men gúl, jarty aı ǵasyrlar aıyrǵan qos halyqtyń tarıhı týystyǵynan syr shertedi. Quramynda vengrııalyq elshi bar ekspedısııa músheleri Qyzbeldegi Torǵaı madııarlarynyń qorymyna at basyn burdy. Bıdaıyq aýylyndaǵy alash arysy Mirjaqyp Dýlatov kesenesine taban tirep, rýhyna taǵzym etti. Mártebeli meımanǵa Amangeldi aýdanynyń ákimi Nurjan О́tegenov qonaqjaı peıilin kórsetip, ıyǵyna shapan japty.
− Osy ekspedısııanyń arqasynda meniń Torǵaı jerin kórý týraly armanym júzege asty. Vengr madııarlary men qazaq madııarlarynyń tarıhy on bir ǵasyrdy artqa tastaıdy. Buryn bul týraly bilmeı keldik. «Eýropada jalǵyz kóshpeli halyq qaıdan paıda bolǵan?» degen pikir ǵalymdardy da, qarapaıym adamdy da qyzyqtyra bastaǵan edi. Qos halyqtyń tarıhy búgin de bizdiń eki eldiń dostyq qarym-qatynasyn jandandyrady. Vengrııada qypshaqtar da turady. Olar tilin joǵaltqanymen, etnıkalyq sıpatynan áli aıyrylǵan joq. Tarıhymyz týraly ótken ǵasyrda bastalǵan zertteýlerdi búgingi ǵalymdar jalǵastyryp keledi. Qazir antropolog Andrash Bıýre týystyǵymyzdy gendik turǵyda zertteýmen qatar, túrki halyqtarynyń quryltaıyn ótkizýdi uıymdastyryp júr. Alǵashqy quryltaıdy ol 2007 jyly Torǵaı dalasynda, osy Saǵada ótkizdi, − deıdi Andrash Baranı.
Osy oraıda, ótken jyly elge jetkizilgen Keıki batyrdyń bas súıegin qalpyna keltirýge Andrash Bıýre bastaǵan vengr antropologtary belsene atsalysqanyn aıta keteıik.
Vengr madııarlary men Torǵaıdaǵy madııarlardyń týystyq tarıhynyń ǵylymı negizi týraly ekspedısııanyń alǵashqy kezeńine arnaıy kelgen tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, etnograf Babaqumar Qınaıat ta pikir qosty.
− Uly dalada halyqtardyń shyǵystan batysqa qaraı kóshi birneshe lekpen júrip otyrǵan. Sol lektiń alǵashqysynda Eýropaǵa jetken madııar halqy sonda turaqtap, memlekettiligin on bir ǵasyr boıy saqtap kele jatqan qudiretti halyqtyń biri dep aıtýǵa bolady. Olar atalarynyń shyǵystaǵy izin osydan 150 jyl buryn izdeı bastaǵan. Vengr ǵalymdary ózderiniń baıyrǵy otany Ońtústik Oraldaǵy bashqurt jerinde bolýy múmkin degen tujyrym jasaǵan edi. Keıin muny tereńdep zertteý qolǵa alynǵan. Ol HH ǵasyrdyń ortasynda bastalyp, Qazaqstan Táýelsizdik alǵaly jandana tústi. 2003 jyly zertteýshi Benko Mıhaımen birge osy óńirge kelgenbiz, Torǵaı madııarlaryn aralap, ańyz, derekter jazyp alyp, sonyń nátıjesinde «Torǵaı madııarlary» degen kitap tórt tilde jaryq kórdi, − deıdi ǵalym.
Jalpy, Torǵaı óńirindegi tarıhtyń tereń qatparlary ashylǵan saıyn, tarıhshylardy tańqaldyrýmen keledi. О́tken jyly Amangeldi aýdanyndaǵy Qaraoba jerinde júrgizilgen arheologııalyq qazbadan tabylǵan bas súıekti arheolog Aqan Ońǵaruly novosibirlik antropologtarmen birge qalpyna keltirgen edi. Sol jolǵy oljasyn ekspedısııa músheleri aldynda Amangeldi aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıine ótkizgen bolatyn. Novosibirlik mamandar er adam bizdiń zamanymyzǵa deıingi ekinshi myńjyldyqta ómir súrgen sarmattyq degen ǵylymı boljam jasaǵanyn aıta keteıik.
Quramynda geografııa ǵylymdarynyń doktory, «Týrızm jáne geografııa» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Ordenbek Mazbaev, tarıh ǵylymdarynyń doktory Jaqsylyq Sábıtov syndy ǵalymdar bar ekspedısııanyń sapary Torǵaı jerinen bastalyp, Qostanaı, Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Atyraý oblystaryna at basyn tireýdi josparlap otyr. Odan ári Reseıdiń Orynbor, Astrahan qalalarynda bolyp, Daǵystanǵa deıin jetedi. Sodan keıingi sapar Ázerbaıjan, Armenııa, Grýzııa elderi arqyly jalǵasyp, Soltústik Kavkazǵa bet alady. Moldova, Ýkraına arqyly ótip, Belorýssııada az-kem aıaldaýǵa tıis. Lıtva arqyly Eýropaǵa ótip, Polsha, Germanııa, Vengrııa, Italııa, odan Fransııaǵa jetip, sapardy Parıj qalasynda túıindeý josparlanǵan. Osylaısha, 70 kún ishinde barlyǵy 22 qalany aralap, shildeniń 10-kúni Astanaǵa oralýǵa tıis. Talaı elge taban tıgizetin sapardyń jaı-japsary týraly tarıhshy Ordenbek Mazbaev bylaı deıdi:
−Deshti Qypshaq jerinen Shyǵysqa, Batysqa qaraı qozǵalǵan babalarymyzdyń at tuıaǵy Kavkazǵa, Eýropaǵa jetken. Oǵan biz aralaıtyn elderdegi jer ataýlary, qypshaqtardyń shoǵyrlanǵan mekenderi, basqa da tarıhı málimetter dálel. Osylardyń barlyǵyn ǵylymı dáleldeý úshin kitaphanalarda, arhıvterde bolyp, tabylǵan qujattardyń, saqtalyp qalǵan erte zamanǵy kóne kartalardyń kóshirmesin alamyz. Sonymen qatar, jergilikti turǵyndardyń DNK-syna taldaý jasaımyz. Qypshaq dalasy kezinde qypshaq tilinde sóılep, irgesi sógilmegen, keıin zamana jeli aıdap, bólek ketken, barǵan jerleriniń tilin, dinin, saltyn qabyldaǵan baýyr halyqtardyń salt-dástúrlerin de qosa jınaımyz. Bul da keıingi zertteýlerimizdiń irgetasyna aınalady. Sapar qorytyndysy boıynsha derekti fılmder jasap, ǵylymı esep beremiz.
Ǵylymı ekspedısııa músheleri Ahmet Baıtursynovtyń kindik qany tamǵan, ataqty qobyzshy Tileptiń súıegi jatqan Aqkól óńirin aralady. Torǵaı kentindegi mýzeıler keshenindegi jer men eldiń tarıhyna baılanysty qundy jádigerlerdi qyzyqtady. Jergilikti turǵyndarmen kezdesý ótkizip, rýhanı jańǵyrý, jas urpaqqa ulttyq qundylyqtardy qadirleý, bilý, olardyń elge, jerge degen patrıottyq sezimin tárbıeleý týraly aqjarma áńgimeler aıtyldy. Qostanaı qalasynda kemeńger aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń kesenesin, onyń memorıaldyq mýzeıi men oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeılerin aralady. Stýdent jastarmen, ǵalymdarmen kezdesti. Alda olardy jaýapty ári qıyndyǵy mol uzaq sapar kútip tur.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
Qostanaı oblysy