Ulttyń mádenı kodyn jalpyadamzattyq qundylyqtarmen ushtastyratyn qadam

Búgin­gi kúnde qarqyndy jalǵasqan teh­nologııalyq damý, mádenı ózgeris syndy qubylys pen betburys adamzat tarıhynda bolmaǵan jáne bolashaqta da bolmaıtyn sekildi. Damyǵan tehno­logııa men ekonomıkalyq múmkin­dikter arqyly kúni keshe oı-qııalǵa kir­meıtin mádenıet salasyndaǵy ónim­derge qol jetkizý múmkindigi ósti, kún ótken saıyn ósip te keledi. Alaıda, kózge kóriner qarqyndy damý­men qatar, ulttardyń jáne adam­zat­tyń mádenı jutańdyǵy, rýhanı álsireýi men usaqtalýy áli de jalǵa­syp jatyr. Bul jaǵdaıdyń áleý­met­tik jáne psıhologııalyq sebep­terin anyqtaǵan álemniń túkpir-tú­k­­pi­rindegi zııalylar myna oıdy qaı­­talap aıtýda: Adamzat óz  jaratylysy­nan bergi kezeńde búgingideı ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq múmkindikterge ıe bolmaǵan, alaıda, eshbir kezeńde mádenı turǵydan sonshalyqty qul­dyrap ketpegen. Osy mańyzdy oımen bólisip, mádenıet pen órkenıettiń damýyna qashanda mán berip otyrǵan zııa­ly­­lar retinde Qazaqstandy jáne Qazaq­­­stannyń Prezıdenti Qurmetti Nursultan Nazarbaevty quttyqtap, alǵys aıtýymyz kerek. О́tken aıda qazaq basylymdarynda jaryq kórgen «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy arqyly Qazaqstan  basshysy búkil álem jantalasa kúresip jatqan mádenı jutańdyqqa qarsy ulttyq baǵdarlamasyn jarııa etti. Atalǵan baǵdarlama qazaqtyń máde­nı kody men ulttyq bolmysyn saq­taýynan bastap, mádenı dıp­lo­ma­tııanyń júzege asyrylýyna deıin­gi naqty maqsattar men atqa­ry­latyn jumystardy qamtyǵan. Túr­kııada maqala týraly jaryq kórgen jańalyqtarda latyn álipbıine kóshý máselesi ǵana aıtylǵan. Alaıda, maqa­ladaǵy kóterilgen keıbir máse­le­lerdiń, aıtylǵan tushymdy oılardyń latyn álipbıine kóshýden áldeqaıda mańyzdy ekendigin kórýge bolady.  Internetten bastap, teledıdarǵa deıin barlyq jerde beleń alǵan jahandyq mádenıet aǵynyna batyp, joǵalyp ketpeý úshin jarmasatyn bir ǵana butaǵymyz bar, ol sózsiz – ulttyq kodymyz. Jutańdanyp ket­peý úshin tamyrymyzdy tereńge jibe­retin bir ǵana jerimiz bar, ol – týǵan el. «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy ótken shaqta qalyp­tasqan mádenı kodtarǵa qatys­ty sońǵy kezde antropolog­tar aıtyp júrgendeı, jer-kókke syı­ǵyz­baı maqtaý kerek degen túsi­nik­tiń ornyna, adamzatqa eskertpe ja­saǵan amerıkalyq ǵalym Robert B.Edgertonnyń saraptamasyna jaqyndaý keletin shynaıy taldaýǵa ıe. Edgerton ulttyq-mádenı kodtar­dyń ishinde adamzattyń baqyt­ty ómir súrýi úshin asa mańyzdy jáne tarıhı synaqtan ótken faktorlardyń bar ekenin aıtady. Sol sııaqty qoǵam­ǵa zııan tıgizetin faktorlardyń da bar ekendigin jasyrmaıdy.  Osy tur­ǵydan kelgende, atalǵan baǵdar­la­ma ulttyq mádenıetke mán berýi­men qatar, jershildik syndy keıbir fak­torlardan bas tartý qajet­tigin jáne sonymen kúresý kerek eken­digin jetkizedi. Meniń oıymsha, baǵdarlamanyń eń mańyzdy jaǵy osy. О́ıtkeni, bul kózqaras atalǵan baǵdarlamany óz mádenı kodtaryn ǵana kórsoqyrlyqpen ulyqtaıtyn jáne ózgeniń mádenıetin jatsynatyn áreketten bas tartqyzyp, qazaqtyń mádenı kodtaryn óz halqyna jáne búkil adamzatqa baqyt pen qýanysh syılatyn jaǵdaıǵa jetkizýde. Týǵan jerin súıetin, ulttyq ánin salatyn, adamǵa súıispen­shilik­pen qaraıtyn jáne sol dárejede rýha­nı bolmysyna úńile biletin adam­dardy jetildirý jáne osy qun­dy­lyqtardy búkil álemmen, adam­za­t­pen bólisý baǵdarlamanyń eń negizgi maqsaty dep qaraýǵa bolady.  «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasyn qate jańǵyrý men jahandyq jutańdyqqa qarsy álem­de balamasy joq, tipti, alǵashqy júıeli túrde jasalǵan qadam deýge bolady. Sondyqtan bul tájirıbe Qazaqstan úshin qanshalyqty mańyzdy bolsa, adamzat úshin sonshalyqty mańyzdy. Baǵdarlamanyń nátıjesin asa qyzyǵýshylyqpen jáne úmitpen baqylap otyramyz. 

Iаkýb OMAROǴLY Eýrazııa Jazýshylar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy (Túrkııa)