«Uly Dala Eli» manıfesi

Biz ejelden jeńister tarıhyn qalyptastyrǵan elmiz. Bul uly joldy HHI ǵasyrda kóregen oıshyl jáne qazirgi zamannyń qaı­ta­lanbas qaıratkeri, el Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev bastap kele jatqan jańa mem­leket – Qazaqstan Respýblıkasy sal­tanatty sherýmen jalǵastyrýda. Biz óz ǵumyrnamamyzdyń al­ǵash­qy shıregin nemen jáne qan­daı jetistikpen ózektestire ala­myz? О́mirimizdiń jańa satysyna qandaı áleýetpen endik? Bizdiń barsha jeńisterimiz ben jetistikterimizdi erekshe maq­tanysh sezimmen uzaq ári birneshe márte aıta berýge bolady. Biraq biz aldymyzǵa memleketimizdiń jú­­rip ótken damý kezeńin túıin­deı­tin yqsham sholý jasaý jónin­de basqasha mindet qoıyp otyrmyz. Biz Qazaqstannyń jańa tarı­hyndaǵy ótken kezeńine qysqasha taldaý jasamas buryn áýeli mynany atap ótkimiz keledi. Halyqaralyq saıasatta «raison d”etat» – ulttyq múdde degen uǵym bar. Bul tujyrymdy dıp­lo­matııalyq leksıkaǵa bir kez­deri Fransııanyń XVII ǵasyr­daǵy kórnekti memleket qaı­rat­­keri kardınal Rıshele en­gizdi. Onyń máni halyqaralyq kúsh­­terdiń teńgerimin eskere oty­­ryp, memleket múddesin jan-jaqty qorǵaýǵa saıady. Mu­nyń bári búgingi zamanǵy saıası sarap­tamanyń kósemi Genrı Kıs­sınd­jerdiń «jahandyq epopeıa­syna» aınalǵan «Dıplomatııa» kitabynda ǵajap kórsetilgen. Bul oraıda, ozyq derjava­lar­dyń kóshbasshylary men álem­dik deńgeıdegi jetekshi sarap­shylardyń shynaıy moıyndaýy men sheksiz qurmetine ıe bolýyna bizdiń Prezıdentimizdiń atalǵan tu­jyrymdy kópvektorly qaǵı­datpen baıyta otyryp, ony óte názik sheberlikpen tabysty júzege asyra bilýi dep oılaımyz. Búginde jahandyq ekonomıkalyq týrbýlenttikpen sıpattalatyn «jańa qalyptaǵy» zamanaýı jaǵdaıda Qazaqstan óziniń demo­kratııaǵa, bostandyqqa jáne jasam­paz­dyqqa qurylǵan baǵy­tyn berik ustanýda.   Sonymen, bizdiń tabys­tary­myzdy tarqatyp kórsek. Birinshi jáne eń bastysy: biz álem kartasynda jańa mem­leket – tabysty, zamanaýı, demo­kratııalyq Qazaqstan Respýb­lıkasyn qurdyq.  Bul jaıynda kóp aıtylyp, kóp jazylýda, biraq ol buljymas dáıek. Biregeı Kóshbasshynyń bolýy­nyń arqasynda memle­ketimiz ornyqty. Ol dúnıejúzilik aýqymdaǵy zamanaýı basshy – Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev. Eńbekqor, daryndy, para­satty halqymyz bar. Osy jyldar ishinde biz ózimizdi turaqty túrde ilgerileýshi, udaıy izdenetin jáne órge umtylǵan ult retinde tanyta bildik. Kóshbasshy men ult ózara úndes baılanysta bola­dy. Qaıratty basshy men tıim­di ıdeıalarsyz tııanaqtylyq ta, tár­tip te jáne turaqtylyq ta bolmaq emes. Bul suraqqa halyqtyń jaýaby tuńǵıyqqa tartatyndaı qarapaıym. 2015 jylǵy 26 sáýirde ótken el prezıdentiniń sońǵy saılaýy­nyń qorytyndylary ózi jaıly bárin de jasyrmaı jaıyp sala­dy. 8 mıllıon 833 myń saı­laý­shy Elbasyna daýys berdi. Bul 97,75 %. Bul jerde taǵy qan­daı pikirler bolýy múmkin? Ekinshiden, biz bir qoǵamdyq-ekonomıkalyq formasııadan kelesisine kóshýdi oıdaǵydaı júzege asyrdyq. Qaıta aınalyp soqpaýdyń núktesinen birjolata óttik. Elimizde bıliktiń zańnama­lyq, atqarýshy jáne sot tarmaq­tary qaǵıdaty boıynsha negizin quraıtyn demokratııalyq júıe jumys isteıdi.  Ákimshil-ámirshil ekonomı­ka­nyń qırandysynda irge­tasy jekemenshik bolyp taby­la­tyn naryqtyq ekonomıka quryl­dy. Búginde biz, máselen, Eko­no­­mı­kalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń kóptegen elderi tárizdi memlekettiń eko­no­mıka­daǵy úlesin 15%-ǵa deıin azaı­tý boıynsha jumys júrgizýdemiz.  Qazirgi zamanǵy azamattyq qoǵam quryldy. Qoǵamnyń múd­desin tanytatyn buǵan deıingi bir partııanyń monopolııasynyń or­ny­na birneshe qoǵamdyq-saıası uıym­darǵa qol jetkizdik. Eń bas­tysy, 8 myń belsendi is-qı­myl jasaıtyn úkimettik emes uıym­dar túrindegi aýqymdy qo­ǵam­dyq bastama qyzmet etýde.  Úshinshiden, Qazaqstan jahan­­dyq geosaıası jáne geoeko­no­mıkalyq keńistikke oıdaǵydaı kirikti. Biz 70-ten astam halyq­aralyq uıymnyń múshesi bolyp tabylatyn jáne álemniń eń damyǵan 50 eliniń qataryna engen mártebeli memleketpiz. Al shyn máninde áleýmettik ıgilik, ómir sapasy, túptep kelgende, naq osy kórsetkishte kórinis tabady. Aıtalyq, eger 1991 jyly ómir súrýdiń uzaqtyǵy 67,6 jasty qurasa, búginde ortasha alǵanda 72 jas ǵumyr keshýdemiz. Bala týý – 9,8%-ǵa artyp, ana ólimi – 5,4 esege, náreste ólimi úsh esege, jalpy ólim-jitim – 6%-ǵa azaıdy. Bul birqatar «kúńkildegen» kúdikshilderge berilgen kórneki naqty jaýap bolmaq.  Tutastaı alǵanda, ótken kezeń­niń jınaqy túrdegi basty nátı­jeleri osyndaı.  Elimizdiń aldynda turǵan bola­shaqtyń maqsattary men min­detteri qandaı? Olardy el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev barynsha dál, anyq ári tereń túrde aıqyn­dap berdi. Maqsaty – «Qazaqstan-2050» strategııasyna sáıkes, dúnıe­júzi­niń ozyq 30 eliniń birine aınalý.  Mindetter Qazaqstannyń Úshin­­shi jańǵyrýynda, Rýhanı jań­­ǵyrý baǵdarlamasynda, Ult josparynda aıshyqtalǵan. Endi qalǵan bir nárse – osy­lardy tabysty, sapaly ári der kezinde iske asyra bilý. Kelesi aspektilerde sizderdiń na­zar­laryńyzdy, mine, osy tus­tar­ǵa aýdarýdy jón sanap otyrmyz. Adamı, materıaldyq, tabıǵı jáne ózge de resýrstardy qospa­ǵanda tabystyń tańǵajaıyp fak­tory ulttyq rýhtyń bolýy dep paıymdaımyz. El Prezıdenti óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Ulttyq salt-dástúr­lerimiz, tilimiz ben mýzy­ka­myz, ádebıetimiz, joral­ǵy­larymyz, bir sózben aı­tqan­da ulttyq rýhymyz boıymyz­da máńgi qalýǵa tıis», dep atap kórsetti. О́zderińiz kórip otyr­ǵandaı, bul barsha zamana­larǵa arnalǵan aınymas aksıoma. Bizdiń odan ári tezısterimiz, terra incognito emes. Alaıda, ulttyq rýh qoǵamdyq qundy­lyq­­tar­dyń berik dińgeginsiz eshteńe­ni ózgerte de, jasaı da almaıdy. Rýhanı qundylyqtar – bular evolıýsııalyq damýdyń basty­larynyń negizi, dálirek aıtsaq, bul órkenıetti absolıýt. Sondyqtan da, ýaqyttyń ózi «Uly Dala Eli» atty strate­gııalyq, zor aýqymdy jáne júıe­li tujyrymdama jasaýdy talap etýde. Bizdiń oıymyzsha, bul qu­jat kıeli dúnıetanymdyq fı­lo­sofııaǵa, Qazaqstannyń ámbebap ıdefıksine aınalýǵa tıis. Onda Memleket basshysy atap ótkendeı, «meılinshe kónergen, jahandyq álemmen qabyspaıtyn keıbir daǵdylar men ádetterdi» ótkenge qaldyra otyryp, ulttyq rýhanı qundylyqtar naqty jazylǵany durys. О́ziniń máni boıynsha «Uly Dala Eli» ulan-ǵaıyr dala jurty­nyń zamanaýı manıfesi bol­maq. «Manıfest» sóziniń ózi latyn tilinen aýdarylǵanda «shaqyrý» degen uǵymdy bildi­redi. Sondyqtan, «Uly Dala Eli» – deklarasııa jáne bir mez­gil­de Qazaqstannyń álem­dik qaýym­dastyqqa arnaǵan úni bolyp tabylady. Bul ýaqyttyń býryl tartqan qabattaryn kóktep óte­tin jáne jarqyn bolashaqqa qul­shynyspen qulash jazatyn qýatty rýhanı aǵyn. Bul aǵyn kóne arıılerden bastaý alyp, túrkilerdiń qudiretti bı­li­gimen, Ortalyq Azııadaǵy al­ǵash­­qy ult­tyq memleket – Qazaq han­dy­ǵy­nyń qurylýymen jal­ǵa­syn tabady. Sol arqyly Túrki qa­ǵa­natynyń negizin qalaý­shy Bumyn qaǵannyń, «ekinshi ustaz» Ábý Nasyr ál-Farabıdiń, Qazaq handyǵynyń qabyrǵaly hany Qasym hannyń beıneleri bizdiń kóz aldymyzǵa keledi. Qazirgi zamanǵy Qazaqstan Respýblıkasy – kóshpendilerdiń uly órkenıetiniń tikeleı mura­geri. Bul jóninde birneshe ret aı­tyldy jáne jazyldy. Alaıda, atalǵan faktiler oqtyn-oqtyn qaıtalanyp qana qoımaı, sondaı-aq, bizdiń ulttyq sanamyzǵa «qa­shalyp» jazylýy kerek. Bul úshin elimizdegi tarıh biliminiń jalpy deńgeıin artty­ryp, tól tarıhymyzdy bútindeı ári birtutas tanýdaǵy kanon­dyq krıstaldaý qajet etiledi. Demo­kratııa adamǵa, ásirese, qumar­týshy zertteýshilerge keńistik pen erkindikti tartý etetini bel­gili. Soǵan sáıkes, búginde biz el tarıhy boıynsha, tipti keı­bi­reý­­lerinde kereǵar nusqa­ma­lar kirip ketken kitaptar men oqý­­lyqtardyń, oqý qural­dary­nyń orasan zor destesin kóre­miz. Alaıda, daıyndyqsyz oqyr­manǵa keıde jalpyǵa birdeı tarıhı úderistiń damý soqpaǵyn ajyratý qıynǵa soǵyp jatatyny aqıqat. Sondyqtan, bizdiń qoǵamy­myzǵa, onyń ishinde orta mektep­ter men joǵary oqý oryndar jáne jalpy halyq úshin jeke-jeke satylanǵan elimizdiń tarıhynyń kanondyq oqýlyǵy asa qajet. Álbette, bizdiń klassıkalyq oqý­lyq túrli ıdeologııalyq ók­tem­­dikter men oǵan tán belgi­ler­den ada bolý kerek. Sonymen birge, Qazaqstan tarıhy boıynsha ejelgi dáýirden búgingi kúnge deıingi akademııalyq oqý quralyn mindetti túrde jazý kerek.  Aıtylǵan sóz aqıqatqa aı­nalý úshin, eń áýeli, biz jáne bizdiń qoǵam keritartpalyqpen keıinge ysyra bermesten, árbirimiz rýhanı jańǵyrý boıynsha jumysty bastaǵanymyz abzal. Ámbebap rýhanı qundylyqtar qoǵamdyq satyǵa kóterilgeni jón. Bul jaıynda tyńdap qana qoımaı, ony jatqa bilýge tıispiz. Kúni keshe ǵana uıqydaǵy adamdy oıatyp surasań, eshbir kalkýlıatordyń kómeginsiz-aq kóbeıtý kestesin jatqa soǵatyny esterińizde bolar. Bastysy – biz zerdemen tereń uǵy­nyp, júrekpen sezingenimiz durys, eger qajet bolsa rýhanı qundylyqtarymyzdy taban­dylyqpen qorǵaýymyz kerek. О́ıtkeni, onyń astarynda jarqyn ómirdiń máni, adamı jansaraıdyń degdarlyǵy jatyr.  Joǵary rýhanı ıdealdarǵa rýhy myqty adamdar saı bolýy kerek. Sondyqtan da, jınaq­tal­ǵan tájirıbe men ótken jyl­darǵa qaraılaı bermeı, bizdiń árbirimiz boıymyzdaǵy rýhtyń qýatyn nyǵaıtýǵa tıispiz. Biz jastardy ǵana jan-jaqty tár­bıelep qoımaı, kópshilikti jal­pyǵa bilim berý sheńberinde oqytýymyz kerek. Árbir qazaq­standyq jas shamasyna qaramas­tan árdaıym, udaıy ári úzilissiz barsha bilimdi boıyna sińirýge múmkindik alǵany jón. Bul ret­te, rýhanı ósý sózsiz basymdyq qaǵı­­datyna ıe bolǵany durys. Rýhanı-adamgershiliktiń «my­naý úıdegilerge, al, mynaý qonaq­­tarǵa» degen qosarly stan­dart­tary bolmaýy tıis. Eń ozyq 30 eldiń qataryna kirý týraly aldy­na maqsat qoıǵan el zamanaýı órke­nıettiń eń bıik ólshemderine saı bolǵanyn qalaımyz. Búginde Qazaqstan tereń jań­ǵyrý­lar dáýirine qadam basty. Bul elimizdiń jańa tarıhyn­daǵy ózgeristi kezeń sanalady. Son­dyqtan, bul úrdiske mem­le­ketimizdiń árbir sanaly azamaty meılinshe atsalysýy kerek. Sebebi, ómirdiń ózi – áleýetti múm­kindikterdiń qatarynan udaıy tańdaý jasaı bilý bolyp taby­lady. Biz taǵdyrymyz tartý etken osynaý múmkindikti mindetti túrde paıdalana otyryp, rýhanı jańǵyrýdyń negizinde myqty, ári jaýapkershiligi joǵary Birtutas Ult bolýymyz kerek.

Serik AHMETOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy hatshylyǵynyń meńgerýshisi