Aralbaı batyr

Qazaq tarıhyn, onyń ishinde alty alashtyń erlik, batyrlyq tarıhyn túgendep, bir izge túsirý úshin arǵy-bergide eldiń esendigin, jerdiń bútindigin qorǵaǵan, esimderin halyq ardaqtaǵan qaharmandardyń ómirin yjdahatty­lyqpen zertteýimiz kerek. Keıingi jyl­dary bul oraıda talaı tushymdy ǵy­lymı eńbekter jazyldy. Olardyń ishinde naqty derekterge negizdelgenderi de, aýyzsha ańyz-áńgimeniń jeteginde ketkenderi de, azdy ásirelep, joqtan jorǵa shyǵar­ǵandary da bar. Qalaı desek te, búgingi el ótkenin qadirlep, tarıhyn qurmetteýden kende emes. Sol tarıhty paraqtaı júrip, baǵzy dáýirler men ýaqyt kerýenine ilesip, kóship ketken ǵasyrlardaǵy iri tulǵalar jaıly derekterdi biz de bir kisideı jınadyq. Osyn­daı tulǵalardyń biri – Aralbaı batyr. Aralbaı babamyzǵa qazaq shejiresiniń jelisimen keleıik. Arǵynnan Qotan, odan Daıyrqoja (Aqjol bı), odan Qaraqoja batyr, odan – Meıram sopy. Meıram sopydan – Qýandyq, odan – Altaı, odan – Moıyn, odan – Rahpanqul, odan Álibek. Álibektiń birinshi áıelinen Aqsha, Aralbaı, Bekshe, Tóles (Tiles) týady. Ekinshi áıelinen – Sarmantaı (Shyndáýlet), Keldáýlet, Baıdáýlet. Aralbaı jýas ákesiniń sharýasyn jas kezinen dóńgelentip áketedi. Jıyrmaǵa tolǵan shaǵynda qýandyqqa bitken baı­lyqqa ıe bolady. Búkil altaıǵa aty jaıylyp, beldeskendi búktiredi, tireskendi tizerletedi, alysqandy abyroıdan aıyryltady. Bilektiligimen qatar júrek­tiligimen bet qaratpaıdy. El arasyndaǵy egesterde kónse – ótkir sózimen, kónbese – kúsh-qýatymen bitistiredi. Rıza bolǵan altaı-qarpyq: «Bárekeldi, ot aýyzdy, oraq tildi Aqjol bı, qaıyń sapty naı­zaly, jaýǵa aldyrmas aılaly Qaraqoja batyrdyń ornyn basar ul keldi!» – dep serpiledi. Biz estigen árli-berli áńgimelerde Aralbaıdyń Áz Táýke hanǵa qalaı baryp qosylǵany týraly aıtyla qoımaıdy. О́z joramalymyz boıynsha alty alashtyń ardaqty hanyna ony tanystyrǵan qan­jyǵaly Bógenbaı bolýy kerek. Bulaı deýi­mizge osy dańqty batyrdyń kindiginen taraıtyn, bertinge deıin Ekibastuz qala­synda turǵan ǵalym-ustaz Qazbek Nura­lınniń 1993 jyly Aqmola oblystyq «Qaraótkel» gazetine jazǵan tilek haty. Sol basylymnyń bas redaktory qyzme­tindegi maǵan arnaǵan álgi hatynda Qaze­keń Bógenbaı batyrdyń murasyn jınaýǵa, bastyryp jarııalaýǵa atsalysýdy suraı­dy, Bókeń jaıly málimetter keltiredi. Ol maǵlumattardyń ishinde mynandaı joldar bar: «Bókeń qaharmandyǵymen erte tanylǵan Arqadaǵy ózi sekildi jas batyrlardy tóńiregine jınap, Áz Táýke­niń bas sardary bolyp turǵan ákesi Aqsha­ǵa tanystyryp júrgen. Solardyń biri altaı Aralbaı batyrdy qaıda barsa da ala ketken, uzaq jyldar juby jazylmaǵan». Aqsha da eren batyr, ákesi Áldeýin Jalańtós bahadúrdiń kezinen belgili han qolbasylarynyń biri. Sonyń ornyn basqan Aqsha Áz Táýkeniń senimine enip, búkil qazaq qolyn basqarady. Osy «Alataýdaı Aqshadan asyp týǵan Bógenbaı, Bolmashydaı anadan bolat týǵan Bógenbaı» tegeýrindi jas qaharman Aralbaıdy ákesimen júzdestiretini daý­syz. Aqshanyń mundaı erlerdi Áz Táýkege tanystyrmaı turmaıtyny jáne belgili. Kóp uzamaı qan maıdanda tolaǵaı jeńisterden dámeli jas qaharmandardyń synalar tusy jetedi. Reseıdiń ishki tynyshtyǵyn álsin-áli buzyp turǵan kazak-orystar patsha áskerinen yǵysyp, Edilden beri ótedi. Beıǵam jatqan qazaqqa qyrǵıdaı tıip, ilgeri jyljıdy. Olardy ulan dalaǵa boılap engizbeı toqtatý qajet bolady. Aqshamen keńes kezinde Áz Táýke osy qaterli kúshke qarsy jas batyrlardy salýǵa uıǵarady. Qazybek Nuralın qanjyǵaly qart Bógen­baıǵa shóbere bolyp keletin Saqqu­laq bıden qalǵan derekterge súıenip keltirgen málimet boıynsha, kazaktarǵa at­tanatyn 30 myńdyq jasaqqa Bógenbaı qolbasshy bolady. Onyń oń qolyn altaı Aralbaı, sol qolyn qanjyǵaly Jantaı basqarady. Ereımenniń jańa talap jas bórileri Atan, Dosaı ere shyǵady. Bul Aralbaı batyrdyń alǵashqy taǵ­dyrly shaıqasy edi. 1708 jyly Edildiń bergi betinde ótken osy shaıqasta olar iri jeńiske jetedi. Kazaktardyń qalyń qolyn Edilden asyra qýady. Sol arpalys jaıly Úmbeteı jyraý: Baldyrǵany bilekteı, Búldirgeni búırekteı, Bódenesi úırekteı, Shortany taıdaı týlaǵan Maraly qoıdaı shýlaǵan Uzyny sheksiz, eni alys Edilden óttiń Bógenbaı, – dep jyrlaǵan. Qazaq qolynyń nar táýekel joryǵy sátti bolýy jigerlendirgen shyǵar, Áz Táýke Bógenbaılarǵa ári qaraı suǵyna enýge jarlyq etedi. Aralbaı atamyz bar top sol ekpinmen Túmenge deıin jetedi, jolda noǵaı elin kesip ótedi. Keıin batyr babamyz osy ormandy óńirdi jaz jaı­laýǵa jaratqan. Tarıhı maqalalarda kórsetilip júr­genindeı, Aralbaı batyr 1685 jyly týsa, atalǵan joryqqa ol 23 jasynda qatysqan. Bul tusta Bógenbaı 28 jasta, ıaǵnı Aral atadan bes jas úlken. Bizdiń paıymdaýymyzsha babamyz qan­jy­ǵaly Bógenbaıdyń týǵan qaryndasy Aıbıkege osy shaıqastan soń úılengen. Araǵa az jyldar salyp qosylýy da múmkin. Qalaı desek te, bul qudandalyqqa Bókeńmen aradaǵy senimdi dostyqtyń áser etkeni anyq. *** Qazaq dalasyna kazaktardan soń taǵy bir qater tónedi. Áz Táýke talaı jyl betin qaıtaryp kelgen jońǵarlar qytaıdyń qysymyna shydaı almaı Jetisýǵa lap qoıa­dy. Muny kútpegen el qoǵadaı japy­rylady, jaý qatty qarsylyq kórmeı Alataý, Ile boıyn órlep, Túrkistanǵa jetedi. Keshikpeı Arqaǵa aýyz salatyny aıqyn ańǵarylady. Áz Táýke dereý úsh júzge habar salady. Toqtam bireý – Qaraqumda jınalyp, joń­ǵarǵa tótep berýdiń jolyn oılastyrý kerek. Ulytaýda júrgen Aralbaıǵa bul ha­bardy Bógenbaıdyń shabarmany jetkizgen. Batyr atqa qonady, onymen birge Barǵana batyr da daıyndyqqa kirisedi. Momyn ishindegi Taýasar, Sherýbaı bahadúrler,  Nııaz batyr qanattasa jetedi. Aýyl-aýyldan shaqyrýǵa aǵylǵan jigitter top-topqa bólinip at jaratady. – Endi júrelik, – deıdi Barǵana. – Naımantaı batyrǵa soǵyp, batasyn alaıyq, – deıdi Aralbaı. – Qart sardarǵa jolyqpaı ketkenimiz jaramas. Bul kez taraqty Naımantaıdyń jasy jetip, qartaıǵan shaǵy edi. Kileń batyrdyń bata suraı kelgenine rıza bolady. – Jorytqanda joldaryń bolsyn, – deıdi. – Alys ta qaterli saparǵa bara jatyr­syńdar. Inshalla, mereıleriń ústem bolar. Qazaq eshkimge urynbaǵan halyq, soqtyqqannyń soqtasyn shyǵarǵan el. Bul joly da solaı bolar. Átteń, dúnıe-aı, qartaıyp qaldym. Jaý túsirer uldardyń bári qan maıdanda sheıit boldy. Qolymda qalǵany myna on úshtegi Baıǵozy, jas­synbasańdar ala ketińder. – Renjimeńiz, bul qolqańyzdy oryndaı almaımyz, – deıdi Aralbaı. – On úshtegi bala barar jer emes, bet alysymyz jan berip, jan alysatyn qyrǵyn soǵys. Onyń ústine kóp uldan qalǵan jalǵyz ǵoı. Atalarymyz aıtpap pa edi: «Qansha sulý bolsa da, qoınyńa alma arsyzdy. Qansha batyr bolsa da, jaýǵa salma jalǵyzdy». – Naımantaı degen er bar edi, erin eli syılaýshy edi deseńder, aıtqanymdy isteısińder, – dep qataıady qart batyr. – Baıǵozyny tastap ketseńder, meni jurtqa jalǵyz tastap ketti dep esepteımin. Betimdi qaıtarmańdar. Aral atamyz bar top bul joly da ılige qoımaǵan soń, Naımantaı on úsh jasar Baıǵozynyń ózi kórgen erligin aıtady. – Taıaýda jalǵyz atymdy jolbarys jaryp ketti. Qatty nalydym. Qartaıǵanda dalanyń ańy da basyndy-aý dep teris qarap jatyp qaldym. Balaǵa bul qorlan­ǵanym ońaı tımegen be, qula dúzge tura júgirdi. – Qaıda barasyń? – degen sheshesine sonadaıdan daýystady. – Ákemniń jalǵyz atyn jarǵan barys­tyń terisin soıyp ákelemin. Sony estigen áıel úıde jatqan maǵan bas salsyn. – Qartaıǵan sorly, tynysh otyrmaı jalǵyzdy jaırataıyn dediń. Anaý ákemniń atyn jegen jolbarystyń jon-terisin sy­py­ramyn dep ketip barady. Tur, sońynan bar! – dep góı-góıge basty. Ornymnan tura sala sadaǵyma jarmas­tym. Dedek qaǵyp kelemin. Buǵanasy bekimegen balany jolbarys jazym etse, tuqymym tuzdaı quryǵany ǵoı. Qalyń qamysqa kirgende Baıǵozyny kózim shaldy, qolynda qanjar, áldeneni búgile ańdyp tur. Kóz salǵan jaǵyna qarasam, jardaı jolbarys jıyryla qalypty, quıryǵymen jer sabap, áne-mine atylǵaly tur. Sadaqqa oq salǵansha kúrkireı shapshydy. Balam jalt berip, ókpe tustan qanjardy salyp úlgerdi. Sýyryp alyp, shókeleı bergen jyrtqyshqa qaıta siltedi. – Alyp ketińder, sender shaıqasatyn jońǵar, sumdyq bolsa, álgi jolbarystaı bolar. Aralbaı eriksiz kelisimin bergen eken. *** Qaraqumda qaptaǵan el, gý-gý áńgime. Sóz saryny ártúrli. Bireý jońǵardyń beti qatty ekenin, qazaq el jıyp, qarýyn saılaǵansha japyryp óte shyǵatynyn aı­typ, estigenniń salyn sýǵa ketiredi. Endi bireý alyspaı berispeımiz, judyryqtaı jumylsaq, jaýdyń julynyn územiz dep jelpinedi. Bógenbaıdyń qosynynda osy eki pikir kúni-tún talqylandy. Arqa batyrlary: «Atamyz jaýdan qaıtpaǵan, alqymnan alyp ólemiz», desip, tas-túıin bekindi. Jıyn bastalǵanda birden osy pátýaǵa kelemiz dep oılaǵandardyń úmiti aqtal­mady. Keıbir bıler men batyrlar kúshi basym jaýǵa qarsy shyǵyp, eldi bosqa qyrǵansha, Reseı jaǵyna kósheıik, bas saýǵalaıyq dep turyp aldy. Buǵan kónbeı, kúsh jıyp, jaqsylap ázirlenip, kúırete soqqy beretin kezdi anyqtaıyq degen Tóle men Qaz daýysty Qazybekti tyńdamaıtyn syńaı tanytty. Aralbaı: «Bul qalaı?» degen suraýly júzben Bógenbaıǵa qaraǵan. Ol tútigip ketipti, qyzyna sóılegender suıyla bere ortaǵa sýyrylyp shyqty. – Ýa, jaqsy-jaısań! – degen sańq etip. – Reseı aýaıyq dep eldi sergeldeńge salǵanda, sonymen qaterden birjola qutylatyndaryńa kózderiń jete me?! Joq, qutyla almaısyń. О́ksheleı qýatyn jońǵar jiliktep júrip talaıdy. Jolshybaı bash­qurt pen qalmaq qoń etińdi kezek-kezek oıady. Aryp-ashyp jetkenderińdi kazak-orys qansyratady. Aýmaımyz da, kósh­peımiz de. Tiresemiz, tistesemiz, jeńbeı tynbaımyz. Julqynyp kelgen jońǵardy japyryp, jaıpap toqtaımyz! – Jeńbeı tynbaımyz! – dep urandady Aralbaı bastaǵan Arqa sarbazdary. –  Jeńis! Jeńis! – dep atoılady myń san qol. Tarıhta bolǵan osy aıtys týraly orys zertteýshileri men saıahatshylary naqty jazyp ketken. Iа.Gaverdovskıı: «Qazaqtardyń keıbiri qorqaqtyǵyn kórsetip, qontaıshynyń meıirimdiligin panalaýdy usyndy. Basqalary úı-kúıin tastap, Edildiń syrtyna qashyp baryp jan saqtaǵysy keldi, al endi bireýleri qoıan sekildi jan-jaqqa bytyrap ketpekshi boldy, talaıy tolqyp júrdi. Biraq sol kezde erligimen áıgili bolǵan rý basy Bógenbaı mundaı áreketterdiń bárin tyı­dy», dep jazady (Qaz. SSR tarıhy, bes tomdyq, III t. 1982). V.Vıtebskıı: «P.N. Rychkov v svoeı «Orenbýrgskoı ıstorıı» (t.s. 130-133) zamechaet, chto ... ı kırgızsy okolo v 1710 goda reshılıs bylo ıskat zashıtý rýsskogo sarıa, no ızvestnyı kırgızskıı batyr ı starshına Býkenbaı na seıme Kara-Kýmah sklonıl narod k napadenııý na kalmykov. Býkenbaı byl ızbran v predvodıtelı vosstavshıh kırgızov, a hanskoe dostoınstvo bylo vrýcheno Abýlhaırý. Kalmykı deıstvıtelno pobejdeny blagodarıa lovkostı ı ızvarovlıvostı batyra», deıdi (V.N. Vıtebskıı. «Polıtıka Petra I po otnoshenııý k Sredneı Azıı». s 134-135). Tarıhı derekterden qanjyǵaly Bógen­baıdyń Úsh júzdiń áskerine qolbasy saılanýy da birden sheshilmegendigin bilemiz. Oǵan Tóle, Qaz daýysty Qazybekpen birge Aralbaı batyr da barynsha yqpal etti. Q.Nuralınniń joǵary keltirgen ha­tynda: «Altaı Aralbaı batyr Bógenbaı qolbasy bolmasa, Arqa batyrlary joń­ǵarǵa qarsy joryqta basqa jol tańdaıdy deýden taısalmady», degen joldar bar. * * * Bógenbaıdyń sardarlyǵymen qazaq qoly 1717 jylǵa deıin jońǵardyń betin qaıtaryp keldi. Sol jyly Áz Táýke dúnıe salǵan soń Uly júzdiń tizginin qolyna ustaǵan Ábilqaıyr sultan derbes qı­myldaı bastady. Bedeldi bıler men batyrlardyń keńesine salmaı, 1718 jyly jońǵarǵa maıdan ashty. Áskerı urys amaldarynan beıhabar sultan 30 myń sarbazy bola tura kúıreı jeńildi. Urys ústinde namysqa basyp, sońyna deıin shaıqastan talaı esil er mert boldy. Bul habar Bógenbaı men Orta júzdiń bıligine ıe bolǵan Abylaıdy qatty kúızeltti. Ekeýi Tóle, Qazybekpen, eldi sońyna erte alatyn Qabanbaı, Oljabaı, Aralbaı syndy ba­tyrlarmen keńese kelip, burynǵydan da kúsheıip alǵan jaýǵa erekshe daıyndyqsyz soqtyǵysýdyń túbi qurdym dep sheshti. Sondaı ázirlikti qaı jerde, qalaı jasaý kerek ekenin saraptady. Igi jaqsylardyń biri Kóksheni, biri Ereımendi jón kórdi. – Onyń ekeýi de qazirgi jaǵdaıda qolaısyz, – dedi Aralbaı Abylaıdyń al­dynda shart júginip. – Kóksheni jońǵardyń sholǵynshylary torýyldap júr, ıaǵnı osynda qalyń qol kútpegen jerden lap qoıýy múmkin. Ereımen de jońǵardyń kópten kóz tikken óńiri. Qalyń eldiń qamsyz ázirlenýine Ulytaý, Arǵanatydan qolaıly ólke joq. Sonda jınalaıyq. Batyrdyń bul usynysyn Abylaı qostady. Myń san sarbazdy ornyqtyryp, kerek-jaraqtyń bárin daıyndaý Aral­baıdyń ózine tapsyryldy. Bógenbaı jal­py basshylyq jasasa, Qabanbaı Altaı, Alakól jaǵyn, Oljabaı, Malaısary Baıa­naýyl, Ertis mańyn qaraýyldap, jońǵar­dyń qımyl-qozǵalysynan habardar etip turatyn boldy. Aral atamyzdyń Abylaı han aldyn­daǵy osyndaı bedel alýyna 1726 jyly Bulanty ózeninde ótken shaıqasta tap­qyrlyǵymen jáne júrektiligimen kózge túsýi sebep bolyp edi. Qazaq jasaǵynyń shabýylyna saqadaı saı turǵan jońǵarlar betpe-bet shaıqasta aldyrmaıtynyn bilgen Aralbaı Bógenbaıǵa Arqa batyrlarynyń kánigi tásilin usyndy. Bul urys ádisi «tolǵama» dep atalatyn. Tutasyp turǵan jaý shebine kileń júırik mingen yqsham top túre tıisedi de, týrap óte shyǵady. Dush­pannyń qalyń qoly oǵan sógilmese, ekinshi, úshinshi top solaı shalt qımyldap, qozǵal­masyna qoımaıdy. Sabyryn saryqqan jońǵarlar jyryla qýady. Osy kezde tasada daıyn turǵan áldemdi top negizgi shoǵyrdan bólingen jaýdy áp-sátte jaıpap salady. Bógenbaıdyń rızalyǵyn alǵan soń Aralbaı ózi bastap, Nııaz, Baıǵozylardy ertip, jońǵardyń tastaı túıilgen sapyna áldeneshe soqtyqqan. Shúıilgen saıyn jiliktep ondap, júzdep jer qaptyrǵan. Áýelgi júıesi osylaı buzylǵan jaýdy Úsh júzdiń iriktelgen qoly Balqashqa deıin óksheleı qýǵan-dy. *** Aral atamyz bı-batyrlardy Arǵa­natynyń etegindegi óziniń qonysyna túsir­di. Aılap, aptalap otyrsa, shalǵyny shaı­qalmaıtyn shuraıly jer. Irgede taldy ózen aǵyp jatyr, aınala syńǵyrlaǵan bulaq, keń jaılaý. Mańaıdy qaraýyldaǵyń kelse, Arǵanatynyń tóbesine shyqsań, at shaptyrym aımaq alaqanyńa salǵandaı kóz aldyńda ashylyp sala beredi. Kókshe, Ereımen, Baıanaýyl, Qarqaraly, Qyzyljar, Torǵaıdan jetken sarbaz­dar­dyń at-ábzeli túgel. Bári úıir-úıir jyl­qysyn aıdaı kelgen. Ońtústikten jetkender ondaı emes, jabdyǵy jutań. Jońǵar­lardyń alǵashqy soqqysyna tap kelip, júgen-quryq ustap qalǵan eldiń jigitterine kómek kerek-aq edi. Aral atamyz olarǵa qalyń jylqydan saýyn bıe, miniske at berip, bólek jaıǵastyrdy. Úsh júzdiń qosyny túgel jınalǵan soń áskerı jattyǵýlar bastalyp ketti. Asaý úıretken, at ústinde qylysh-naıza sermesken jaýyngerlerdiń dabyly kúni-túni qa­ǵyldy. Ár jerde ustahanalar qurylyp, temirden túıin túıgen sheberler iske kiristi. Jetisýdyń sarbazdary ala kelgen Darhan degen usta bar edi. Zaty jońǵar, urystardyń birinde qolǵa túsipti. Sol taý aralap júrip, temirdiń tasyn tapqan, ózi jasaǵan peshte balqytady. Qolynan kelmeıtini joq. Bir kúni sonyń ustahanasyna bardy. – Zeńbirek quıa alasyń ba? – dedi sóz arasynda. – Quıamyn, – dedi ol. – Onda búginnen bastap kiris. Ustahananyń syrtynan kerme aǵashqa tórt aıaǵy baılanǵan kókjal bórini kórgen-di. – Muny ne istemeksiń? – dedi. – Bórini aıtasyz ba? – dedi ol. – Jigitterge jalynyp júrip ustatyp edim. Nege kerek ekenin qazir kóresiz. Sony aıtyp otta jatqan qos qarys qanjardy aldy da syrtqa shyqta. – Al qarańyz, – dedi. Qyp-qyzyl bolyp qyzǵan qanjardy kókjaldyń ókpe tusyna suǵyp jiberdi. Aýzy býylǵan bóriniń janaryna qan qatty, batyr tiksinip turyp qaldy. – Osy qanjardy sizge syıladym, – dedi usta sýyryp alyp. – Tiri qanǵa, onda da bóriniń qanyna sýarylǵan qarýdy tasqa salsań qaıtpaıdy, kók saýytty syrmaqtaı tiledi. Semserdi baýyzdaǵan maldyń jyly qanyna sýaryp, jas terige orap tastaı­tynyn biletin. Tiri qasqyrǵa sýarǵanyn kórgeni osy. Bireýden estise, sirá da senbeıtin sumdyq edi. – Qanjardy sabyn salyp kelistirgen soń ákelip ber, – dep báıbishesi Aısaǵa arnap tikken on eki qanat ordaǵa qaraı bettedi. * * * Arǵanatyǵa kóktemde jıylǵan qalyń qol aldaǵy joryqtarǵa ábden qamdanyp, jaz ortalana ornynan qozǵalǵan. Sonsha ýaqyt jasalǵan ázirlikti Abylaı tekserip shyǵyp, maqul degen soń, bılerdiń bata­symen jurt atqa qonyp edi. Bes qarýyn saılaǵan, egesken jaý qaıdalaǵan sarbazdar han qaırap, batyrlar atoılap sol betinde Ańyraqaıdyń aıǵaı-súreńdi aıqa­syna urandap kirgen. Kekti erler Qazaq eliniń taǵdyryn sheshken osy surapylda jońǵarlardy japyryp ótti. Osyǵan deıin mundaı aýyr jeńiliske ushyramaǵan jaý uzaq ýaqyt esin jınaı almady. Aralbaı bastaǵan Arqa sarbazdary osy urysta Abylaıdyń sheshimimen qalyń qol jońǵar áskerine qarsy betten shúıil­gende, tý syrtynan soqqan. Keskilesken shaıqasta Baıǵozy jasyndaı jarqyldady. «Naımantaı­laǵan!» taraqty jigitteri ishke suǵyna ense, Nııaz, Taýasar batyrlar «Altaılap!» qos qanattan quıyldy. * * * Batyrdyń balalary da jer qorǵaǵan erler, el qorǵaǵan bıler bolǵan. Sonyń biri Baraq atasyna tartyp at ústinde atoılaǵan. Biraz jyl Baıǵozy batyrdyń janynda bolady. Talaı shaıqasta shasha­syna shań juqpaǵan er 1745 jyly jońǵar hany Lama Dorjıdyń jasaǵymen soǵysta kóz jumady. Aralbaıdyń Tańsulý anamyzdan kór­gen uldarynyń biri – Báıteli de Baı­ǵozynyń tárbıesin kóripti. Janama aty Jánekeń. Arqadaǵy qazaq-jońǵar soǵy­synyń birinde jaýdyń Aımanaq degen batyryn jekpe-jekte túırep óltiredi. Sodan beri osy jerdegi taý Imanaq ata­lypty. Ol qazirgi Jańaarqa aýdanyndaǵy Sáken Seıfýllın keńsharynyń janynda. Báıteliniń sońǵy joryǵy – Abylaı, Bógenbaı bastaǵan qazaq áskeriniń Qytaı qolyna qarsy attanysy. Osy shaıqasta qytaı jaǵy 20 myń jaýyngeriniń kóbinen aırylyp, Turfanǵa deıin qashqan. Osy Tańsulýdyń úlkeni Baıtoqa ataqty Baıdaly bımen qurdas eken. Ekeýi de Abylaıdyń aldynda shıeli daý sheshken sózge júırik aqyl ıeleri. Baıdaly uzaq sóılep bara jatsa, toqtatatyn jalǵyz Baıtoqa bolypty. Basqa eshkimge des bermese kerek. Baıtoqadan keıin Aralbaı balalary­nan bı atanǵan adam – batyrdyń nemeresi Kenjeniń úlken uly – Elbaı. Ol Syrt Aralbaılar: Nurbaı, Aqjigit, Máme, Jıdebaı, Sary, Baqa batyr, Sarǵaldaq, Bozdaq, Tóbet aýyldarynyń bıi bolǵan. Bıler ishinde budan soń Qosybaı men Qutjannyń esimderi atalady. Qosybaı Baıtoqanyń Babyq degen balasynan týady. Shamamen 1810 jyly dúnıege kelip, 75 jasynda qaıtqan. Reseı syrtqy ister mınıstrliginiń arhıvinen tabylǵan qujatta Qosybaı Kenesarynyń uly Japparǵa qatysty iste aıtylady. Jappar Aqmola okrýgindegi altaı bolysynyń basshysy О́tebaı Babyq balasynyń jylqysyn qýyp ketedi. О́tebaı Qosybaıdyń inisi. Malyn aǵaıyn arasynyń jón-joba­symen qaıtara almaǵan О́tebaı Batys-Sibir general-gýbernatorlyǵyna hat jazady. Janjaldy birjolata retteý úshin Aqtaýǵa 25 qarýly soldaty bar otrıad jiberiledi. Jappar bir adamy qolǵa túsip, basqa jigitterimen qashyp qutylady, jylqy ıesine qaıtarylady. О́tebaı búkil altaıǵa bedeldi bolsa, Qosybaı Aralbaı men Qalybek rýla­rynyń daýyn sheshken dýaly aýyz bı edi. Baıtoqanyń Babyǵynan týǵan, bı bolmasa da, bı toqtaıtyn alǵyr sheshendigimen tanylǵan Tursynbek ataqty Ybyraı Jaıyq­baevtyń janynda kóp júripti. Aǵa sultan eldegi bı-bolystardy qabyldaǵan soń oǵan synatady eken. Birde Saıdaly rýynyń bolysy Sarytoqany shaqyrtady. Ol kelip kirgende tanymaǵan syńaı tanytady. – Myna shıkilsaryń kim? Orys shatys neme emes pe? – deıdi. – Bul Seıdalynyń Sarytoqasy. Ákesi osy elde Qaratoqa bar, endi Sarytoqa da bolsyn dep sondaı at qoıypty. Syılaǵan jurt «Totań» desedi. Dombyrashy, kúıshi, – deıdi Tursynbek. Ybyraı Totańa aıaǵyn sozady. – Sheship jibershi. Totań eńkeıe berip, qolyndaǵy sary­ala qamshymen tobyqtan soıyp ótedi de shyǵyp ketedi. Qanqaqsaǵan aıaǵyn qushaq­taǵan sultan: «Áı, mynaýyń sary­toqa emes, sary saıtan ǵoı», deıdi. – Ala jyn deńiz, – deıdi Tursynbek. – Jyn ataýlynyń saıtan kórse qutyryp ketetin ádeti emes pe?! Ol aǵa sultannyń álgi qylyǵyn saıtannyń isine teńep, Ybyraıdy da reti kelgende solaı túırep ótken eken. Batyrdyń nemere-shóbereleriniń ishinde óner qonǵan nebir tarlandar da bar. Kenje Jantybaıuly Muhamedııa – Aralbaıdan taraǵan urpaqtyń án qonǵan daryny. 1880 jyly týyp, 1924 jyly dúnıe salǵan. Osy rýdan shyqqan ataqty balýan Bıtabarmen birge el aralap, júrgen jerin dýmanǵa bólegen seri. Osy kúni halyq áni atalyp ketken «Bir kelinshekti» Muhamedııa Bıtabardyń on bes jasynda aıttyryp barǵan qalyńdyǵy Bıbisaraǵa arnap shyǵarǵan. Al «Bir bala» áni balýannyń Yntyq esimdi balasyna tartqan syıy. Bizdiń aýyldyń kóne kóz qarııalary osy ánderdi radıodan estigende: «Oıpyrmaı, bular Muhamedııaniki ekenin nege aıtpaıdy», dep shala búlinetin. Sol qart atalarymyz onyń «Aqtamaq», «Qyzdar-aı, qyzdar» ánin qońyr daýysqa salyp aıtyp: «Áı, balalar, úırenip alyńdar», deýshi edi. Qazaq ániniń kórkemi «Nazqońyrdy» da osy serige telıtin. О́mirde de, ónerde de eshkimmen baqta­lastyǵy joq, áýlıe qarııalar aqıqatyn aıtady ǵoı. * * * Ulytaýdyń syńary Arǵanatynyń baýraıynda damyldaǵan batyrdyń zıra­tyna 2009 jyly shilde aıynda jol tústi. Qurbandyq shalyp, quran oqydyq. Taýdan quıylyp aǵatyn Aralbaı ózeni etektegi keń jazyqtyń shólin qandyrǵaly qaı zaman. Sol arna qaınarlanatyn jerdi Aral atamyz qys qystaýǵa tańdap alypty. Shalǵyny jylqy jasyrǵan, tobylǵy túbi tomardaı, doıyrǵa sap bolardaı tańǵa­jaıyp meken eken. Batyr keıingi urpa­ǵyna osy aradan qozǵalmańdar dese, qadirin bilgeni, basqaǵa qımaǵany shyǵar. Arǵanatydan bólingen búırek tóbeler­diń eteginde bulaq syńǵyr qaǵady. Al taý bıiginen dala búrkiti arylmaıdy, shyrqaý kókke jutylyp baryp, tómenge kezek-kezek quıylady. Alty alashta talaı-talaı arýaqty batyrlar bolǵan. Solardyń ishinde Arqa­nyń altyn táji – Arǵanatyda damyl­daǵany joq. Áýlıe bıiktiń topyraǵy tek Aralbaı batyrǵa buıyrypty. Kıeli jerge arýaqty ıe kerek bolǵan shyǵar. Aldan SMAIYL,  jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Astana. Sýretti salǵan N.AShTEMA.