Adam urpaǵymen myń jasaıdy

Árıne, otandyq medısına salasynyń jyldan-jylǵa órkendep kele jatqan jolynda jetistikter de baıqalady, bas aýyrtatyn máseleler de jetkilikti. Bul oraıda jasandy túsikter, bedeýlik máselesine aıryqsha  toqtalý kerek. Bedeýlik reprodýktıvti jastaǵy otba­sy­lardyń 15-16 paıyzynda kezdesedi. Bul kór­setkish azaıar emes jáne oǵan dýshar bol­ǵan áıelderdiń 75 paıyzyna jýyǵy abort jasaǵandar. Halqymyzdyń kópshiliginiń óz den­saý­lyǵyna baılanysty saýatynyń tó­men­digi, or­taq jaýapkershiliginiń joq­tyǵy, aldyn ala tekserýden ótpeýi qynjyltady. As­qynǵan jaǵdaıda zamanaýı medısına da ómirdi saqtap qala almaıdy, ıaǵnı be­deý­liktiń asqynǵan túrlerin de emdeı al­maıdy. Bedeýlikti emdeý kórsetkishterine áser etetin basty máseleler – áıelder men er­ler­diń densaýlyq ındeksiniń tómen kór­setkishi, kadrlar biliktiligi deńgeıiniń tó­mendigi jáne áleýmettik máseleler. Kó­bi­nese áıelder ártúrli qabyný aýrýlarymen, so­nymen qatar, qan azdyq jáne taǵy basqa so­zylmaly aýrýlarmen aýyrady. Sút bezderi, jatyr moıny onkologııalyq aýrýlary da elimizde azaıar emes. Osy oraıda erte dıagnostıka jasaýdyń mańyzy úlken. Bul rette memleketten kólemdi qarajat bólinip, profılaktıkalyq tegin tekserýden ótý múmkindigi keńinen qarastyrylǵan, biraq oǵan áıelderdiń ózderi mán berip, der kezinde qarala bermeıdi.  Bedeýlik máselesine kelsek, árbir 5-6-shy otbasy osy máselemen betpe-bet kez­desedi. Kóbisi 10-15 jyl boıy emdelip, ýa­qyt joǵaltady, jubaılardyń jasy ul­ǵaıady, sol sebepten emniń nátıjeliligi kú­rt tómendeıdi. Alaıda, saýatty em qol­danǵan jaǵdaıda, bul merzimdi 5-6 ese azaıtýǵa bolar edi. Qazirgi zamanda áleý­mettik bedeýlik degen jańa uǵym bar. Jas­tar ýaqytynda otbasyn qurmaıdy ne­mese otbasyn qursa da urpaqty bolýǵa ja­ratylystyń bergen múmkindikterine mez­gilinde ıe bolmaı, ata-ana bolýdy 30 jas­tan keıinge shegeredi. Osynyń bári qoldan tapqan bedeýlikke alyp barady da, keıin emdelýge kóp jyldar, kóp qarajat ketedi. Em qoljetimdi emes, emdeýge memleket jaýapty dep kópshiligi úki­metke renjip otyrady. Amal joq, so­nyń nátıjesinde joǵary qosalqy rep­ro­dý­ktıvti tehnologııalarǵa júginýge týra ke­ledi. Onyń da nátıjeliligi tikeleı ju­baılardyń jasyna baılanysty kúrt tó­men­deıdi. Joǵary medısınalyq tehnolo­gııa – deneden tys uryqtandyrý (DTU) ádi­sin qajet etetin otbasylaryna kvota sa­ny jetispeıdi, sebebi, bul tehnologııa dú­nıe júzinde qymbat. Bir áıelge bir ret DTU baǵdarlamasymen em ótý úshin 1 kvotaǵa orta kólemde memleketten 800 myń teńgedeı qarajat bólinedi, biraq bir baǵdarlamaǵa ol jete bermeıdi, óıtkeni, 400-600 myń teńgege jýyǵy tek dárige jum­salýy múmkin. Onyń ústine, bul ádiste qol­danylatyn barlyq qural-saımandar, jab­dyqtar shet elde ataqty fırmalarda ǵa­na shyǵarylady, ıaǵnı bizdiń elde tek va­lıýtaǵa alynady. Jáne qoldanylatyn shet­eldik dárilerdiń baǵasy da tym joǵary. Biraq bul dárilerdiń baǵasy kórshi Reseıde bizge qaraǵanda anaǵurlym tómen, óıtkeni olar qunsyzdanýǵa qaramastan arnaıy baǵa saıasatyn ustap otyr. Bedeýlik máselesimen aınalysatyn joǵary dárejeli mamandar sany áli de kóp emes, bedeýlikti anyqtap, emdeıtin arna­ıy bólimder men ortalyqtar óńirlerde joq­tyń qasy. Arnaıy ortalyqtar kóbinese As­tana, Almaty jáne keıbir iri qalalarda ǵa­na ornalasqan. Biz óz tarapymyzdan óńirlerde bedeý­lik­ti barlyq zamanaýı ádistermen emdeýdi halyqqa qoljetimdi etý úshin Shymkent, Atyraý, Aqtaý, Taraz qalalarynda orta­lyq­tar ashtyq, mamandar daıyndadyq. So­nyń arqasynda jergilikti el emdi tur­ǵylyqty jerinde, alysqa barmaı ala­tyn bol­dy. Bedeýliktiń óte qıyn túr­­lerinde buryn Astana, Almaty orta­lyq­taryna 1 aı­ǵa baratyn bolsa, endi osy orta­lyq­tar­dyń arqasynda 4-5 kúnge ǵana barady nemese tolyqtaı emdi jergilikti ortalyqtarda alady.  Erkekterdiń bedeýligi de jyldan-jyl­ǵa búkil álemde de, elimizde de ósýde. So­ń­­ǵy 30 jyldyń ishinde 2-3 esege atalyq uryq­tyń sany da, sapasy da tómendegen. Bilikti androlog mamandar kóbinese úlken qalalarda ornalasqan. Jergilikti androlog dárigerler áli de az jáne bedeýlikti durys anyq­taýǵa, emdeýge zamanaýı biliktiligi jete bermeıdi. Jalpy, elimiz boıynsha abort kór­set­kishi áli de joǵary. 2014 jyly 83 709, 2015 jyly 81 440 túsik jasalǵan. Elimizde ba­la týatyn jastaǵy áıelderdiń 38%-y ǵa­na kontraseptıvter qoldanady jáne bul kórsetkish sońǵy 5 jylda óspegen. Abort jasaýǵa áser etetin faktorlar qa­ta­­­ryna halyqty aqparattandyrýdyń, ot­ba­­­syn josparlaý máselesi boıynsha saý­atty­lyǵynyń tómendigin, kontraseptıv­ter­­ge qoljetimdiliktiń tómendigi men ba­­ǵalarynyń qymbat bolýyn aıtýymyz ke­rek. Jasóspirimder máselesi asa ótkir tur. Respýblıka boıynsha 2014 jyly 15-18 jastaǵy jasóspirimder arasynda 1,5 myń abort jasatý oryn aldy (2010 jyly – 3,3 myń). Mundaı kórsetkishterdiń oryn alýy jalpy densaýlyq, rýhanı-jynystyq máseleler boıynsha saýatty tárbıeleýdiń jetispeýshiliginen nemese múldem joqtyǵynan bolýy múmkin.  Joǵaryda atap ótken máselelerdi sheshý joldaryn qarastyrý qajet. О́ziniń densaýlyǵyna ortaq jaýapkershiligin, otbasyn josparlaý jáne urpaq órbitý máselelerine qatysty buqaralyq aqparat quraldary arqyly halyqtyń saýattylyq deńgeıin júıeli túrde kóterý kerek. Jappaı konsýltasııalyq medısınalyq kómek kórsetýdi, ásirese, shalǵaı aýyl-aımaqtarda jyljymaly medısınalyq keshender qarastyrylyp, profılaktıkalyq tekserýler uıymdastyrýdy keńinen qoldanǵan jón dep oılaımyz.  Balabaqshadan bastap mektepterde 1-11-shi synyptar aralyǵynda «Densaýlyq sabaǵy» arnaıy bilim berý baǵdarlamasyn engizý týraly 2015 jyly qarasha aıynda Astana qalasynda ótken «15-19 jastaǵy jasóspirimder men jastardyń re­prodýktıvti densaýlyq máseleleri jaıy­nda habardarlyǵyn arttyrý úshin Qazaqstanda adamgershilik-jynystyq bilim berýdi engizý joldary» atty Pre­zıdent janyndaǵy Áıelder isteri já­ne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń BUU tur­ǵy­lyqty halyq salasyndaǵy qorymen (IýNFPA) birlesip ótkizgen konferensııasynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligine usynys jasalǵan edi. Otbasyn josparlaý jáne bedeýlikti anyq­taýmen jáne emdeýmen aınalysatyn ortalyqtar uıymdastyrý, gınekolog-reprodýktolog, androlog mamandardyń zamanaýı biliktiligin júıeli túrde joǵarylatý kerektigi zamannyń talaby. Bedeýlikti em­deýdiń zamanaýı algorıtmin jappaı jergilikti gınekolog dárigerlerge qa­da­ǵa­lap engizýdi qolǵa alsa, kóptegen otbasy­lar joǵary tehnologııany qajet etpeı-aq sábıli bolar edi. Medısına qyzmetkerleriniń eńbegin yn­talandyrý únemi talqylanyp júrgen, biraq áli de tolyq sheshimin taba almaǵan másele. Júrek qalaýymen dáriger maman­dy­ǵyn tańdap, oqýǵa 10 jyl ómirin, ji­ger-qaıratyn arnap, kóz maıyn taýysyp, ınemen qudyq qazǵandaı bilimin shyń­d­a­ǵan mamanǵa beriletin az eńbekaqy kóptegen jastardyń kóńilin sýytady. Aqtaýǵa barǵan issaparymyzda dáriger tapshylyǵyn qatty baıqadyq. Sol jaqtyń birneshe bas dárigerleri bizben birge ushaqpen ushqanda áńgimelesip, olardyń dáriger izdep Qaraǵandy, Almaty, Astana, Aqtóbe medısınalyq ýnıversıtetterinde bıyl rezıdentýra bitirip jatqan mamandaryn shaqyrýǵa bara jatqanyn bildik. Bul máseleniń bir ushy qazirgi ýaqytta el ishinde qalyptasqan, BAQ arqyly bas-aıaǵyn bilmeı jatyp dárigerlerdi kinálaý, dárigerlerge degen senimsizdikti týdyratyn materıaldardyń kóptep jaryq kórýi bul mamandyqqa jastardyń barýyna yntasyn joıýǵa alyp barýda. Bir tańǵalatyn jaıt, tek aıyptaý jaǵy jazylady, al nege biz kóptegen ozyq mysaldardy kórsetip, ólim halinen aman alyp qalǵan, qanshama adamı, kásibı erlik kórsetken dárigerlerdi nasıhattamaımyz?! О́tkende el tanıtyn birneshe azamattyń jol apatynan, basqa da qıyn jaraqattardan aman qalyp, jazylyp ketkenin estip, oqyp jatyrmyz. Biraq solardyń bireýinde de dárigerlerdiń jankeshti eńbegi týraly aıtylmaıdy, týra ózderinen ózderi aman qalǵandaı, tipten ne ózderi bir alǵysyn aıtqanyn estimeısiń, ne bir eldiń jazǵan oı-pikirinen medısına qyzmetkerlerine degen jyly sóz de kórmeı tańǵalasyń.  Árıne, adamdardyń da, dárigerlerdiń de bári birdeı emes. Degenmen, adamnyń ómirine arashashy bolǵan, densaýlyǵyna úlken kómek kórsetken ıgi mysaldardy da umytpaǵan jón dep oılaımyz. Birer jyl buryn AQSh-ta bolǵanymyzda bir áıelden «Ulyńyz kim bolyp isteıdi?» dep suraǵanymyzda, ol keýdesi tola shattanyp, erekshe maqtanyshpen: «Meniń ulym – dáriger!» dep aıtqanyn estidik. Bul mamandyqtyń atalǵan elde qurmetti ekenin baıqadyq. Sondyqtan biz úzdik oqyp jatqan jastardy dáriger mamandyǵyna yntalandyrýymyz qajet. Áleýmettik turǵydan álsiz otbasylarǵa tegin jáne qoljetimdi bedeýlikti emdeý múmkindikterin qarastyrǵan abzal. Osy oraıda elimizde qolǵa alynyp jat­qan mindetti medısınalyq áleýmettik saq­tan­dyrý júıesin tolyq engizgennen keıin múm­kin bolady dep oılaımyz. Osyndaı júıe­ni birneshe jyl buryn en­gizgen Reseıde árbir DTU-ǵa muqtaj otbasy memlekettik jáne jergilikti qarjy­lan­dyrý arqyly jylyna 1-2 ret osy ádis­pen emdele alady. Bul baǵdarlamany Qa­zaqstanda engizý nátıjesinde elimizde de bedeýlikti belsendi emdeý múmkindigi artyp, halyq sany edáýir kóbeıedi degen úlken úmitimiz bar. 

Saltanat BAIQOShQAROVA, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi, «Ekomed» adam urpaǵyn órbitý klınıkalarynyń ǵylymı dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory