Áke týraly áńgime

Mánshúk batyrmen bir dıvızııada bolǵan Qasymjan Myrzahanov – Uly Otan soǵysynyń ardageri. Almaty oblysy, Andreev aýdany Ekpindi aýylyn­da 1917 jyly dúnıege kelgen. Qazan tóńkerisi zamanynda týyp, anasynan erte aıyrylyp, ákesimen, qaryndasy Aqtaýyqpen otyzynshy jyl­d­ar­daǵy ujymdastyrý zo­ba­l­a­ńyn, ashtyq zardabyn birge tar­tqan. Kedeılik taýqymetiniń ke­siri bolsa kerek, Qasymjan nebary on úsh jasynan jańa ǵa­na qu­ryl­ǵan «Birlestik» ujy­m­sha­ryn­da eńbek jolyn bastady. Áb­úıir bolǵanda, Ekpindidegi je­ti synyptyq mektepti bitirip úl­geredi. «Jıyrma tórt jastaǵy órim­deı jigit el basyna ekitalaı kún týǵan 1941 jyly ásker qa­ta­­ryna shaqy­rylypty. Smo­le­nsk, Arzamas, Iva­­novka, Novaıa Po­k­rovka eldi meken­derin jaýdan azat etý úshin shaı­qasady. Malaıa Ivanovka derevnıasyn azat etýde qatty jaralanyp, gos­pıtalǵa túsedi. Osy urysta «Jaýyngerlik erligi úshin» degen al­ǵash­qy medalin keýdesine taq­qan eken. Ákem gospıtaldan shy­ǵatyn kúnin sanap, qaıtadan óz bólimine jetýge asyǵady. Sol tusta áskerı basqarý orta­ly­ǵy buıryǵymen Kalının qa­la­­syndaǵy jaıaý ásker daıyndaı­tyn ýchılıshege segiz aıǵa oqýǵa ji­beriledi. Onda áskerı ǵylym ne­g­iz­derin meńgerip, kishi leıte­nant shenin alyp, Úshinshi ek­pin­di ar­mııa quramynda Ve­lı­­kıe Lýkı – Toropes maıd­a­nyna qatysady», deıdi maı­dan­gerdiń uly. Marathan aǵa­nyń aıtýynsha, ákesi endi bu­ryn­ǵydaı qatardaǵy jaýynger emes, bólimshe komandıri, vz­vod komandıri dáre­jesinde Bal­tyq boıyndaǵy shaı­qasty atoı salyp, Rjev, Ne­­vel qalalaryn azat etedi. Aı­ta ke­terligi, barlyq jaýyn­gerlerdeı Otan úshin ot keship, tolarsaqtan saz keshken Qasymjan Myrzahanov Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Má­me­to­vamen bir dıvızııada bolǵan. 

Elge oralǵan soń, eńbekke aralasty Soǵystyń qyzyp turǵan shaǵy. Kenıgsberg qalasyn jaý­dan bosatý úshin arpalysqan qy­zyl áskerdiń qatarynda Qasym­jan da bolady. Sonda dál qasynan iri kalıbrli snarıad j­a­­rylyp, eki qolyna bird­eı ja­ryq­shaq tıip, Kýngýr qala­syn­da­ǵy gospıtalda esin bir-aq jy­ıady. Sol shaıqastaǵy er­ligi úshin Qyzyl Jul­dyz o­rde­nimen marapattalady. Alaıda, bir­neshe kúrdeli otadan soń, al­ǵan jaraqatyna baılanysty so­ǵysq­a jaramsyz dep tanylyp, eli­ne oralady. Qart ustaz osydan keıin óńi­rine soǵystaǵy erligin, eńbek­tegi ıgi­likti isin áıgileıtin Qyzyl Jul­dyz, Qyzyl Tý, Uly Otan soǵysynyń I, II dárejeli orden­de­rin qadaǵan, bir­neshe márte aýyl­dyq, aýdandyq keńesterdiń de­pýtaty bolǵan áke­siniń 1996 jyly 79 jasynda dú­nıe salǵanyn esine aldy. «Adam qan­sha jasqa kelse de, ákesin óziniń tiregi, aqylshysy, janashyry, qamqor­shysyndaı kóredi. Men úshin de ákem – eń jaqyn, qymbat jan. Naǵyz er azamatqa tán qasıetti, qıyn iste tez sheshim qabyldaýdy ákemnen úı­rendim. Búginde sol asqar taýym­nan alǵan tárbıeni balalaryma, neme­relerime berip kelemin», deıdi aǵy­nan jarylyp.  Úsh jyl boıy oq pen ottyń arasynda bolǵan Qasymjan Myr­zahanov 1944 jyly elge oral­ǵan soń, Almaty oblysy Andreev aýdany partııa komı­tetiniń nusqaýymen Maıly­shat aýylyndaǵy Eńbek kolho­zy tór­aǵasynyń orynba­sary qyzmetine ji­­beriledi. Aý­yldyqtardyń áleý­etin jaq­sar­týdy maqsat et­ken ol qym-qý­yt tirliktiń bel ortasynda ty­nym tappas­tan at ústinen tús­­peı, qy­rýar jumystyń túı­inin tarqatýǵa bar kúsh-jigerin, bi­lim-biligin jumsaıdy. 1945 jy­ly Andreev aýdany boıyn­sha mal sharýashylyǵyn órkendetý maq­satynda alys­taǵy jaıy­ly­mdarǵa sý jetkizý úshin Lepsi-Shilikti kanalyn qazý jumy­syn qolǵa alady. Oǵan sol kezdegi 36 sharýashylyqtyń jumys­shy­la­ry atsalysqan eken. olardy azyq-túlikpen, eńbek qu­ral­­da­rymen qamtamasyz etý Qa­sym­jan­ǵa tapsy­rylǵan. Osy shara ba­ry­synda maıdanger basshy uı­ym­dastyrýshylyq qabile­tiniń joǵary ekenin tanytty. 

Ádildigin jurt ańyz qylyp aıtady 1946 jyldan zeınetke shyq­qansha jáne birneshe jyl aý­dandaǵy «Qazaq­stannyń 30 jyldyǵy» ujym­sharynda brı­gadır boldy. «Sol tusta kol­hoz­daǵy bir basqarma basshysy isti bol­yp, aýdannan arnaıy tekserýge kelgen prokýror brıgadırlerden de qosymsha túsinikteme alǵan eken. Sharýashylyq jaıyn jetik biletin ákem: «Bizdiń kol­hozǵa zııanyn tıgizgen, qo­ǵam múlkin zańsyz ıelengen adam ádilet turǵysynan qyl­my­sy dáleldense, tıisti jazasyn alý kerek qoı», degen eken ter­geýshilerge. Jaratylysynan adal­­dyqty unatatyn, aq pen qara­­nyń ara-jigin ajyrata aı­tý­ǵa batyly jetetin qasıetin kóz­kórgen zamandastarynyń aý­zynan jıi estımin», deıdi Marathan qarııa. Qazaq – áýel zamannan júırik at minip, qumaı tazy júgirtip, ań aýlaǵan saıatshylyqqa qumar halyq. Et pen teriniń arasyndaǵy emes, qanǵa bitken sondaı jelik bizdiń keıipkerimizdiń de boıynda bolǵan kórinedi. Muny balasynyń mynaý estelikterinen ańǵaramyz: «Qyrdaǵy qoıly aýyl­dardy aralaýǵa shyqqan kezinde Tarlan degen tazysyn qosa ertip alyp, qasqyrǵa, túlkige, qarsaqqa sala­tyn. Qansha jyl qyzmet at­qar­sa da, ókimettiń atyn mingen emes. Únemi óziniń sáıgúligin ta­qy­md­ap, taýǵa da, qyrǵa da sony­men shyǵatyn edi. 1955-1956 jyl­d­ary aýdan basshylarynyń ózi kólikten kende-tin. Birinshi hat­shy Grıshagın ákemdi arnaıy shaqyryp, astyndaǵy Kók­jor­ǵa­syn qalap, surap alǵan eken. Sol atpen qysy-jazy aýdan sha­rýa­shy­lyqtaryn ara­laǵanyn kózim kór­di. Al ákem qulyn kezinen bap­taǵan Torjorǵasyn tizgindedi so­dan keıin».  1976 jyly tórt brı­ga­da­nyń arasynan barlyq kór­set­­kishterimen ilgeri kóringen Qa­symjannyń basshylyq syı­la­ǵan «LýAZ» avtokóliginen bas tar­tqanyn da el ishi ańyz qylyp aıtady. «Meniń Torjorǵam aman bol­syn, kolhozdyń jumysyna t­ó­ra­ǵamen birdeı atsalysyp, kó­­mektesip júrgen aýyldyq ke­ńes­­tiń basshysy Turalyq Dó­nen­baev minsin bul kólikti» de­gen ǵoı jaryqtyq.

* * * Búginde jetpis jasqa tolyp, beınetiniń zeınetin kórip, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrǵan, Alma­ty oblysyndaǵy Andreev, Aqsý, Alakól, Talǵar aýdan­da­ry­nyń máde­nıet, bilim sala­larynda qyzmet atqa­ryp, ujym basqarǵan ulaǵatty ustaz Ma­rat­han Qasymjanovtyń maıdanger áke­si týraly áńgimesi munymen bit­peıdi. Áli talaı urpaqqa úlgi bo­larlyq estelikter jazyla jatar...

Ashat RAIQUL, «Egemen Qazaqstan»