Budan bir apta buryn elimizdiń túkpir-túkpirinen jınalǵan saıahatqa qyzyǵýshy otandastarymyz Mańǵystaý óńiriniń tabıǵaty men tarıhyn taný maqsatynda ekspedısııaǵa shyǵyp, kıeli óńirge keldi. «Nomad Explorer» – «Ústirt qupııasy» atty ekspedısııanyń uıymdastyrýshysy ári jetekshisi – belgili kásipker Marǵulan Qalıuly Seısembaev. Ol týǵan jerdiń ásem tabıǵaty men tereń tarıhyn kórip-bilem degen árbir turǵyndy osy ekspedısııaǵa óz erikterimen qatysýǵa shaqyrǵan bolatyn. Sharanyń aldynda qatysýshylardyń sany 250 adamǵa, al kólik sany 57-ge jetti. Olardyń arasynda elimizdiń ár aımaǵynan jınalǵan jıhankezder men eń úzdik fotograftar jáne belgili tulǵalar bar. Tipti Avstralııa, Reseı, Qyrǵyzstan, Vetnamnan kelgen arnaıy qonaqtar da boldy. Kelgen qonaqtardyń sanynyń kóptigine qaramastan, uıymdastyrý jumysy joǵary deńgeıde ótti. Ár óńirdiń qonaqtaryn shatastyrmaý maqsatynda arnaıy túske bólip toptastyryldy. Olarǵa oblys týraly aqpar-kitapshalar taratyldy. Mundaı aýqymdy sharaǵa Eraly Toǵjanov basshylyq etetin Mańǵystaý oblystyq ákimdigi de qol ushyn sozyp, barynsha qoldaý kórsetip, ekspedısııanyń ashylý saltanatyna qatysty. 30 sáýirden bastalǵan «Ústirt qupııasy» ekspedısııasy mamyrdyń 6-syna deıin sozyldy. Bir apta ishinde avtokerýen Mańǵystaýdyń eń tanymal jerlerin kórip shyǵý baǵytynda 1450 shaqyrymdy júrip ótti. Onyń 70% soqpaqty qara joldyń ústimen ótti. Aıta ketelik, bul – M.Seısembaev uıymdastyryp otyrǵan ekinshi ekspedısııa. Eń alǵashqy sharasy byltyr «Ulytaý murasy» degen ataýmen elimizdiń altyn qazyǵy – Ulytaý óńirinde ótken edi. Oǵan 60 shaqty adam qatyssa, «Ústirt qupııasyna» tórt ese kóp adam qatysty. Ekspedısııa oblys aýmaǵynyń úsh aýdanyna qarasty 14 tabıǵı-tarıhy nysandardy aralap shyqty. Bul tabıǵaty men tarıhy ushtasqan Mańǵystaý eskertkishteriniń bir bóligi ǵana. Aqtaý qalasynan soltústik baǵytqa – Túpqaraǵan aýdanyna qaraı baǵyt alǵan avtokerýen saparyn teriskeı jaǵadaǵy Tamshaly, Jyǵylǵan jerinen bastady. Odan ári qaraı ortaǵasyrlyq Sultan-úpi jerasty meshitine zııarat etip, Soltústik Aqtaý silemderin qaq jaryp ótetin Qapamsaıda birinshi túnin ótkizdi. Ol jerde jergilikti top qonaqtar úshin kıiz úı tigip, qonaqasy berdi. Aýyl aqsaqaldary saıahatshylarǵa batasyn berip, aq jol tiledi. Ertesine tań ata osy mańnan 5 shaqyrym jerdegi taǵy bir tarıhy mańyzy bar Shaqpaq ata jerasty meshitine zııarat jasap, Mańǵystaý aýdany terrıtorııasyna qaraı jol tarttyq. Jol boıy tabıǵattyń salǵan músinderin tamashalaı otyryp, Torysh qudyǵynyń mańyndaǵy «Shar tárizdi tastar alqabyna» keldik. Eýrazııa aýmaǵynda teńdesi joq bul tylsym aımaq álem zertteýshileriniń nazaryn ózine aýdartýda, sebebi olardyń osyndaı dóp-dóńgelek qalyptaǵy tylsym túzilisi jumbaq kúıinde qalyp otyr. Bul jerden estetıkalyq qýat alǵan saıahatshylar ári qaraı Sherqala-Aqmysh baǵytyna bet aldy. Qazaqstannyń tabıǵı jeti keremetiniń biri Sherqalany bilmeıtin jan joq shyǵar. Dál osy Sherqalanyń janynda tarıhı qundylyǵy joǵary Qyzylqala qalashyǵy jatyr. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, bul – Ibn-Sına, Bırýnı, Istahrı, Mahmýd Qashqarı, Rashıd-ad-dın, Ibn Fadlan, Iаkýb Ar-Rýmı jáne t.b. ortaǵasyrlyq túrki, arab, parsy ǵalymdarynyń derekterindegi «Mańǵyshlaq» qalashyǵynyń orny deıdi. Aýmaǵy 20 gektar jerdi alyp jatqan bul arheologııalyq nysan óziniń aýqymdy zertteý jumystaryn kútýde. Ekinshi kúnniń sońy Aıraqty shoqysynyń eteginde ótti. Orta ǵasyrdan beri kóshpendilerdiń qonysy bolǵan bul jerler Taras Shevchenkonyń kartınalarynda beınelenip álemge tanyldy. T.Shevchenkonyń zamandasy bolǵan áıgili saıası tulǵa, sýretshi Bronıslav Zalesskıı sol tabıǵat jaratylysyna tamsanyp: «...Aqtaý taýlary uzynnan sozylyp jatqan jota, ol birneshe jeke-dara topqa bólinip, alyp ǵajaıyp tylsym qamaldar men qalalar, záýlim saraılardyń qırandylaryna uqsaıdy... Al túnde Aıdyń jaryǵynda bul jer tipti basqa keıipke aýysyp, odan da áserli bolady...» depti. Araǵa 166 jyl salyp, Aqtaý jotasyna aıaq basqan aramyzdaǵy polıak ultynyń búgingi bir ókili Lýkash Roschık te dál sondaı áserde boldy. Úshinshi kúnnen bastap eń uzaq ta, qaýipti saparǵa shyqtyq. Sebebi, aldymyzda sýsyz Ústirt qyry turdy. Ústirtke kóteriler tusta Tuzbaıyr soryna qondyq. Tuzbaıyr sory men shoqylar mıllıondaǵan jyldar boıy osy óńirdi basyp jatqan Tetıs muhıtynyń sarqynshaǵy. Onyń dáleli – appaq borlar men shoqy eteginde shashylyp jatqan akýlalardyń tisteri. Ári qaraı sol Ústirt erneýin jaǵalaı otyryp ólkeniń ońtústik jaǵyna qaraı baǵyt aldyq. Ol jerde respýblıkalyq mańyzy bar Ústirt qoryǵy ornalasqan. Ekspedısııa Bozjyra alqabyna toqtap, eki kún túnedi. Bozjyrany barsha qazaqstandyqtar jaqsy bilgenimen, ánshi, kompozıtor Batyrhan Shókenovtiń «Saǵym dúnıe» ániniń klıpi arqyly álemge tanylǵan edi. Bul mańdaǵy taǵy bir shoqy – ulttyq valıýtamyz teńgeniń jaqynda ǵana aınalymnan shyǵarylǵan eski nusqasynda beınelengen edi. Kelgen qonaqtar osy mańǵa jaqyn ornalasqan Beket Ata jerasty meshitine baryp zııarat jasady. Saparlastarymyzdyń árqaısysy sózben jetkize almas áser aldy. Ekspedısııaǵa qatysqan álemge áıgili skrıpkashy, professor, Qazaqstannyń halyq ártisi Gaýhar Myrzabekovanyń alǵan áseri sonsha, tolqyp, eriksiz kózine jas keldi. «Mańǵystaýdyń árbir tabıǵı tamashalaryn kórgen saıyn, «Bul shyn máninde Qazaqstan ba?» dep oıladym. О́mirimde elimizdiń barlyq qalalarynda bolǵanymmen, qala syrtynan shyqpaǵan ekem. Bul sapardan soń elimizge, qasıetti jerimizge degen mahabbatym burynǵydan da arta tústi» – dep, sezimin jasyra almady. Bozjyra eteginde as pisirý, sport jáne óner baǵytynda baıqaýlar ótip, ótken jylǵy «Ulytaý murasy» ekspedısııasyna arnalǵan aqparattyq kitaptyń tusaýkeseri boldy. Ústirtte biraz demalǵan saıahatshylar qaıtadan Mańǵystaýdyń oıyna túsip, Túıesý qum massıvterin jaryp ótip qart Kaspıı jaǵalaýyndaǵy Toqmaq múıisine baryp toqtady. Kaspııdiń jaǵalaýy qaı zamanda da adamzatty tartyp turǵan. Sonyń biri – osy Toqmaq múıisi. Sońǵy qazba jumystary bul múıiste eneolıt (tórtinshi myńjyldyqtyń sońy men úshinshi myńjyldyqtyń basy) zamanynda, ıaǵnı bes myń jyl buryn ómir súrgen adamzat qonystaryn tapqan edi. Samal jel soqqan qart Kaspıı jaǵalaýynda sońǵy túnin ótkizgen ekspedısııa, erteńine Qazaq eliniń eń tómengi núktesi – Qaraqııa oıpatyna qaraı baǵyt aldy. Álemde besinshi oryndy, TMD-da birinshi oryndy ıemdenetin bul alyp oıpattyń erneýinde aıaldaǵan ekspedısııa músheleri sapardyń aıaqtalǵanyn sezip, kıeli Mańǵystaýdy qımastan biraz kidirip qaldy. Aldymyzda aq marjan qala Aqtaý turdy. Keshtetip ekspedısııa kerýeni qalaǵa kirip, birden oblys ákimdigine qaraı bet aldy. Munda saıahatshylardy oblys ákimi E.Toǵjanov kútip aldy. Ol qonaqtardan saıahattan alǵan áserin surap, ekspedısııanyń qorytyndy brıfıngine qatysty. – «Nomad Explorer» ekspedısııasy Mańǵystaýǵa qadam basqannan-aq qýana qabyldadyq. О́ıtkeni, eldiń baılyǵy munaı ǵana emes, eldiń eń basty baılyǵy – kindik qanymyz tamǵan týǵan jer. Bul ekspedısııa Mańǵystaýdaı kıeli ólkege aıaq basqany oryndy dep oılaımyn. Sizder qysqa ýaqyt ishinde qanshama elge baryp, jerin kórip, kórip qana qoımaı, búkil álemge tanytyp, nasıhattap júrsizder. Sapar sátti bolǵany júzderińizden belgili. Aýyr jol bolsa da, jaqsy áser alyp, rýhanı tolyǵyp kelgen bolarsyzdar. Beket Ata jerasty meshitiniń ózi nege turady? Bizdiń ólkede ótkizgen árbir saǵat esińizde qalar degen oıdamyn, – dedi oblys ákimi E.Toǵjanov. – Bir aptadan asa ýaqytqa sozylǵan ekspedısııanyń nátıjesin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Mańǵystaýdyń tabıǵatyn dúnıe júzine tanytý osyndaı sharalardan bastaý alýy tıis. Tabıǵattyń jaratqan dúnıesi adamnyń qolynan eshqashan kelmeıdi. Osy bar baılyǵymyzdy kórsete almaı kelemiz, bul – bizdiń eń basty kemshiligimiz. Al ekspedısııanyń eń bıik maqsaty da osy, – degen senim bildirip, atqarylǵan jumysqa oń baǵa berdi ekspedısııa basshysy Marǵulan Qalıuly. Jeti kúnge sozylǵan «Ústirt qupııasy» ekspedısııasy Mańǵystaý oblysyn sharlap ótti. Jol barysynda saıahatshylar oblystyń tabıǵı landshaftyq kelbetiniń ózgerýimen qatar, tarıhı baılyǵynyń da tereń ári san alýandyǵyna kóz jetkizdi, olarǵa qol ushyn tıgizdi, rýhtanyp, qýattandy. Osy oraıda «Ústirt qupııasy» ekspedısııasy Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan oıǵa tuspa-tus kelip, sonda júktelgen mindetterdiń oryndalýynyń aıqyn bir kórinisindeı boldy. – Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» degen maqalasynda týǵan el, týǵan jer týraly keremet oı qozǵaldy. Qazaq dalasyn aralaǵan saıyn adam boıyna patrıottyq sezim uıalaıdy. Mańǵystaýdyń tylsym tabıǵaty, taý-tasy, qumy men sııaqty ekspedısııaǵa kelgen barlyq qatysýshylarǵa erekshe áser etti. Biz ózimizge úlken jańalyq ashqandaı boldyq. Shóleıtti dalada júrip-aq, kóp syrǵa qanyq boldyq, – deıdi «Nomad Explorer» uıymdastyrý komıtetiniń múshesi Qaısar Tursynǵoja. Elińdi taný jerińdi tanýdan bastalady, týǵan jerdi taný – rýhanı jańǵyrýdyń qazyǵy. Al bul ekspedısııa – sonyń bastaýy ǵana. Ekspedısııa nátıjesi retinde birneshe derekti fılmder men foto albomdar jaryqqa shyǵady. Jyl ótken saıyn týǵan jerdi tanýǵa qyzyǵýshylyq artyp keledi. «Nomad Explorer» ekspedısııasy osymen toqtap qalmaı, kelesi jyly elimizdiń shyǵysy – Altaı óńirine de aýqymdy saıahat uıymdastyrýdy josparlaýda. Otandastarymyzǵa osyndaı tanymdyq ekspedısııalardy jıi uıymdastyryp, bir-birimizben etene jaqyndasaıyq, tabıǵatty tanı tússek, bul qazaq balasynyń qazaq dalasyn tolyq tanyp, sheksiz súıip ósýine jasalǵan múmkindik bolar edi.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan», Bekbolat TО́LEGENULY, ólketanýshy, geolog, Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵynyń qyzmetkeri
Mańǵystaý oblysy