Sýyqtóbeden ushqan suńqar edi

Ajal kelip, jalǵan dú­nıeniń sońǵy saǵaty soǵarda ǵana es jı­naı­myz-aý. Sonda ǵana baryp ǵu­myrdyń qas-qaǵym, qamshynyń sa­byn­daı ǵana qysqa ekenine kóz jet­kizip, ah uratynymyzdy aıtsańyz­shy!..

Tiri kezinde eńbegimen el men qo­ǵam qurmetine bólengen, respýb­lı­­kamyzǵa belgili zańger, kóptegen shá­kirtter tárbıelegen ustaz, taý tul­ǵaly azamat Tynybek Temirbekuly Ońalbaev mez­gilsiz dúnıeden ozyp, aramyzdan alystap bara jat­qan shaqta bárimiz de osyndaı aýyr kúı keshtik. Apyr­maı, kúni keshe ǵana ortamyzda jarqyrap júr­gen jaısań jannyń, baýyrmal ininiń osylaısha ómir­den erte ketip qalatynyn kim oılaǵan. Adam ja­sy­nyń úlken-kishiligine qaramaı alyp ketetin meı­i­rim­siz ajal quryǵynyń uzyn ekenine taǵy da kýá bol­­dyq. “Ajal aıtyp kelmeıdi” degen sózdiń rasty­ǵy men syry tereń ekendigine amalsyz bas ıgendeımiz. El aldyndaǵy eleýli eńbegine qosa adamgershilik, kishipeıildik, parasattylyq qasıetterimen este qalǵan Tynybekti ári aýyldas, ári baýyrlas bolǵandyqtan jaqsy bilemin. Ataqty Sýyqtóbeniń baýraıyndaǵy Qastek aýylynda týyp-ósti. О́mirdiń esigin jańa ashqan sábıdi týa salysymen-aq ájesi Tarazy apamyz baýy­ryna salyp alǵan. Maıdan dalasynan aman-esen oral­ǵan jalǵyz uly Temirbekten kórgen shıkiókpeni ańsap kútken qart ana balasy men kelini Anarbúbiniń kó­ńiline qaraǵan joq. “О́zimniń balam, ózim baǵyp ósirem” dep ashyq aıtqan. Ana júreginiń sheksiz meıiri men kesimdi aq tilegin jaqsy túsingen bular da qarsy bol­ma­ǵan.

Sóıtip Tarazy apamyz Tynybegin ózi baǵyp-qa­ǵyp, tárbıelep ósirdi. Ony Tynken dep erkelete ataıtyn. Ájesiniń aıaly alaqanynda alańsyz ósken Ty­ny­bek tárbıeli, izetti boldy. Úlken-kishini syılaǵysh, meıirimdi bala bolatyn. Aýyldyń ortalaý mektebin jaqsy oqyp bitirdi. Ustazdary ony árqashan maqtap, basqa balalarǵa úlgi etip otyratyn. Budan keıin oqýyn jalǵastyryp, Almatydaǵy № 12 qazaq orta mektebin bitirgen ol eńbek jolyn keńsharda jumys­shy, Ǵylym akademııasynyń zoologııa ınstıtýtynda laborant bolyp bastady. О́ndiriste biraz tájirıbe jınaqtaǵan soń S.M. Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetine oqýǵa túsip, ony 1973 jyly oıdaǵydaı bitirip shyqty. Endi onyń aldynda alǵan bilimin iske asyryp, quqyq qorǵaý salasynda aıanbaı eńbek etý mindeti turdy. Alǵashqy zańgerlik qadamyn Jambyl aýda­nynyń prokýratýrasynda mashyqtanýshy tergeýshi, odan soń Kegen aýdanynyń prokýratýrasynda tórt jyldaı tergeýshi bolyp, úlken tájirıbeden ótti. Osynyń nátıjesinde 1977-1983 jyldar aralyǵynda Qazaq KSR Prokýratýrasynyń bólim prokýrory bo­lyp istedi. Prokýrorlyq qyzmettiń qyry men syryn jete meńgerip, onyń ádil, zańǵa saı júrgizilýin qatań qadaǵalady.

Budan keıingi toǵyz jyl ishinde Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq, Talǵar jáne Ile aýdandarynyń prokýrory boldy. Mol tájirıbe jınaqtap, kásibı sheberligi men bilimin arttyrǵan T.Ońalbaev joǵary laýazymdy qyzmetterge kóterildi. 1992 jyldan Almaty oblysy pro­kýrorynyń orynbasary, Almaty kólik proký­rorynyń birinshi orynbasary qyzmetterin atqardy. Al 1996-2001 jyldary Aqtóbe oblysynyń proký­ro­ry bolyp, zań tártibin saqtaý men qylmysty boldyr­maý maqsatynda kóptegen jumystar júrgizip, úlken bedelge ıe boldy. Sol jyldardaǵy jemisti qyzmeti úshin Tynybek Ońalbaevqa úshinshi dárejeli memlekettik ádilet keńesshisi-ádilet general-maıory ataǵy berildi. Keıinnen Aqmola oblysynyń prokýrory bolyp istegen edi. Osydan soń da ol jaýapty laýazymdy qyzmet­terde boldy. 2002 jyly Ońtústik-Shyǵys aımaqtyq kólik prokýrorynyń birinshi orynbasary bolsa, al 2004 jyldan 2007 jylǵa deıin Almaty oblysy ádilet departamentiniń bastyǵy bolyp qyzmet atqardy.

T.Ońalbaev quqyq qorǵaý salasynda ózine júk­telgen jaýapty qyzmetterdi abyroımen atqarýmen birge osy salanyń bolashaq mamandaryn oqytyp, tárbıeleýge de barynsha atsalysqanyn aıtqanymyz jón. Ol D.Qonaev atyndaǵy ınstıtýttyń kópshilik quqyǵy kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetin qosym­sha atqaryp júrdi. Al 2008 jyldan bastap oqytý­shylyqqa bet buryp, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde ustazdyq qyzmet istep keldi. Osydan 5-6 jyl buryn kandı­dattyq dıssertasııa qorǵap, zań ǵylymynyń kandıdaty ataǵyna ıe bolǵan, 30-ǵa jýyq ǵylymı jáne ǵylymı-ádistemelik eńbekterdiń avtory. Ol shyndap kelgende kásibı sheber maman, bilikti ustaz, tamasha uıymdastyrýshy, áli de bergeninen bereri mol azamat edi. Onyń basshylyǵy men qamqorlyǵyna bólenip, aǵalyq aqylyn tyńdap, tálim-tárbıesin alyp ósken bilimdi de bilikti jas zańgerler elimizdiń quqyq qorǵaý sa­lasynyń san salasynda jemisti eń­bek etip júrgenin aıtý bir ǵanıbet.

Tynybekpen týystas aǵasy re­tinde aralasa, syr bólise júrip, oǵan jaýapkershilik pen óz isine degen senimdilik, parasattylyq pen qamqorlyq tán ekenin baıqaýshy edim. Osyndaı qasıetteri ony erekshelendirip turatyn. Sondaı-aq kóńili darqan, kishipeıil, adal, júregi jomart jannyń áriptes­te­rine de, dostary men týma-týyst­a­ryna da qushaǵy ashyq edi, olardyń arasynda bedel men qurmetke ıe boldy. Ol týǵan aýyly men kindik kes­ken jerin, onyń ásem tabıǵaty men taý-tasyn, sarqyraı aqqan ózenin jaqsy kóretin, alysta júrgen kezderinde demalysqa kele qalsa taý jaqqa, jaılaýǵa soqpaı ketpeýshi edi. Sonaý bir jyldary aýyldan qanat qaǵyp ushqan, ár qıyrda, ár salada eńbek etip júrgen beldi azamattar bas qosyp, Sýyqtóbeniń Qoıjol saıyna baryp serýendep qaıtqanymyz bar. Bir sát Tynybek ekeýmiz kólbep jatqan jotanyń ústine shyǵyp, jan-jaǵymyzǵa tamsana qarap turdyq. Aldymyzda kókpen talasqan asqar taý, artymyzda kósilip jatqan keń dala. Osy kóriniske súısine, qumarta qarap turǵan Tynybek: – Qazaqstannyń talaı jerinde boldym, shetelge de shyqtym. Báribir týǵan jerge jer jetpeıdi eken. Kóz toıyp, kóńil sýsyndaıtyn týǵan jer shynynda altyn besik qoı! – dedi erekshe tolqyp turyp. Myna qyzyqty qarańyz. Qasymda turǵan ol kenet buryla saldy da soqpaq jolmen órge qaraı júgire jóneldi. Áýdem jerge deıin júgirip bardy da keri qaıtty. Kúlip keledi. – Bala kezim esime túsip ketti. Osy soqpaqpen ta­laı ret júrip, talaı júgirgen edim. Sonaý saıdyń ba­synan raýǵash, jýa terip qaıtatynbyz, – degeni bar. Iá, sodan beri de biraz jyldar ótken eken.

Quqyq qorǵaý salasynda belsene eńbek etken ol egemen elimizdiń eńsesin tiktep ketýine aıtarlyqtaı úlesin qosty. Qabyldanǵan zańdardyń saqtalýy men oryndalýyn qatań qadaǵalap, qylmys ataýlynyń jolyn kesý úshin kúresti. Osy ıgi iske ózi ǵana emes, birge eńbek istegen áriptesteri men shákirtterin jumyldyryp, adal bolý men halyqqa qyzmet etýdiń úlgi-ónegesin kórsetip ketti. Sońǵy jyldardaǵy ýnıversıtet qabyrǵasynda shákirtterge bilim berip, tárbıeleýdegi eńbegi de eleýli edi. Júregine kúrdeli operasııa jasalyp, úıine shyqqan kúni Bınaly, Manarbek inilerimmen birge kóńilin suraýǵa barǵanbyz. Aýrýhana tóseginen keıin óńi bozaryp, júdep qalypty. Dárigerler kóbirek qımyldap, qozǵalyp júrýin ótinip, biraz ýaqyt baqylaýda bolatynyn aıtypty. Kreslonyń jaqtaýyna qoıyp otyrǵan qolyn kóterip, qolymdy ustap “Qalaısyz?” dedi. Daýysy da ózgergen, álsiz estiledi. “Jaqsy” dep jatyrmyz. Densaýlyǵynyń jaıyn suraǵan bizge basyn ızep qoıady. Operasııadan keıin ábden sharshaǵany baıqalady. Biraz otyryp syrqatynan tezirek aıyǵyp ketýine tilektestik bildirip, alǵaýsyz aq nıetimizdi aıtyp shyqqan edik. Eki-úsh aptadan soń Tynybektiń qaıtadan aýrýhanaǵa jatyp qalǵanyn estidik. Bul joly burynǵydan da qatty aýyryp túsken. Amal ne, isterge shara bolmady. Aınaldyrǵan aýrý alyp tyndy.

Alpys jastan jańadan asqan syrbaz minezdi, sabyrly qalpymen barshany baýrap alatyn inimiz Tynybektiń alar asýlary áli alda edi, ómiri de, eńbek joly da uzaq bolýy kerek edi. Biraq olaı bolmady. Meıirimsiz ajal jer qoınyna erte alyp ketti. Taý tulǵaly azamatynan aıyrylyp qalý otbasy men týǵan-týystaryna ǵana emes, onymen qyzmettes bolǵan áriptesteri men dos-jarandaryna, ony biletinderdiń bárine de aýyr tıgeni anyq. ­­О́zi týyp-ósken ata-mekeni – Qastek aýylynda ótken qoshtasýǵa arnalǵan qaraly jıynǵa kóp adam jınaldy. Sonaý Aqtóbe aımaǵynan tartyp, Alataýǵa deıingi jalpaq eldiń Tynybekpen birge qyzmettes bolǵan, ony bilgen, aralasqan aǵaıyndardyń ókilderi kelip, marqumnyń otbasy men týǵan-týystarynyń qaıǵysyn bólisip, beıitine topyraq salysty. Sóıtip dúnıeden ozǵan asyl azamattyń aldyndaǵy aqyrǵy adamı paryzdaryn ótedi.

Bul ómirde Tynybek baýyrymnyń artynda saıraǵan izi qaldy. Ol – onyń eline sińirgen ólsheýsiz eńbegi. Ol – eriniń alańsyz qyzmet istep, halqynyń qurmetine bólenýine aıanbaı jaǵdaı jasaı bilgen, túsinistikpen ónegeli ómir keshken qudaı qosqan qosaǵy – kelinimiz Kúlásh pen olardyń urpaǵy – Aıgúl, Muhtar, Aınash, jaýqazyndaı jaınap ósip kele jatqan nemereleri. Shúkir, ómiriniń jalǵasy bolǵan solardy aman qylsyn dep tileıik. “Jazmyshtan ozmysh joq” degen osy da. Qazasy qabyrǵany qaıystyryp, baqılyq bolyp ketken asyl azamat, aıaýly inimiz Tynybek tiri bolsa, 15 qantarda 61 deıtin múshel jasqa keler edi. Artyna óshpesteı iz qaldyrǵan qurmetti zańger, ustaz, jany jaısań kishipeıil azamat Tynybek Ońalbaevtyń esimi men jarqyn beınesi árdaıym júregimizde saqtalady.

Jumash ARǴYMBAIULY,

Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, Qazaqstan Jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi.