Kelisim alańy, ásirese, tań aldynda aıryqsha sulýlanyp ketedi. Bul kezde shyǵys bette Sholpan juldyz sónedi. Aspan arýy óz sulýlyǵyn osy alańǵa berip bara jatqandaı. Juldyzdardyń sáýlesi alystaǵan saıyn alań nurlana túsedi. Parıj máńgi oıaý. Parıj kirpik ilmeıdi. Bul sýretti Býnın talaı ret kórdi. Bul alańǵa kim kelip, kim ketpegen? Munda ne ótpedi?! Munda Marııa de Antýanetta hanshaıymnyń basy alyndy. Tek hanshaıymnyń ǵana ma? Tań aldynda osy jerde Marııanyń elesi júredi jáne ol tek shyn súıgenderge ǵana kórinedi dese-di. Bir kezderi Parıj ǵashyqtary azanmen osynda toptasady eken. Jeter. Býnınge onyń eshqaısysy da qyzyq emes edi. Úkim oqylyp, alańnyń qaq ortasynda ajal oshaǵy atalǵan jerge kele jatqanda Marııa de Antýanetta ańdaýsyzda jendettiń aıaǵyn basyp ketedi. «Ǵafý etińiz, mse, men baıqamaı qaldym, – deıdi názik úndi hanshaıym burylyp, – táńiri jarylqasyn, keshire kórińiz». Jendet ne dedi, ony eshkim bilmeıdi. Endi bir qas-qaǵym sátten soń dúnıeni sulýlyǵymen, aqyldylyǵymen tańǵaldyrǵan tańǵajaıyp áıeldiń basy jerde domalap jatty... Býnınge hanshaıymnyń sońǵy sózderi qatty áser etetin. Bireýler bul sózdi aıtqan ol emes, aǵylshyn hanshaıymy Anna Boleın dese de Býnın moıyn burǵan joq. Ol sulýlyqty, tákkápparlyqty, tazalyqty jyrlaýmen ótti. Las, turpaıy, topas Reseıden ketýine de sol asyl murattar sebep boldy. Býnın úshin Parıj túk te «Nótiǵ dám de Páǵı» emes edi. Ol úshin Parıj Elıseı alqaby, Fanteblo, Lývr, Sena kópirleri, altyn kúmbez aq shirkeýler, san jetpes restorandar men kafeler, klýbtar men teatrlar, sosyn, árıne, «náziktigi sonsha, bir jutym sýmen jutsa bolardaı» (Bedıl shaıyr) qypsha belderden de buryn Marııa de Antýanettanyń ajal aýzynda turyp aıtqan álgi sózderi bolatyn. Bálkim, bul oıdan qurastyrylǵan áfsana shyǵar. Basy kesiletin áıeldiń ne aıtqanyn tyńdap turǵan kim bar edi deısiz? Múmkin, rasynda da solaı bolǵan shyǵar. Biraq, onyń eshqaısysy da mańyzdy emes. Aqyn ózine kerekti álemdi ózi jasap alady. Resmı bılik qurǵan qurylymdardyń oǵan kóbine unamaıtyny da sodan. Úıden jalyqsa, Býnın ylǵı da Kelisim alańyna tartýshy edi deıdi zamandastary. Onyń ómiri osy eki aralyqta ıakı Parıjden Grass aımaǵyndaǵy ataqty «Belveder» vıllasyna, kerisinshe, Grasstan Parıjge qatynaýmen (Kelisim alańyna) ótti. Esil ómiri. 1920 jyly Parıjdegi Jak Offenbah kóshesinen shaǵyndaý úı satyp alady. Biraq ony úı dep qabyldaǵan joq. Onyń úıi Búkil Reseı bolatyn.
Qustyń uıasy bar, Jyrtqyshtyń úńgiri bar, Meniń nem bar, ne taptym elden shyǵyp, О́lekseniń kebi bul ólgen shirip. Kúnde oralam jalǵa alǵan páterime, Kórge kirgen sekildi kórden shyǵyp.
Úıine oralarda baıaý shaıqaǵan tramvaı dóńgelekteri dúrsilinen de ol keremet yrǵaq pen ádemi úılesimderdi estip otyrýshy edi. ...Taksıst, úshinshi ne tórtinshi atasy álde Efıopııa, álde Týnısten kelgen, kerik bitimdes denesinde kesim artyq eti joq syptyǵyr qara jigit Býnın turǵan sol kósheni uzaq izdep taba almady. Hemıngýeıden qaldy degen bir sóz bar. Bálkim, muny aıtqan basqa bireý bolar. Myqtylar az ba bul dúnıede, sonymen, álgi myqty ne deıdi? «Dúnıeniń qaı túkpirine barsań da bir-birinen aýmaıtyn kásip ıeleri bolady, olar birinshi kezekte polıseıler, sosyn kóshe jezóksheleri men depýttattar jáne taksıster. Osylardyń bárine ortaq ne qasıet baryn aıtaıyn ba, ol qatygezdik. Olar eshkimdi aıamaıdy». О́z basym munyń durys, burystyǵyna tórelik aıta almaımyn.
Meniń tizginshimniń kartasy da, navıgatorlyq júıesi de kómek etpedi. Bireýlerge telefondap kórip edi, olar da estimegen bolyp shyqty. Aqyry menen qalaı qutylýdyń amalyn oılaı bastaǵan bolýy kerek, eńserile burylyp «Sizge orys kerek pe?» dep surady. «Orystyń uly jazýshysynyń úıi!» dep edim, ol Býlon ormanyna jaqyn qaıdaǵy bir Natasha, Lıýbalardyń úıin biletinin aıtty. Orystyń Natashasyn búginde álem biledi. Men «Býnınniń úıin tap!» deımin taqymdap. Áýeli «Býnın degendi estisem qulaǵym kereń bolsyn!» dep ashýlandy, sosyn munysymen meni júıkelete almasyn bilip orystardy jamandaı jóneldi. Munysy da áser etpegen soń, aıaq astynan patrıot bolyp, «páǵleı fǵanseı!» («fransýzsha sóıleńiz!») dep rýldi tópelegennen-aq, bastaǵannan jolym bolmaıtynyn sezdim. Býnınniń «Qasıetti dúısenbi» deıtuǵyn lırıkalyq áńgimesindegi túngi Máskeýde Grıboedovtyń úıin izdeıtin eki ǵashyqtyń kórgen hıkimeti sekildi oqıǵa boldy bul da bir. Aqyry tizginshiden jaqyn jerdegi poezd stansasyna jetkizip salýyn ótinip edim, qaı baǵytqa júresiz dep surady. «Sent Jeneve de Býá!». Baqytyma oraı, temir jol vokzalynyń janynda júr ekenbiz. «Offenbah, Offenbah!» dep qarynǵa jabysqan talaqtaı aıyrylmaı qoıǵan «orystan» qutylǵanyna qýanǵan qara bala áp-sátte alyp megapolıstiń aǵyn álemine sińip joǵaldy. Keterinde jolaqysyna qosa qazaqtyń Aı tańbaly sývenır aıbaltasyn ustattym. «Siz musylmansyz ba, orys emes ekensiz ǵoı? Mashallah!», – dep tańqala surady ol.
Mine, mynaý sol Sen Jeneýe de Býá. Kishkene qalashyq. Eýropada mundaı kentter óte kóp. Erekshe birdeńesin baıqaı qoıý qıyn. Munda Onore de Balzaktyń baı kitaphanasy, búkil Fransııaǵa málim haıýanattar parki baryn oqyǵanmyn. Meniń baǵytym orys mazarstany. Onda Býnın jerlengen.
Buryn men Býnınniń qabirin alǵash kórgen adam qandaı kúıde bolady eken dep oılaıtynmyn. Mine, men óte qarapaıym aq mármár qulpytastyń janynda turmyn. Shaǵyn ǵana beıit. Eshqandaı álemish-kúlemishsiz. Osy bir ultaraqtaı ǵana jerde búkil álemdi aýzyna qaratqan alyp jazýshy jatyr. Qazaq aıtady «dúnıe jalǵan» dep.
«Jańa jerler, jasyl kólder shaqyrady qol bulǵap» (Tumanbaı Moldaǵalıev), buryn kelmegen jerińizdi múmkindiginshe kóbirek aralap, tereńirek bilgińiz keletini túsinikti. Teatr, mýzeı, tarıhı oryndar, kitaphana, saýda, oıyn-saýyq ortalyqtaryna ekiniń biri barady, al endi jańa jerdegi kóne beıitterdi aralaýdy unatasyz ba? Iá deseńiz, men sizdiń dosyńyzbyn. Men munyń ne ekenin, alǵash qalaı ádetke aınalǵanyn, kimnen, ne úshin úırengenimdi, ony aıtasyz, munyń qandaı qasıet ekenin de aıta almaımyn, biraq kóne mazarlarda bir tylsym kúsh baryn anyq bilemin. Moladan qorqýdyń keregi joq.
Orystyń talaı jaısańdary men qasqalary máńgi ornyn tapqan eski qorym. Kóne shirkeýdiń kúmbezi alystan kórinbeıdi, kúnge shaǵylysyp jaltyramaıdy, qońyraýy kúmbirlemeıdi. Typ-tynysh. Bizdiń qazaqtyń eski bir sózi «Sheńgel de óz jerinde gúldesin» deıdi. Bir kezderi noqtaǵa basy syımaǵan talaı asaýdyń aqyrǵy mekeni qulaqqa urǵan tanadaı jym-jyrt. Ataǵy jer jarǵan bekzadalar, máshhúr dınastııalardyń ókilderi, generaldar, artıster, jazýshylar, úkimet adamdary... sosyn, árıne, «aıtaqqa erip aıdalaǵa laqqan baıǵustar».
«Qazaq pen noǵaı aıyryldy, qazaq sartqa qaıyryldy» deıtin zamannan tanys ataqty noǵaı ulysynyń Júsip myrzasynan taraıtyn knıaz Iýsýpovtardyń qorymy erekshe saltanatty. Zaty bashqurt, dańqty bıshi R.Nurıev osynda jerlenipti.
Osyndaı marqasqalardyń arasynda keıbir zamandastary keketip aıtatyndaı «nebary tórt synyptyq qana bilimi bar Býnın» jatyr. Iá, ataǵy álemge aıan Sankt-Peterbýrg Akademııasynyń qurmetti akademıgi bolyp saılanǵan Býnın. Ǵulama Býnın. Onyń gımnazııada bar bolǵany tórt-aq jyl oqyǵany ras. Qalǵan bilimniń bárin, joq olaı emes, qalǵan ushan-teńiz bilimniń bárin óz betimen úırendi. Tarıhshylar bilim alýda Iýlıı degen aǵasynyń kóp kómegi tıgenin aıtady. Ol fransýz, aǵylshyn, kóne grek, nemis tilderin jetik meńgerdi. Arab tiline qyzyqty. Onyń shyǵarmalarynan Chehovtyń keıipkerleri sııaqty birneshe shetel tilin biletin adamdardy kóp kezdestiretinińiz sodan bolar.
Qaıda júrsek te qazaq izdeı júretinimiz bar ǵoı, «tilsiz qalany» aralap kele jatyp myna bir beıitti kórdim. Nıkolaı Baıtýǵanov. Baıtýǵan degen orys bolmaıtyny ras qoı. Bálkim, qazaq shyǵar. Kim bilsin, keshegi bosqan elmen birge shetke ketken beıbaqtyń biri bolar, bálkim Qazaqstanda týystary bar shyǵar... Qulpytasyn sýretke túsirip aldym.
Mende Abaıdyń erterekte shaǵyn formatta shyqqan kishkentaı bir kitaby bar, shet elderge shyqsam ala ketemin. Beıit basynda sol kitaptan Abaı 1893 jyly aýdarǵan «Qorqytpa meni daýyldan» atty óleńin oqydym. Sóıtip, kópten kókeıde júrgen bir is bitti. Meniń Býnınge oqyǵan duǵam osy boldy.
«Darııanyń jarǵa soqqan tolqynyndaı» (Balýan Sholaq) jastyq shaqta adam qaıda barmaıdy, qaı qıyrdy kezbeıdi? Al endi eseıgen kezde elden ketýdiń qıyndyǵyn tek bastan keshken ǵana biledi, qalǵany bos sóz. Elden ketkenniń bárin satqyn dep kórsetý resmı ıdeologııanyń ajyramas bir bóligi. Al anyǵynda nege ketti, kim úshin ketti – ol týraly aıtylmaıdy. Men shet elderde týǵan jerinen alysta boı tasalap júrgen talaı miskindermen kezdestim. Qaı-qaısysy da ómirimiz jaqsy demeıdi. Jaqsy deıtin toptar bar. Keshirińiz, toptar emes, top bar. Onyń jóni basqa. Olar úshin qasıetti eshteńe joq. Býnın sekildiler jylap otyryp aıtatyn áńgimeni kón bet uıatsyzdyqpen qyljaqqa, ájýaǵa, mazaqqa aınaldyryp, kúlip otyrady. Taǵy bir top shet elge ketken áıelder. Men osylardy esh túsine almaımyn. Germanııada,Frankfýrt shaharynda ákesinen úlken shalǵa tıgen talaı qazaq qyzyn kórdim. Italııada, Pompeıge taqaý bir qystaqtaǵy fermerge tıip, esekpen atyzǵa sý tasyp júrgen qaryndasymyz meniń qazaq ekenimdi bilip tura qashty. Almatyǵa bosqyn bolyp kelgen nıgerııalyqqa tıip, jyl aralatyp qara domalaq balalardy birinen soń birin shubyrtyp otyrǵan Aınur esimdi qaryndasymyzben bolǵan áńgimede sózdiń bir basyn qaljyńǵa jyǵyp, «qaraǵym-aý, Qazaqstanǵa erteń kim ıe bolady, qara bala qazaqta da bar emes pe?» degenmin, «men ultshyldarmen sóılespeımin!» degen jaýap aldym. Fashıst demegenine shúkir. Álginiń ákesi men sheshesi eki jaqtan atoılaı shaýyp qyzynyń qylyǵyn maquldap, meni biraz jerge aparyp tastady. Shekildeýigin shaǵyp «kúıeý balamyz» tur bir shette. «Qaı jeńgeniń meniki» degendeı mıyqtan kúlip qoıady. Erteńine ashýy basyldy bilem, álgi qyz meni arnaıy izdep kelip, áńgimesin aıtty: «Negrge tıdiń dep kústanalaıtyn tek siz emes, – dep bastady ol áńgimesin, – alǵashynda ákem qarsy boldy, sheshem «kimge tıseń oǵan tı, tek jylamaı júrseń boldy» dedi. Sheshem ruqsat bergen soń shyqtym! Shesheni tyńdamasam kim bolǵanym?». Amerıkada, Kalıfornııanyń Torranse qalasyndaǵy shaǵyn dúkende bálish satyp turatyn Bıbigúl degen qazaq qyzynyń kúıeýi ózinen otyz jas úlken atan túıedeı alyp negr Qazaqstannyń qaıda ekenin de bilmeıdi. Oǵan Qazaqstannyń nege keregi bar?
Afrıkanyń qarǵa mıyn qaınatar ystyǵynda qara balasyn jetektep jalańaıaq kele jatqan qazaq qyzyn kórip, áńgimeleskenim bar, ol ómirine razy. Qazaqstandaǵy ahýaldarǵa túk te qyzyqpaıdy. Olardy aıtpaǵanda, kórshi orys, tájik, túrikpen, ózbek, qyrǵyzǵa tıgen qazaq qyzdary da tórkininen góri, kóbinese, túsken jeriniń joǵyn kóbirek joqtaıdy. Barǵan jerine tastaı batyp, sýdaı sińýdi oılaıtyn bolar. Qazaqstannyń keıbir telekanaldarynda ózge eldiń azamattaryna kúıeýge tıgen qaryndastarymyz týraly arnaıy habarlar júıeli túrde efırge shyǵyp keledi. Qazaq ánderi túsirilgen jekelegen klıpterdiń kóbinde qazaq qyzynyń kúıeýi basqa ult ókili bolady. Maqsat ne sonda?
Erevandaǵy Qazaqstan elshiligi aldynda jolyqqan qazaq áıeli áli esimde. Aqmola jaqtyń qyzy kórinedi. Budan otyz jyldaı buryn Qazaqstanǵa jumys izdep kelgen bir armıan etikshige turmysqa shyǵady. Qazaqshany áldeqashan umytqan. Hrıstıan dinine qalaı, qashan ótkenin jyr ǵyp aıtady. Jeksenbi saıyn shirkeýden qalmaıdy. Elshilikke eden sypyrýshy bolyp ornalasqysy keledi eken. Járdem suraıdy. «Elge barmaımyn, ol jaq sýyq» deıdi. Qytaıǵa áıel bolǵan qazaq qyzdarynyń sany jyl sanap asyp keledi. Ásirese, Aqtóbe oblysy men Atyraý aımaqtarynyń qyzdary sheteldikterge kóp shyǵady. Bul resmı málimetterden alynǵan derekter.
«Qazaqstan bizge járdem berýi kerek qoı» degen qazaq qyzyn sóıletkim kelip (tájiktiń áıeli) «ol nege senderge kómektesýi kerek?» dep ádeıi suraǵanym bar. Úndemeıdi. Qazaqstannan alýǵa kerek. Qazaqstan bárine berý kerek. Qyrǵyzstannyń burynǵy prezıdenti Asqar Aqaevtyń sheshesi (qazaq qyzy, álbette) tórkini taıaq tastam jerde tursa da qazaqsha sóıleýdi umytqan, ómirden ózin qyrǵyz sezinip ótti. Qazaq áıelderine baılanysty kókeıde júrgen kóp másele bar. Erterekte bir ınternet saıtynan «Kóbine olar (qazaq áıelderi) ishteı ózderin ózgelerden kem sezinedi, ádemi emespiz dep oılaıdy. Erte boıana bastaıtyny da sodan. Boıanbaıtyn qazaq áıelin sırek kóresiz. Shet elde, ásirese, Eýropada, Amerıkada boıanǵan áıeldi durys túsinbeýi múmkin. Qazaq qyzdary ata-anadan eshqandaı shekteý-shegerý kórmeı ósedi, olarda musylman halyqtaryna tán qysylý, qymtyrylý atymen joq. Jáne ózderi bul qylyqtaryn ozyq elderge tán abzal qasıetter dep esepteıdi. Kórshi azııalyqtar olardy «kápir qazaq» dep ataıdy» degen syńarjaq, qyjyrtpa pikir oqyǵanym bar. Árıne, namysyń keledi. Biraq qalaı desek te, qazaq áıeli degen sońǵy jyldary paıda bolǵan birdi-ekili túsiniksiz tómen etektiler emes, qazaq áıeli degen keshegi Qyz Jibek, Domalaq ene, Aıman-Sholpan, aqyn Sara, Álııa men Mánshúk, Hıýaz apaı men Farıza, Roza men Bıbigúl, ıá, tizimdi soza berýge bolady. Muqaǵalı aıtpaqshy, «Qaıran bizdiń shesheler Ardy oılaǵan!». Ardy oılaǵan analarymyzdan azǵan-tozǵan áldekimder sadaǵa ketsin.
Býnın orys eline ultshyl qalamger retinde qymbat. Ol orys áıelderi týraly kóp jazdy. Ulttyń altyn dińgegi áıelder ekenin ómir-baqı aıtýmen ótti. Ol «Fransýz ádebıetiniń eń uly shyǵarmasy dep qaı týyndyny aıtar edińiz?» degen saýalǵa: «Táńirim-aý, sondaı da saýal bola ma eken, álbette, Gı de Mopassannyń «Aqtompyshy» («Pyshka») dep jaýap bergen kórinedi.
Onyń az jazǵany da ras. Anadaı talanty, anadaı talǵamy, aqyry sońynda anadaı kidi minezi bar adam kóp jaza da almas edi. Ol arnaıy báıgelerge ǵana qatysatyn asyl tuqymdy araby arǵymaq sekildi edi, sonyń úshin toı-tomalaqtan qalmaı, tobyr arasynda shań tozańǵa ókpesi óship, qalaı da alyp qalýǵa, alyp qala almasa shalyp qalýǵa daǵdylanǵan toban aıaq, toqpaq jal Gorkıılerdi túsine almady, bálkim túsingisi kelmegen de shyǵar.
Onyń dostary az edi deıdi. Buǵan ábden senýge bolady. Anadaı talanty, anadaı talǵamy bar adamnyń dosy kóp bolýy múmkin emes edi. Ol mańyna kóp eshkimdi jýytpady. Onyń jalǵyzdyǵy ózi tańdap alǵan jalǵyzdyq bolatyn. Bul úshin ol eshkimdi kinálaǵan joq. Nesine kinálaıdy? Tipti, ózimen birge shet el asyp ketken qalamgerlermen de aralasa almaıdy. «Ádemi bastalǵan otyrystar, ádette uzamaı aıqaı-shý, eregespen aıaqtalatyn. Shynyn aıtqanda, shyryq buzyp, kermaldasýdy bastaıtyn kóbinese Býnın edi» dep eske alady zamandastary. Alekseı Tolstoıdy «ol túk te graf emes, kádimgi alaıaqtyń ózi, adamgershilik degennen jurdaı, prınsıp degennen múlde ada, arynyń joqtyǵynan góri, qarynynyń toqtyǵyn ǵana oılaıtyn albasty» dep tildese, jik-jappar bolyp aldynda qurdaı jorǵalaıtyn Gorkııdi «al myna Gorkıı degeni qara taban qul men kúńnen týǵan neme, qysqasy, tegi jalshymaǵan naǵyz ıttiń balasy» dep jazdy, Esenındi «kúni bitken maskúnem», Maıakovskııdi «beısharadan sorly týady» dep kústanalaıdy.
(Jalǵasy bar)
Esenǵalı Raýshanov