«Altyn adam» – bizdiń ulttyq kodymyz

Osy oraıda, Memleket bas­shy­synyń joǵarydaǵy rýhanı jańǵyrý ustanymyn negizge alǵan halyqaralyq «TURKISLAV» akademııasy elordamyzdaǵy Ulttyq mýzeıde bir jyl buryn ómirden ótken elimizge tanymal arheolog-ǵalym Beken Nurmuhanbetovtiń qurmetine oraı «Altyn adam – táýelsiz Qazaqstannyń rámizi» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıymdastyrdy. Osydan jarty ǵasyr buryn Esik qorǵanynan ta­byl­ǵan «Altyn adam» rasyn­da Elbasynyń eńbeginde aı­tylǵandaı, ulttyq kody­myzdy saqtap, tarıhı jady­myzdy túrlendirýge taptyr­maıtyn qural. Onyń arheo­logııalyq qundylyǵyn bylaı qoıǵanda, obadan tabyl­ǵan qoldanbaly óner týyn­dy­lary, sondaı-aq, áli kúni tolyq oqylmaǵan qos tos­taǵandaǵy jazý kóne máde­nıe­timizdiń kýási ispettes.  «Qazaq halqynyń bas­qa­dan bólek bitim-sıpaty men rýhanı mádenıeti paıda bolyp, daralanýyna 40 ǵasyrǵa jýyqtady. De­mek, Uly Daladan tabylyp jatqan arheologııalyq mu­ra­larymyzda beri degende 4000 jyldyń tarıhy sińirilgen. Osy qundylyqtarymyzdy arab-parsy, slavıan jurtyna baılanystyrmaı tól dú­nıe­miz retinde tanıtyn ýa­qyt jetti. Elbasy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda osyny eskertti. Sondyqtan, «Altyn adam» bizdiń ulttyq kodymyz», deıdi basqosýdyń qurmetti qonaq­tarynyń biri akademık Orazaq Smaǵulov.  Jıynda sóz alyp qa­zir­gi táýel­siz elimizdiń arheo­logııalyq zertteý ju­mys­tary týraly kelesi oı aıt­qan tanymal tarıhshy-ǵalym Zeınolla Samashevti sózge tarttyq: – Jalpy otandyq arheo­logııa tarıhyna toqtalar bolsaq, – deıdi Zeınolla aǵa. – Keńes kezinde Ile ekspedısııasy degen boldy. Qazaq arheologııasynyń qalyptasýyna birden-bir sebepshi qurylym osy. Osy ekspedısııa quramynda biz eske alyp otyrǵan Beken Nurmuhanbetov jumys iste­di. Osy kisiniń 1969 jyly Esik qorǵanynan «Altyn adam­dy» taýyp alýy qazaq arheo­logııasyna tyń serpin ákeldi. Qazaq jerinde saq má­denıeti bolǵany dáleldendi.  – Biz biletin derekterde «Altyn adamdy» tapqan adam Kemel Aqyshev dep jazylǵan. Osy qalaı?  –  Ol ras. Shyndyǵynda, Esik qa­la­syna jańadan avto­be­ket saly­natyn bolyp, sol oryn­­daǵy obany kúrep tas­taý minde­ti aýyl mehanı­zatorlary G.Shmıdt pen S.Laptevke tapsy­ry­lady. Olar obany kúreı bastaǵanda aǵash bórenelerdi kó­re­di de, jumysty toqtatyp, ákimshi­likke habarlaıdy. Sóıtip, obany alǵashqy bolyp kórip, tek­serý ju­mysy Beken Nur­mu­hanbetov aǵa­myzǵa buıyrǵan. Ári qaraı ǵyly­mı jumys toby qurylyp, ony Kemel Aqyshev basqarǵan. Kemel aǵanyń jankeshti eńbegi bol­ma­ǵanda «Altyn adamdy» qazirgideı qalpyna keltirý múmkin emes edi.  – Siz arheolog ǵalym retinde aıtyńyzshy, qazir­gi jańarǵan qazaq qoǵa­myna «Altyn adamnyń» qandaı rýhanı-tarıhı mańyzy bolýy múmkin? – Basqasyn aıtpaǵanda, El­­ba­­synyń rýhanı jańǵy­rý týraly maqa­lasynda: «Jer­gilikti nysandar men eldi mekenderge baǵyt­tal­ǵan «Týǵan jer» baǵdarla­ma­­synan bólek, biz halyq­tyń sanasyna odan da mańyzdyraq – jalpyult­tyq qasıetti oryndar uǵy­myn sińirýimiz kerek. Ol úshin «Qa­zaqstannyń qasıetti rýhanı qun­dylyqtary» nemese «Qazaq­stannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy kerek» delingen.  Osyndaǵy «jalpyulttyq qasıet­ti oryn» uǵymyna nemese «kıeli jer» jobasyna sura­nyp turǵan núkteniń biri osy «Altyn adam» jáne ol tabyl­ǵan qorǵan.

Beken Qaıratuly,

«Egemen Qazaqstan»