Juldyzy jarqyraǵan jan

Árkimniń alar bıigi ár qııadan kóz tartyp turady. Ony bireý erte, bireý kesh baǵyndyrady. Bireýleri ómir bo­ıy baǵyndyra almaı ketýi de múmkin. Baq juldyzy janǵan adamdy kórgende el-jurttyń qyzyǵyp, tańyrqap jata­ty­ny sodan bolsa kerek. Bizdiń keıipkerimiz Ábilhan Qasteev sekildi daraboz sýretshini ómirge keltirgen Jetisý ólkesiniń shaǵyn ǵana Shejin aýy­­­lynda týǵan, al búgin ataqty ǵalymǵa aınalǵan medısına ǵylymdarynyń dok­tory, professor, Reseı medı­sı­na­lyq-tehnıkalyq ǵylym akademııa­sy­nyń akademıgi, Memlekettik syılyq­tyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ertaı Sársebekov juldyzy jarqyraı janǵan jandar­dyń qatarynan. Árkimge óziniń týǵan jeri ystyq jáne qymbat. Ertaı Qo­jahmetulyna da sondaı. Osy shaǵyn ǵana Shejin aýy­lynyń ǵajaıyp tabıǵatyn kezinde qazaqtyń mańdaıaldy sýretshisi Ábilhan Qasteev sýret etip salǵan. Odan bertinirekte Shejinge barǵan ataq­­­ty sýretshi Gúlfaırýz Ismaıylova apaı: «Bul jer qazaqtyń beıneleý óne­­riniń Mekkesi», dep bas ıgenin kópshilik biledi. Mine, ol sonaý túk­pirdegi aıadaı aýyldyń qa­sıeti bolsa kerek. Onyń aıadaı bola­tyn sebebi de bar. Ol jerde tútin sany 50-60-tan asyp kórmegen eken. «Solaı bola tur­­­sa da, Jońǵar Alataýynyń etegine or­na­lasqan bizdiń aýyldan el-jurt tanyp, qadirleıtin kisiler kóp shyqty, – deıdi Ertaı Sársebekov áńgime ara­synda. Mysaly, qazaqtyń tuńǵysh halyq sýretshisi Ábilhan Qasteev, Sosıalıstik Eńbek Eri Kúlásh Aıtjanova, Jaýyngerlik Dańq ordeniniń tolyq ıegeri Ahmet Súleımenov, Qazaqstan­nyń halyq muǵalimi Zaǵıra Núsip­be­kova, Qazaqstan ónerine eńbek sinirgen qaı­rat­ker Ábiltaı Qasteev, ataqty músinshi Samat Nursapaev Shejinde týyp-ósken jandar. Olardan basqa da adamdar bar. Bulardyń tamasha qabi­let­ke ıe bolýyna jerimizdiń ásem tabıǵaty áser etken bolý kerek dep oılaımyn. Aýylymyzdyń ereksheligi de osynda. Men ózim jetinshi synypta oqyp júrgende qazaqtyń kóp­tegen jaqsy kınosynda qoltańbasy bar rejısser, marqum Abdolla Qar­saq­baev bizdiń aýylǵa kelip, Toqash Bokın týra­ly «Qıly kezeń» atty fılm tú­sirgeni esimde. Aýylda qonaqúı joq. So­dan rejısser otbasymen birge biz­diń úıde turdy. Abdolla aǵany kishipeıildiligi, adam balasyn jatsyn­baı­tyny ony biz­diń úıge ǵana emes, aýyl adamda­ry­na túgel etene jaqyn etti. Bizge ol kezde ártisterdiń júris-tu­rys­tary, elden erek­she kıimderi qyzyq kórinetin, Álgi kınodaǵy epızodtyq kórinisterde qylań berip qalatynym da sonyń áserinen shyǵar. Almaty oblysy, Panfılov aýda­nyn­da orta mektepti úzdik bitirgen soń, Ertaı Sársebekov Almaty memlekettik medısına ınstıtýtyna túsip, ony 1974 jyly oıdaǵydaı aıaqtady. Al jumys jolyn Gýrev (Atyraý) ob­lystyq onkologııa dıspanserinde uı­ym­dastyrý-ádistemelik bóliminiń meń­gerýshisi bolyp bastady. Dıspanser 1978 jyly ǵylymı-praktıkalyq ju­mystar nátıjesinde Búkilodaqtyq júldege ıe boldy, laýreattar qata­rynda Ertaı da bar edi. – Sol kezdegi Gýrev oblystyq onkologııa dıspanseriniń uıymdastyrý-metodıkalyq bóliminiń meńgerýshisi qyz­­metine kiriskenimde joǵary oqý ornyn endi ǵana bitirgen jas jigit edim. Meniń jetekshiligimmen jáne tikeleı qatysýymmen óńirde qyltamaq aýrýyn jan-jaqty zertteý jumys­tary bas­­tal­dy, – deıdi ol sol bir shaq­­ty eske alyp. – Osy zertteýdiń nátı­­­jesinde, ká­dimgi qara shaıdyń qura­­­my­nan óńesh ragyn týdyratyn ártúrli kom­ponentter tap­tym. Biz muny uzaq ýaqyt zerttedik. Qara shaı men kók shaıdy salystyrý arqyly qara shaı­dyń zııanynyń kóbi­rek ekenine kóz jetkizdik. О́ıtkeni, kók shaı negizinen tabıǵı jaǵdaıda daı­yn­dalsa, qara shaı­­­dy ázirleý úshin japy­raq­tar qýyrylyp, ózgeriske túsedi. Zert­teý barysynda álem elderin de shaı­­dy daıyndaýdyń jáne paıda­la­ný­dyń 120-dan asa ádisi bar ekenin anyqtadym. Izdengish, tyndyrymdy ǵalymy­nyń óńesh ragy týraly bul jańalyǵy Odaqtyń medısına salasyndaǵy eń bedeldi «Voprosy pıtanııa» jýrnalynda birneshe ret jarııalandy. Sodan keıin ol zertteý jumysyn KSRO Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń N.N.Petrov at­yn­daǵy Lenıngrad onkologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jalǵastyryp, 1983 jyly «О́ńesh rak aýrýynyń paıda bolýyndaǵy ártúrli turmystyq jáne kásiptik faktorlardyń áseri» degen taqyrypta kandıdattyq dıs­ser­ta­­­sııa­­ny úz­dik qor­ǵap shyq­ty. Osylaısha ol ózi jumys istep júrgen mekemesinde ǵy­lym men táji­rı­beni ush­tas­ty­ra bildi. Ertaı Sár­sebekov 1980 – 1990 jyldary Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵy­ly­mı-zertteý ıns­­tıtýtynda qyz­met istedi. Os­yn­da ol KSROda alǵashqy bo­lyp Qazaq­stan­da ón­di­ri­le­tin aýyr mu­­naı men munaı­bı­tým­dyq tektestikter já­­­ne ol­ar­­­dyń ár­­túr­li ónim­­­de­ri­niń blastomogendik jáne nefrotok­sı­kalyq qasıet­te­rin jan-jaqty zertteý jumystary­men aına­lys­ty. Kúrdeli hımııalyq jáne sezimtal spektraldyq saraptaý negizinde atal­ǵan zattarda ol 30-dan asa ártúrli toksıkalyq jáne kanserogendik qosy­lymdar taýyp, al laboratorııalyq ha­ıýa­nattardyń ár tú­rinde jáne árqı­ly áser etý jaǵdaı­larynda olardyń jo­ǵary deńgeıdegi blastomogendik já­ne nefrotoksıkalyq qasıetterin al­ǵash­qy ret dáleldedi. Onyń osy eńbegi KSRO-nyń jetekshi eksperıment-patolog ǵalymdarynyń joǵary baǵasyna ıe bolyp, olar «Aýyr munaı men munaıbıtýmdyq tektestikter jáne olardyń ónimderiniń blastomogendik jáne nef­rotoksıka­lyq qasıetterin jan-jaqty baǵalaý» atty E. Sársebekovtiń dok­tor­lyq dıs­ser­tasııasyn 1992 jyly N.N.Petrov atyndaǵy Sankt-Peter­býrg­tiń onkologııa ǵylymı-zertteý ıns­tı­tý­tynda biraýyzdan qorǵattyryp shyqty. Ertaı Qojahmetuly 1991 jyldan Ýrologııa ǵylymı-zertteý ınstıtý­tyn­da jetekshi ǵylymı qyzmetker, ǵy­lymı-uıymdastyrý bóliminiń meńge­rý­shisi, dırektordyń orynbasary qyz­met­terin abyroımen atqardy. 1991- 2006 jyldary onyń jetekshiligimen res­pýblıkada alǵash ret zár-jynys mú­sheleri aýrýlaryn emdeý-dıag­nos­tı­­­­­­ka­lyq sharalary kóleminiń medı­sı­na­lyq-ekonomıkalyq standarttary jáne ma­­­mandandyrylǵan ýrologııalyq kó­mektiń sapasyn baqylaý men tıimdiligin baǵalaýdyń júıesi ǵylymı negizde jasaldy. Osy jáne basqa da zertteý­ler E. Sársebekovtiń ǵylymı jetekshiligimen qorǵalǵan 2 doktorlyq jáne 15 kandıdattyq dıssertasııalarǵa negiz boldy. Ol tereń bilimdi jáne keń kólemdi ǵalym retinde osy jyldarda 5 kandıdattyq jáne 3 doktorlyq dıs­ser­tasııaǵa resmı opponent bolyp, ǵy­lymı dárejege jol ashty. Onyń jo­ǵary bilimdi ǵalym ekendigi eskerilip, 1999 – 2003 jyldar aralyǵynda Qa­zaq­stan Respýblıkasy Joǵary attes­ta­­sııa­lyq komıssııasy (VAK) ekspert­tik komıtetiniń múshesi boldy jáne júz­degen kandıdattyq, doktorlyq dı­s­ser­tasııalarǵa saraptama jasap, ǵy­ly­mı turǵydan baǵa berdi. E.Qojahmetuly belgili ǵalym retinde kópjyldyq zertteýleriniń negizinde 300-ge jýyq ǵylymı eńbekter jarııalady. Ol 12 monografııanyń, 8 metodıkalyq ádistemelerdiń, 5 ǵyly­mı ónertabystyq jáne 3 ıntel­lek­tý­aldyq menshiktik nysandar kýálikte­ri­niń ıesi. «Memlekettik til týraly» Zańdy júzege asyrý baǵytynda onyń redaktorlyǵymen qazaq tilinde «Ýrologııa» oqýlyǵy, orys-qazaq tilinde «Ýrologııa termınderiniń sózdigi», qa­zaq-orys, aǵylshyn tilinde «Qazaq­stan­­­dyq ýrologııa» ǵylymı-kópshilik kita­by jaryq kórdi jáne ol Ýrologııa ǵy­lymı ortalyǵy shyǵarǵan 8 ǵylymı eń­bekter jınaqtaryna redaktor boldy. Densaýlyq saqtaý isterin uıymdas­ty­rýdaǵy ǵylymı jáne praktıkalyq ju­mystary eskerilip, Ertaı Sárse­be­kov 2006 jyly Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy Prezıdentiniń Is basqarmasyna ju­mys­qa shaqyrylyp, onyń Medısına­lyq ortalyǵy bastyǵynyń oryn­ba­sa­ry bolyp taǵaıyndaldy jáne onyń tikeleı qatysýymen osy salanyń kóp­te­gen mańyzdy qujattary daıyndaldy ári iske asyryldy. Olardyń barlyǵy me­dısınalyq kómek alatyn kontın­gent­tiń densaýlyǵyn jaqsartýǵa, kór­se­tiletin medısınalyq járdemniń kólemin ulǵaıtý men sapasyn kóterýge, mamandardyń kásibı deńgeıin jetildirýge baǵyttalyp, óz nátıjelerin zamanaýı turǵyda kórsetti. Osy jumystar birneshe dúrkin uıymdastyrylyp, ót­ki­zilgen halyqaralyq deńgeıdegi konferensııalarda oń baǵasyn aldy. Ertaı Qojahmetuly ótken jyldyń kókteminen bastap Qazaqstan Respýb­lı­kasy Prezıdenti Is basqarmasynyń Almatydaǵy Ortalyq klınıkalyq aý­rýhanasyna aýysyp, osynda ǵylym bó­limi negizinde Ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyq uıymdastyrdy. Onyń bas­shy­lyǵymen munda ǵylym, ınnovasııa jáne halyqaralyq qatynastar sektor­la­ry qurylyp, jańa qarqynmen ju­mys isteýde. Aýrýhanada atqarylyp jatqan ister jáne kórsetiletin medı­sı­nalyq kómek halyqaralyq standart­tarǵa kó­shi­rilip, ǵylymı turǵyda taldanýda. Olardyń alǵashqy nátıjeleri osynda ótkizilgen «Metabolızm sı­n­dro­my: kúr­deli máse­leleri men olardy sheshý jol­dary» atty uıymdasty­ry­lyp, ótki­zil­gen halyq­ara­lyq konfe­ren­sııanyń negizgi taqyryby boldy ári oń baǵasyn aldy. Áńgimelesý kezinde biz Ertaı Sár­sebekovten dárigerlik mamandyqty tań­daýyna ne sebep bolǵanyn suraǵan edik. «Aty máshhúr dárigerlerdiń birin úlgi tuttym nemese bizdiń aýylda osyndaı bir dáriger kisini tanýshy edim desem, óti­rik aıtqan bolar edim, – dedi ol aǵy­nan jarylyp. Meni bul salaǵa alyp kelgen jeke ómirimdegi oqıǵalar. Mektep oqý­shy­sy kezimde bizdiń áýletten bir­neshe adam, ıaǵnı, atam, ájem, ákem, ákemniń aǵa­sy, ákemniń eki jeńgesi, ózim­niń jalǵyz qaryndasym, bir inim qaıtys boldy. Osy oqıǵanyń bári úsh- tórt jyl ishinde ótti de, biz eseńgirep qaldyq. Bala qııalda: «Men dáriger bolsam, mundaı oqıǵa oryn almas edi ǵoı», degen pikir qalyptasyp, qatty jabyq­tym. Adam balasynyń ke­dir-budyrly ómir soqpaǵyn kim boljap, ólimine kim arasha bolady deısiz? Bizdiń de qo­lymyzdan eshteńe kelgen joq. Áıtse de, sol oqıǵalar meni qatty eseıtip jiberdi. Ajalǵa arasha tura almasam da, adam balasynyń ómirin uzartýǵa sál de bolsa yqpalym tıse eken degen armanmen jetildim. Sol úmit meni medısına ıns­tıtýtyna jetelep ákeldi». – Adamnyń kindigi týǵan jerimen baılaýly bolady degenge óz basym senemin, – dedi ol sál tynystap alyp. – Aýyldan alystap ketkenime qanshama jyldar ótse de, sol jaqqa qaraǵyshtap turamyn. Shejin aýylynda buryn da, osyǵan deıin de ne meshit, ne klýb, ne bir dúken joqtyǵy janyma batyp júrdi. Sodan oılana kele sol aýylda týyp-ósken kásipker inilerimmen aqyl­da­syp, meshit salý týraly ıdeıa aıtqan edim. Ol ımandylyq úıi 2008 jyly ashyldy. Qurylysqa qajetti biraz aq­sha­ny ózim shyǵardym. Qalǵanyn jigitter jınady. Sonymen, ǵımarat 2008 jy­ly 31 tamyzda, ıaǵnı Oraza aldynda paıdalanýǵa berildi. Qazir halyqqa qyz­met etýde. Qarııalarymyz qasıetti, ur­pa­ǵymyz ımandy bolsyn degen nıetpen boı kótergen meshittiń el-jurtqa sáý­le­si túsip jatsa, men úshin sol qýanysh. Ertaı Sársebekovtiń halyq densaý­ly­­ǵyn qorǵaý isindegi eren eńbegi ár jyl­­dary baǵalanyp otyryldy. Ol 2005 jyly ǵylym salasy boıynsha respýb­lıka Memlekettik syılyǵynyń laý­rea­ty ataǵyna ıe boldy. Al 2008 jyly oǵan «Qazaqstannyń eńbek si­ńir­gen qaı­rat­keri» qurmeti ataǵy berildi. Kóp jyl­ǵy ári mańyzdy ǵylymı eń­bekteri eskerilip, Ertaı Qojahmetuly 2007 jy­ly Reseı medısınalyq-teh­nı­kalyq ǵy­lym aka­demııasynyń akademı­gi bolyp saı­lan­dy jáne osy akademııanyń Chıjevskıı atyndaǵy altyn medalimen ma­rapat­tal­dy. Ol sondaı-aq Almaty ob­ly­sy, Panfılov aýdanynyń qurmetti azamaty. Ertaı Qojahmetuly – úlken qaıy­rymdylyq sharalar kórsetip júrgen azamat. Onyń tikeleı uıytqy bolýy­men jáne qarjylyq járdemi arqa­syn­da Shejin aýylynda meshit salǵanyn joǵaryda aıttyq. Ol 2007 jyly Shejin mektebiniń úzdik oqýshylaryna shá­kirtaqy taǵaıyndaǵan bolatyn. Búgin­de ony óz qarajatynan ýaqtyly berip keledi. Sol stıpendıattardyń al­dy mektepti úzdik bitirip, osy kúni ınstıtýtta bilim alýda. Halyq arasynda júrgizgen áleýmettik jáne qaıyrym­dy­lyq ju­­­mys­­tary eskerilip, ol 2010 jyly res­pýblıkalyq «Altyn júrek» qoǵamdyq qorynyń alǵys hatymen marapattaldy. Álısultan QULANBAI, Almaty.