Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Saýd Arabııasy Koroldiginiń astanasy Er-Rııad qalasynda ótken «AQSh – Islam álemi» sammıtine qatysty. Qazaqstan Prezıdenti sammıt aıasynda birqatar memleketterdiń basshylarymen jáne delegasııa jetekshilerimen kezdesip, kelissóz júrgizdi.
Ekijaqty kezdesýlerdegi erkin áńgime
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev sammıt aıasynda AQSh Prezıdenti Donald Tramppen áńgimelesti. Áńgime barysynda ekijaqty ózara is-qımyldyń negizgi baǵyttary, sonyń ishinde saýda-ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy baılanystardy tereńdetý perspektıvasy talqylandy. Eki el prezıdentteri kún tártibindegi halyqaralyq máseleler jóninde de pikir almasty. Sonymen qatar, Qazaqstan Prezıdenti memleketaralyq yntymaqtastyqtyń túrli máseleleri jóninde Kýveıt memleketiniń Ámiri Sabah ál-Ahmad ál-Djaber as-Sabahpen, Qatar Ámiri sheıh Tamım ben Hamad Ál Tanımen, Bahreın Koroli Hamad ben Isa Ál Halıfamen, Ábý-Dabıdiń taq murageri, Birikken Arab Ámirlikteri Qarýly kúshteri Joǵarǵy Bas qolbasshysynyń orynbasary, sheıh Muhammed ben Zaıd Ál Nahaıanmen, Iemenniń Prezıdenti men Mavrıtanııa Prezıdenti Mohammed ýld Ábdel-Ázızben, Pákistannyń Premer-mınıstri N.Sharıfpen pikirlesti.
Nursultan Nazarbaev Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń Bas hatshysy Iýsef ben Ahmed ál-Ýsaımınmen ózara is-qımyldyń keıbir aspektilerin talqylady.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «AQSh – Islam álemi» sammıti barysynda Amerıka Qurama Shtattarynyń Memlekettik hatshysy Reks Tıllersonmen de kezdesti. Kezdesýde Qazaqstan Prezıdenti men AQSh-tyń Memlekettik hatshysy ekijaqty yntymaqtastyqtyń qazirgi ahýaly men onyń keıbir aspektilerin damytýdyń perspektıvalaryn talqylady. Sondaı-aq, Memleket basshysy men R.Tıllerson meılinshe ózekti halyqaralyq máseleler jóninde pikir almasty. Nursultan Nazarbaev Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy ózara is-qımyl kóptegen baǵyttar boıynsha damýdyń jańa sapaly deńgeıine kóteriletinine senim bildirdi.
О́tkizýshi taraptyń ustanymy aıqyn
Al Er-Rııadtaǵy tarıhı mánge ıe alqaly jıynǵa qatysý úshin álemniń ár túkpirinen kelgen memleketter lıderlerin Qos kıeniń saqshysy Korol Salman ben Ábdel-Ázız Ál Saýd qarsy alǵan bolatyn. Jahandyq qaýipsizdikti qoldaý jáne sammıtke qatysýshy memleketterdiń arasynda mádenı, saıası yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýdy murat tutqan jıynǵa álemniń 50-den astam eliniń lıderleri jınaldy.
Sammıtti ótkizýshi taraptyń ustanymy agressıvti ekstremıstik ıdeologııaǵa qarsy turý, sonymen qatar, Saýd Arabııasynyń AQSh-pen, Islam elderi ishindegi odaqtastarymen áriptestik qatynastardy nyǵaıtý, sol arqyly ujymdyq ekonomıkany nyǵaıtý, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý bolyp tabylady.
Barys-kelis báseńdegen emes
Jalpy, arab memleketteriniń arasynda Qazaqstannyń Táýelsizdigin alǵashqy bolyp tanyǵan elderdiń biri Saýd Arabııasy Koroldigi ekenin erekshe atap ótken lázim. Qazaqstan men Saýd Arabııasy arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar 1994 jyldan beri jolǵa qoıylǵan. Eki el arasyndaǵy baılanys týraly aıtqanda, sonaý HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde Saýd Arabııasynda dıplomatııalyq mıssııamen qyzmet atqarǵan qazaqtyń kórnekti tulǵasy, esimi Alash qaıratkerlerimen qatar atalatyn Názir Tórequlov til ushyna oralatyny túsinikti. Al elimiz Táýelsizdikke qol jetkizip, eki eldiń qarym-qatynasy jolǵa qoıylǵannan keıin, ıaǵnı 1995 jyly Jıdda qalasynda elimizdiń Konsýldyǵy ashyldy. 2007 jyldan beri bizdiń elimizde Koroldiktiń Konsýldyǵy jumys isteıdi.
Sodan beri eki el arasyndaǵy saıası, ekonomıkalyq, mádenı qatynastar jyl sanap damyp keledi. Eki memleket arasyndaǵy joǵary deńgeıdegi baılanystar Elbasy N.Nazarbaevtyń Saýdııaǵa 1994 jylǵy resmı saparynan bastaldy. 2000 jyly Saýd Arabııasy Koroldigi Premer-mınıstriniń orynbasary, Qorǵanys jáne avıasııa mınıstri, Bas ınspektor Sultan ben Ábdel-Ázız Ál Saýd hanzada bizdiń elimizge arnaıy sapar jasap, dostyq baılanystardyń odan ári óristeýine yqpalyn tıgizdi. 2004 jyly Qazaqstan basshysy N.Nazarbaev Saýd Arabııasyna jasaǵan ekinshi resmı sapary aıasynda taq murageri Abdalla ben Ábdel-Ázız Ál Saýdty I dárejeli «Dostyq» ordenimen marapattaǵan bolatyn. О́z kezeginde taq murageri Qazaqstan basshysyn Koroldiktiń eń joǵary marapaty – «Uly Badr» ordenimen marapattady.
О́tken jyldyń sońynda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev Saýd Arabııasyna úshinshi resmı saparyn jasady. Osy sapar barysynda Atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Sondaı-aq, 2016-2017 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy yntymaqtastyǵy týraly kelisimge qol jetkizilgen-di. Sapar aıasynda jalpy kólemi 190 mıllıon dollardy qamtıtyn ınvestısııalyq kelisimderge qol qoıylǵanyn aıta ketý kerek.
О́tken jyly sáýir aıynda Ystanbul shaharynda Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń XIII sammıti ótken bolatyn. Sammıt aıasynda eki memlekettiń basshylary kezekti márte kezdesip, ózara kelissózder júrgizdi. Hanchjoý qalasynda ótken G-20 sammıti alańynda Elbasy Saýd Arabııasy Koroldiginiń murager hanzadasynyń izbasary Muhammad ben Salmanmen kezdesti.
Bıylǵy jyly da eki el arasynda joǵary deńgeıdegi saparlar jıiledi. Máselen, Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov Er-Rııadqa saparlap, Korol Salman ben Ábdel-Ázız Ál Saýdqa Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń Ǵylym men tehnologııalar jónindegi alǵashqy sammıtine shaqyrtýdy tabystaǵan-dy. Osy jyldyń sáýir aıynyń sońynda Saýd Arabııasy Koroldiginiń Energetıka, ónerkásip jáne mıneraldy resýrstar mınıstri Halıd ál-Falıh Astanaǵa keldi.
Resmı Er-Rııad Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin ótkizý týraly bastamasyn da qyzý qoldap keledi. Saýdııa men Dúnıejúzilik ıslam lıgasynyń ókilderi elorda tórindegi bes márte ótken sezdiń barlyǵyna qatysqany da bul aýqymdy sharanyń mańyzdylyǵyn baǵalaǵany dep túsingen jón. Saýd Arabııasy maýsym aıynda bas qalada bastaý alatyn EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine de atsalysýǵa nıet bildirgen elderdiń qatarynda.
Saýd Arabııasy men Qazaqstan saýda-ekonomıkalyq qatynastar salasynda da senimdi seriktester bolyp sanalady. Tıisti kórsetkishterge kóz júgirter bolsaq, ekijaqty saýda kólemi jyl sanap artyp kele jatqanyn ańǵararymyz haq. О́tken jyly bul kórsetkish 44,3 mıllıon dollardy qurapty, bul somanyń basym bóligi bizdiń eldiń eksportyna tıesili ekenin aıta keteıik jáne bul burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda saýda qatynastary birneshe ese artqanyn kórsetedi. Qazaqstan arab eline negizinen, astyq, qara metall eksporttaıdy. Saýd Arabııasynan elimizge motor maılary, óndiristik maqsattaǵy maılar, boıaýlar jetkiziledi.
Jalpy, Saýd Arabııasynyń bizdiń elimizdegi ınfraqurylymdyq jobalarǵa qarjylyq demeýshilik kórsetip kele jatqanyn atap ótken jón. Máselen, elordadaǵy Senat ǵımaraty, Respýblıkalyq kardıologııalyq ortalyq Saýd Arabııasynyń demeýshiligimen boı kótergen. Basqa da birqatar medısınalyq nysandy, oblys ortalyqtaryndaǵy iri meshitterdi, kólik joldaryn salýǵa qarajat bólgen bolatyn. Saýd Arabııasynyń 2005-2015 jyldar aralyǵyndaǵy Qazaqstan ekonomıkasyna quıǵan ınvestısııasynyń kólemi 85 mıllıon dollardan asyp túsedi.
Tórequlovtyń tabany tıgen el
Búginde Qazaqstan men Saýd Arabııasynyń arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanystyń ornaǵanyna shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótken. Degenmen, eki eldi sabaqtastyrǵan tulǵalardyń eren eńbegin odan áldeqaıda erte ýaqyttan tarqatsaq qatelespeımiz. Bul oraıda, esimi Alash qaıratkerlerimen qatar atalatyn zańǵar tulǵa – qazaqtan shyqqan tuńǵysh dıplomat, Keńes Odaǵynyń atynan Saýd Arabııasynda elshilik mıssııa atqarǵan Názir Tórequlovqa toqtalmaı kete almaımyz. Tabıǵaty qatal, sol tustaǵy saıası ómiri kúrdeli arabtarmen arada dıplomatııalyq qatynastardy jolǵa qoıa bilgen zańǵar tulǵa 1927 jyly KSRO atynan Hıdjaz, Nedjd jáne biriktirilgen aımaqtarǵa, ıaǵnı qazirgi Saýd Arabııasyna elshi retinde attanǵan.
«Aýzyńnan shyqqan sóz aýdarmada óz mánin joǵaltady» degen óziniń qaǵıdasyn berik ustanǵan, orys, ózbek, tatar, túrik, nemis, fransýz tilderin jetik meńgergen dıplomat az ýaqyttyń ishinde arab tilin de meńgerip, dinı taqyryptarda pikir talastyra alatyn bolypty. Tereń bilimdi, kásibı mindetine adal, adamı bolmysy tartymdy azamatqa Korol men onyń otbasy erekshe qurmetpen qaraǵan. Korol Ábdel-Ázız Ál Saýd «baýyrym» dep ataǵan eken. Hıdjaz, Nedjd jáne biriktirilgen aımaqtardyń Saýd Arabııasy atalyp, ózge eldermen arada alys-beris, barys-kelisti jolǵa qoıǵanda da N.Tórequlov Saýdııaǵa kóp kómegin tıgizgen.
Saýd Arabııasynyń hanzadasy Feısal ıbn Abdýl Ázızdiń Keńes Odaǵyna saparlaýy, KSRO-nyń arab eline janar-jaǵarmaı eksporttaýyna jol ashqan «Janarmaı kelisimsharty» jasalǵany Názir Tórequlov elshi bolǵan tusta qol jetkizilgen asa iri jumystar sanalady. «Janarmaı kelisimsharty» kezinde KSRO tarapy aǵylshyndyq «Shell», amerıkalyq «Standard Oil of California» syndy múıizi qaraǵaıdaı kompanııalardy jolda qaldyrǵan. Tarıhta tuńǵysh ret eki el arasynda mádenı, ǵylymı baılanys ornaǵan. О́kinishke qaraı, zańǵar tulǵa jazyqsyz jalanyń qurbany boldy. Názir Tórequlovtyń óliminen keıin Saýd Arabııasy KSRO-men aradaǵy baılanysyn 1990 jylǵa deıin úzgeni málim. 2006 jyly qazaqstandyq dıplomat Taıyr Mansurovtyń Názir Tórequlov týraly zertteý eńbegi Saýd Arabııasynda arab tilinde 10 myń danamen basylyp shyqqan.
Elbasy N.Nazarbaevtyń resmı sapary aıasynda din Islamnyń kindigi sanalatyn elge kelgennen keıin, árıne, Mekke men Medınege qajylyq sapar máselesi týraly aıta ketken jón bolar. Búgingi tańda Qazaqstan men Saýd Arabııasy arasyndaǵy mádenı, rýhanı, gýmanıtarlyq baılanysta osy qasıetti jerge qajylyq sapar jasaý máselesiniń mańyzy erekshe. Jyl saıyn qajylyq saparǵa baratyn birneshe mıllıon adamnyń ishinde 10 myńǵa tarta jerlesimiz Baıtollaǵa bas ıip qaıtatynyn aıta keteıik.
Eki jyl buryn Saýd Arabııasy Qajylyq mınıstrligi men Qazaqstan musylmandary ókilderiniń arasyndaǵy kelisimniń arqasynda Qazaqstannyń birneshe qalasynan Jıddaǵa tikeleı áýe reısteri ashylǵan-dy. Buryn Túrkııanyń, Saýd Arabııasynyń áýejaılaryna aıaldap, talaı saǵat sarsylyp otyratyn saparshylardyń qajylyq paryzyn óteýi osylaısha ájeptáýir jeńildedi.
Búgingi tańda Saýd Arabııasy Koroldiginde júzdegen qazaqstandyq bilim alýda. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men Saýd Arabııasynyń Koroli Salman ben Ábdel-Ázız Ál Saýd atyndaǵy ýnıversıtet arasynda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq kitaphanasy men Islam zertteý ınstıtýty arasynda, eki eldiń basqa da mekemeleriniń arasynda tikeleı baılanys ornaǵan.
Elýden astam memleket lıderleriniń basyn qosqan sammıt barysynda Saýd Arabııasy tarapy osyndaı tarıhı mánge ıe jıyndy uıymdastyrý múmkindigi berilgenin mártebe sanaıtynyn jetkizdi. Er-Rııad osy jıyn arqyly Koroldiktiń aımaqtaǵy jáne álemdegi izgilikti jaqtaýshy iri kúshke ıe ekendigin pash etýge umtyldy deýge bolady. Osy arqyly Koroldik halyqaralyq áriptesterimen aradaǵy únqatysýdy odan ári damytyp, tıimdi baılanystardyń uzaq jyldarǵa sozylýyna úmit artyp otyr.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretter Prezıdenttiń baspasóz qyzmetinen alyndy