Qoldan jasalǵan qyrǵyn

KSRO-daǵy sol jyldardaǵy asharshylyqty aıtqanda búginde Ýkraınadaǵy ashtyq qyrǵyny qosa aıtylady. Biraq sol kezde 40 mln halqy bar Ýkraınada ashtan qyrylǵandar sany 3 mln-nan assa, 1929 jylǵy sanaq boıynsha Qazaqstanda turǵan 5 mln 965 myń adamnyń 1934 jylǵy 1 qańtarda aman qalǵany 3 mln 212 myń ǵana. aıyrmashylyq jer men kókteı.

1991 jyly 11 qarashada Qazaq KSR-iniń Joǵarǵy Keńesi ashar­shy­lyq pen saıası repressııa sebepterin anyq­taýǵa arnalǵan Memlekettik komıssııa qur­dy. Ony sol kezdegi halyq depýtaty, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne et­no­logııa ınstıtýtynyń dırektory, asa kór­­nekti ǵalym jáne qoǵam qaıratkeri, aka­demık Manash Qabashuly Qozybaev bas­qarǵan edi. Komıssııa quramynda tarıhshy­lar­dan osy joldardyń avtory Talas Omarbekov, Mámbet Qoıgeldıev, Maqash Táti­mov jáne basqalary jumys istedi. Bir jyl boıy buryn asa qupııa saqtalǵan NKVD arhıvindegi qujattardan bastap, iz­denis jumystary Máskeý, Bishkek, Tashkent qalalarynyń arhıvterinde jal­ǵas­t­yryldy. Komıssııa qorytyndysy Jo­ǵarǵy Keńes Tóralqasynda tyńdalyp, beki­tilgen soń, 1992 jyly 21 jáne 22 jel­toqsanda «Egemendi Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda» jáne basqa da mer­zimdi baspasózde jarııa­landy. Sol qorytyndyda jarııalanǵan derekter boıynsha, 1931-1933 jj. Qazaqstanda 2 mln 200 myńdaı adam asharshylyq qurbany bolǵan. Onyń 1 mln 750 myńy qazaq. Bul asharshylyq tragedııasyn zerttegen, 1939-1940 jj. osy máseleni arnaıy teksergen respýblıka IIHK (NKVD) qyz­met­kerleriniń ózderi osy derekterdiń to­lyq emes ekenin eskertedi. Sebebi, 1929-1932 jj. Qazaqstanda halyqtyń jappaı qarsylyǵy, kóterilisteri bolǵanyn, son­dyq­tan kóptegen aýdandar men eldi meken­derde qujattar joıylyp ketkenin es­kertedi. Onyń ústine bul jyldar Qazaqstannyń asharshylyqqa ushyraǵan aýdandarynda jappaı bosqynshylyqtyń oryn alǵanyna nazar aýdarady. Shyndyǵynda, 1929-1933 jyldar Qazaq­standa buryn-sońdy bolmaǵan bos­qyn­shylyq kezeńi edi. 250 myń qazaq Qyr­ǵyzstanǵa baryp panalady, resmı tir­kel­geni 125 myń, qalǵany jol boıy, ne sol jaq­ta opat bolǵandar. Sol sııaqty 200 myń qazaq О́zbekstandy, Aral, Aqtóbe óńirinen myńdaǵan qazaq Qaraqalpaqstandy baryp panalady, ári ketkenderi Tájikstanǵa, Iran men Aýǵanstanǵa asty. Qytaı jerine shekara boıyndaǵy aýdandardan myńdaǵan otbasy mal-múlkimen qonys aýdardy. Men ózim sońǵy 6-7 jyl boıy uda­ıy Máskeý arhıvterinde osy máse­le­men aı­nalysqanda anyqtaǵanym: bos­qyn­shy­lyqqa ushyraǵan qazaqtar sol kezdegi KSRO-nyń túkpir-túkpirine ketýge májbúr bol­ǵan. Stalındik besjyldyqtar kezinde sa­lynǵan alyp qurylystarǵa, qalalarǵa ju­mys kúshi qajet boldy. Mine, sol meke­melerge jaldanýǵa májbúr bolǵan qazaqtar Kamchatkanyń balyq tresinen bastap, Arhangelsk (Soltústik ólke) orman tresterine, tipten Ýkraınanyń Zaporoje oblysyndaǵy, Dnepropetrovsk jáne basqa oblystaryndaǵy kásiporyndar qurylysynda jumys istegen. Bul týraly halyqtyń ulttyq quramy kórsetilgen Máskeýdegi 1933 jyly qujattarda qazaq­tar­dyń arnaıy aıtylýynan baıqaýǵa bolady. Sol jyldary júzdegen myń qazaq otbasymen Batys Sibir ólkesine, Túmen oblysyna, Sverdlov oblysy­na, Mordovııaǵa, Iаmal-Nenes ulttyq okrý­gi­ne bosqyn bolyp ketýge májbúr bolǵan. Qazaq­stan­ǵa irgeles Astrahan, Saratov, Sa­ma­ra oblys- taryna, Stalıngrad ólkesine myń­daǵan qazaq bosqyn bolyp bardy. Tek 1933 jyly birinshi toqsanda Stalıngrad ólkesinde 12 myń qazaqtyń ólimge dýshar bolǵany res­mı statıstıkada tirkelgen. Al olar­dyń tirkelmegenderi qansha?! Chelıa­bi, No­vosibir, Tom jáne basqa qala­lar­dyń vokzaldary men kóshelerinde ashtan ólgen qazaqtardyń kóp ekendigi týraly sol jerlerdiń basshy­lary Qazaqstanǵa da, Ortalyq úkimet – Máskeý de der kezinde habarlap otyr­ǵan. Tipten, Sibir ólkelik partııa (BK(b)P) komıtetiniń hatshysy Robert Eıhe I.Stalınniń atyna jazǵan hatynda Qazaq res­­pýblıkasynyń basshylyǵy ne istep otyr, ne sebepten halqyn qańǵytyp jibe­r­gen dep te shaǵymdanǵan. Fılıp Goloshekındi qyzmetten bosatý uzaqqa sozyldy. Tek 1932 jyly 26 mamyrda Qazaq AKSR úkimetiniń tóraǵasy Oraz Isaev ózi tikeleı I.Stalınge hat jazyp, birin­shi basshyny ózgertý týraly onyń usy­nysy tek bir jylǵa jýyq ýaqyttan soń ǵana oryndalady. Onyń hatynan keıin Qazaq­stannyń úsh oblysyna BOAK komıssııa­sy jiberilip, mal basynyń kúrt kemigen sebepterine nazar aýdaryldy. Biraq ol komıssııa músheleriniń jazǵan esep qorytyndylarynda adam ólimi ashyq aıtylmady. 1932 jyly 17 qyrkúıekte KSRO úkimeti men BK(b)P Ortalyq Komıteti «Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde mal sharýashylyǵy týraly» de­gen qaýly qabyldaıdy. Bolshevıkter par­tııasy Saıası bıýrosynyń I.Stalın qatynasqan májilisinde qabyldanǵan bul qaýlynyń kólemi nebári birjarym ǵana bet. Onda mal basynyń kemýi, kolhozdardy qurýda asyǵystyq jasalǵan degen sózder ǵana bar da, adam ólimi týraly bir aýyz sóz joq. Eskertpesinde «qaýlyny qabyldaýǵa negiz bolǵan barlyq materıaldar arnaıy jabyq saqtaýǵa berilsin» degen sózder bar. Búkilodaqtyq Ortalyq Atqarý Komı­te­tiniń (BOAK) Máskeý arhıvindegi qory­nda saqtaýly KSRO-nyń kóshpeli jáne jar­tylaı kóshpeli aýdandaryndaǵy oty­r­yqshylandyrý komıssııasynyń qu­jattarynda sol kezdegi osyndaı kate­go­rııaǵa jatatyn Qyrǵyzstanda, Býrıat-Mońǵolııa, Týva, Iаkýtııa, Qalmaq res­pýblıkasynda, tipten soltústiktiń buǵy ósirýmen aınalysatyn halyqtarynyń birde- birinde Qazaqstandaǵy sııaqty eshqandaı adam ólimi tirkelmegen. Halyqty qyrǵynǵa ushyratyp, qańǵytyp jibergen tek Qazaq respýblıkasy ǵana eken. Sol qujattarda Qazaqstanda asharshylyqtan qyrylǵan halyqtyń 2 mln-nan asatyny naqty sıfr­larmen aıtylǵan. Bul 1991-1992  jj. jumys jasaǵan komıssııa tujyrymynyń durys ekendigin dáleldeıdi.  1932 jylǵy 17 qyrkúıekte belgilengen sharalar, Qazaqstanǵa kómek berilý jumys­ta­ry der kezinde oryndalǵan joq. Halyq burynǵysha qyrylyp jatty. Náýbet ábden shegine jetkende ǵana BK(b)P Saıası bıýrosy F.Goloshekındi qyzmetinen bosatý máselesin jol jónekeı Bıýro músheleri men OK hatshylarynyń kelisimin aýyzsha alǵan soń ǵana,1933 jyly 31 naý­ryz­da qyzmetten aldy. L.Mırzoıandy Qa­zaq­stan­ǵa jiberý de osyndaı kelisimmen iske as­ty. Tek 1933 jylǵy naýryzdan keıin ǵana Qazaqstanǵa arnaıy astyq bólinip, kómek kórsetile bastady. Ortalyq ókimettiń nusqaýymen KSRO-nyń túkpir-túkpirine bosqyn bolyp ketken qazaqtardy eline qaıtarýǵa nusqaý be­rildi. Onda olarǵa qaıtar jolǵa sol ká­sip­oryndar azyq-túlik bólýi de aıtyldy. Biraq kóp jaǵdaıda bul nusqaý oryndalma­dy. Jumystan qazaqtardy bosatyp qoıa bergen soń elge jete almaǵan baıǵustar Qıyr Shyǵystan bastap Máskeýge deıingi qalalardyń temir jol vokzaldary men stansııalarynda ólip jatty. Kezinde kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli degen jeleýmen qazaqty oty­ryq­­shylyqqa kóshirý úshin qurylǵan Oty­­ryqshylandyrý komıteti degen qu­ry­lymnyń qyzmeti mazaqqa aınaldy. Oty­ryqshylandyrýdy qystaýlar men ákim­shilik aýyldarda otyrǵan qazaqtardy eý­ro­palyq úlgidegi poselkelerge jınaımyz dep oılaǵan otyryqshylandyrýshylar máseleni basqasha túsindi. 1929 jyly 1 qańtarda Qazaqstandaǵy orta eseppen shyǵarylǵan mal basy 47,5 mln bolsa, 1934 jyly 1 qańtarda sonyń 4,5 mln-y ǵana qaldy. 1934 jyldan bas­tap bosqynshylyqqa ushyraǵandardy eli­ne qaıtarýdyń ózi úlken tragedııalyq naý­qanǵa aınaldy. Bosqyndarǵa «aýa kósh­ken­der» (otkochevnıkı) degen resmı ataý be­rilip, endi Otyryqshylandyrý komıteti sol bosqyndardy eline qaıta ornalastyrý­men aınalysty. Qazaqstandaǵy 1930 jyly 5 mln 452 myń halyq sol jyly 317 400 adamǵa kemidi, 1931 jyly – 758 900 adamǵa, 1932 jyly – 769 200 adamǵa, 1933 jyly 690 020 adamǵa kemidi. Bul resmı derekti ja­sa­­­ǵan sol kezdegi óz qyzmet quzyry boı­yn­­sha naqty jaǵdaıdy jasyrmaı baıandaı­tyn OGPÝ – NKVD organdary. Al 1934 jyldan bastap Qazaqstanǵa kómek kór­setilgenimen, halyqtyń ashtan ólý fak­ti­leri 1936 jylǵa deıin jalǵasqanyn, onyń eline qaıtqan bosqyndar arasynda kóp bolǵany qujattarda naqty aıtylady. Qazaqstandaǵy asharshylyq tragedııasy HH ǵasyrdyń 1921-1922 jyldary da bolǵan. Biraq onyń bir aıyrmashylyǵy – KSRO 1921 jyly mamyrdyń so­ńynda eldiń kóp jerinde egin shyqpaı qal­ǵanyn zerttep, halyqaralyq deńgeıde ashyq dabyl qaqty, shet elden kómek su­rady. Osynyń nátıjesinde, ol náýbetten qıyndyqsyz shyǵýǵa múmkinshilik aldy.  1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq – sol kezdegi júıeniń qoldan jasaǵan qyrǵyny. Tipten Qazaqstanda halyqtyń qyrylyp jatqany jasyryn boldy. Qazaq respýblıkasy ol kezde negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysatyn. Soǵan qaramastan, KSRO Saýda jáne daıyndaý halyq komıssary Anastas Mıkoıan Qazaqstandy jyl saıyn 42-50 mln put astyq tapsyrýǵa mindettep, jospardy oryndap otyrdy. Tipten 1932 jyly ashtyq shegine jetkende Qazaqstandy 42 mln put astyq ótkizýge májbúr etti. Qazaq­­stannyń mal ótkizetin aımaq ekeni A.Mıkoıanǵa sarqylmas qor sııaqty boldy. 1930 jyly qańtarda ol Almatyǵa kelip, mem­leketke et tapsyrýdyń josparyn 8-10 ese artyǵymen oryndatty. 1931 jyly bul taǵy qaıtalandy. Saldarynan 1929 jy­ly kúzden bastap 1932 jyldyń sońyna deı­in Qazaqstanda 400-ge jýyq irili-ýaqty kó­terilister men búlikter oryn aldy. Qan­shama adamnyń ómiri osy kóterilisterdi ba­sý kezinde qıyldy, myńdaǵan adam jaý­apqa tartylyp, sottalyp ketti. Keńestik júıeniń qazaq halqyna qoldan ja­saǵan qyrǵynynyń saldary osyndaı.

Qaıdar ALDAJUMANOV,  Sh.Ýálıhanov atyndaǵy  Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri