Iаdrolyq tuńǵıyq shetinen aıaq tartaıyq

Búgingi dúnıe qaýipsizdik salasynda aıtar­lyq­taı qaýip­ter­men betpe-bet qalyp otyr. Asa qater­li proble­ma­lar­dyń biri – jappaı qyryp-joıatyn qarý túrleriniń odan ári taralýy men qoldanylý yqtımaldyǵy. Mundaı jaǵdaıda halyqaralyq qoǵamdastyq búgingi problemalardy sheshýdiń, taratpaý rejiminiń jańa tetikterin nyǵaıtýdyń jol­daryn izdestirýdi bir sát te nazarynan tys qaldyrǵan emes. Bul arada saıası kóshbasshylyqtyń ıadrosyz damý paradıgmasyna basymdyq beretin oń bastamalary týraly da aıtpaı ketýge bolmaıdy. Mine, naq sondyqtan da álemde ıadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartyp, 40 jyl boıy ajal shashqan qasiretti polıgondy japqan, sóıtip, el atynan ıadrosyz qarý bolashaǵy paıdasyna tańdaý jasap, keıingi jyldary belsendi túrde álemdegi ıadrolyq qaterdi tómendetý boıynsha naqty usynystar aıtyp kele jatqan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń saıası ustanymyna qyzyǵýshylyq arta túsip otyrǵany anyq. 29 tamyz – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni qarsańynda paneýropalyq «Nıý-Iýrop» gazeti Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Memlekettik hatshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń janyndaǵy Jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý jónindegi memlekettik komıssııanyń tóraǵasy Qanat SAÝDABAEVTAN eksk­lıýzıvti suhbat alǵan bolatyn. Tómende oqyrmandarǵa atalǵan basylym tilshisi Kostıs Geropýlostyń «Iаdrolyq tuńǵıyq shetinen aıaq tartaıyq» degen taqyryppen berilgen suhbatynyń aýdarmasyn usynyp otyrmyz.  – Qazaqstan BUU-ny jaqynda ekinshi márte atalyp ótetin 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qı­myl­dyń halyqaralyq kúni dep jarııalaý qa­jettigine sendirdi. Bul kúnniń Qa­zaqstan úshin erekshe mańyzǵa ıe ekeni kúmán týǵyzbasa kerek... – Iá, osydan 20 jyl buryn, ıaǵnı 1991 jylǵy 29 tamyzda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev aýmaǵynda Keńes Odaǵy 40 jyl boıy qýaty jóninen Hırosımaǵa tastalǵan 2,5 myń bombaǵa teń 450-den astam ıadrolyq synaqtar júrgizgen Semeı ıadrolyq synaq polı­gonyn jabý týraly shyn mánindegi taǵ­dyr­sheshti sheshim qabyldady. Osy dana da erlikke teń sheshimniń mańyzyn kóterý maqsatynda BUU Bas Assambleıasy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep ja­rııalady. Bul qarar búkil álemdik qoǵam­dastyqtyń jahandyq ıadrolyq qaterdi tómendetýge degen ortaq erik-jigeri men onyń Qazaqstannyń jáne bizdiń Prezı­dentimizdiń taratpaý jáne qarýsyzdaný re­jimin nyǵaıtý isine qosqan úlesin ta­ny­ǵandyǵyn taǵy bir márte qýattap berdi. Bul kúndi atap ótýdiń tereń maǵynasy bar. Bul kún, birinshi kezekte, halyqara­lyq qoǵamdastyqty 1996 jyly qabyl­danǵan Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyı­ym salý týraly sharttyń (IаSJTSh) is-qımylyn nyǵaıtý boıynsha kúsh-jigerdi belsendi ete túsýge úndeıdi. Sonymen birge, onyń aıtarlyqtaı aǵartýshylyq qyz­meti de bar. Bul ıadrolyq qarýdy synaý álemdik qoǵamdastyqqa kóp zardap áke­letinin túsindirýmen baılanysty aǵar­tý­shylyq is-áreketterden kórinedi. Úshin­shiden, planeta halyqtaryn qaýipsiz álem jolyndaǵy kúreste biriktirýdi kózdeıdi. 1945 jyly alǵash qoldanylǵan atom bombasynyń asa zor qıratýshylyq kúshi men Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda jáne álemniń kóptegen basqa polıgon­darynda jasalǵan kóp jylǵy ıadrolyq synaqtardyń zardapty saldary ıadrolyq qarýdyń «senimdiligin» tekserý úshin tá­jirıbe jasaýǵa jol berýge bolmaıtynyn aıqyn aıǵaqtady. Biz ıadrolyq synaq­tardy aýyzdyqtaý ıadrolyq qarýdan azat álem qurý maqsatyna jetý jolyndaǵy sheshýshi qural bolyp tabylady dep esepteımiz. – О́tken jyldyń qarasha aıynda Qazaqstanda AQSh-pen jáne MAGATE-men birlesip jasalǵan, shamamen 800 ıad­rolyq bomba óndirýge jetkilikti úl­ken kólemdegi ıadrolyq otyndy tasy­maldaý men onyń turaqty saqtalýyn qamtamasyz etý jónindegi jobanyń tııa­naǵy keltirildi. Qazaqstanda jú­zege asyrylýy josparlanǵan basqa osy tektes jobalar bar ma? Sizdiń eli­ńiz tarapynan sezimtal materıal­dar­dyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qandaı qadamdar jasalyp jatyr? – Qazaqstan barlyq osal ıadrolyq ma­terıaldardyń qaýipsizdigin qamtama­syz etý boıynsha halyqaralyq naýqandarǵa árkez qoldaý kórsetip keldi jáne qoldaý kórsetýin jalǵastyrýda. Qaterdi birlesip qysqartý (QBQ), ıaǵnı «Nann-Lýgar baǵ­dar­lamasy» degen atpen de belgili baǵ­dar­lama aıasynda kúni búginge deıin aı­tar­lyqtaı kólemdegi jobalar júzege asyryldy. AQSh-pen jáne MAGATE-men birlesip júzege asyrylǵan ári ótken jyldyń sońynda tabysty aıaqtalǵan BN-350 reaktorynan paıdalanylǵan ıadrolyq otyndy tasymaldaý jobasy Qazaqstan­nyń osy salaǵa qosqan kezekti úlesi boldy. Buǵan qosa, Qazaqstan 2006 jyly AQSh jáne Reseı prezıdentteri ilgeriletken Iаdrolyq terrorızm aktilerimen kúres jó­nindegi jahandyq bastamanyń (IаTAKJB) asa belsendi qatysýshylarynyń biri bo­lyp tabylady. Bizdiń Prezıdentimizdiń bastamasymen 2010 jyldyń qyrkúıe­gin­de Astanada IаTAKJB-niń terrorızmdi qar­jylandyrýǵa qarsy is-qımyl týraly konferensııasy jáne Júzege asyrý men baǵalaý jónindegi toptyń alǵashqy máji­lisi bolyp ótti. Qazaqstan búkil álem boıynsha qaýip­ti ıadrolyq, radıologııalyq, hımııalyq jáne bıologııalyq materıaldar kólemin qysqartý boıynsha ótkizilip kele jatqan «úlken segizdik» aıasyndaǵy sharalarǵa qa­tysýǵa nıet tanytty. Bul sharalar Jap­paı qyryp-joıatyn qarýlardy ta­rat­paýǵa qarsy jahandyq áriptestik deń­geıin­de júzege asý ústinde. Jahandyq áriptestik qyzmetine sondaı-aq basqa el­derdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, eks­porttyq baqylaý men shekara qaýipsizdi­gin kúsheıtý jáne jappaı qyryp-joıatyn qarýlar óndirisiniń tehnologııalary taralýynyń aldyn alý ári olardyń osy iske tartylǵan elder men lańkesterdiń qolyna túsýin boldyrmaý da jatady. – Birneshe jyldar boıy Qazaqstan MAGATE týy astynda óz aýmaǵynda tó­men baıytylǵan ýran bankin orna­las­tyrý quqyna qol jetkizý úshin naý­qan júrgizip keldi. Qazaqstan osy maq­satyna qol jetkizýge jaqyndady ma? – Qazaqstan tutynýshy elderdiń kemsitpeýshilik jáne turaqty negizde ıadro­lyq otynǵa kepildendirilgen qoljetim­diliginiń kóp qyrly tetigin jasaý boı­ynsha halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kúsh-jigeri aıasynda MAGATE týy as­tyn­da Iаdrolyq otynnyń halyqaralyq bankin (IаOHB) qurý týraly Amerıkanyń «Iаdrolyq qaterdi qysqartý jónindegi bastama qory» usynǵan ıdeıany qoldap, Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttikke ony óz aýmaǵynda ornalas­tyrýǵa daıyn ekendigi týraly resmı tapsyrys túsirdi. IаOHB qurý eki negizgi maqsatty kózdeıdi: barlyq ıadrolyq otyn sıklyn júzege asyrý úshin jetkilikti ishki resýrstary joq jáne óz múmkin­dik­terin damytpaý týraly táýel­siz sheshim qa­byldaǵan elderge qolje­tim­dilikti qam­tamasyz etý, sonymen bir mezgilde, ıad­ro­lyq materıaldar men tehno­lo­gııalardyń baqylaýsyz taralýyna jol bermeý. Atalǵan bank nemese rezervtik tetik delinetin bul qurylym is júzinde ıadro­lyq otynnyń qazirgi qoldanylyp júrgen kommersııalyq rynok jumysyn buzbaý úshin jobalanatyn bolady jáne MAGATE-ǵa múshe memleketterdiń otyn­ǵa ózderiniń beıbit energetıkalyq baǵ­dar­lamalaryn damytý úshin qalyptasqan aǵymdaǵy baǵa boıynsha senimdi qoljetimdiligin qamta­masyz etedi. О́ziniń beıbitsúıgish saıasatymen, daq túspegen bedeli ári taratpaý jáne qarý­syzdaný rejimin nyǵaıtý jolyndaǵy kúreste naqty is-áreketimen tanylyp otyr­ǵan Qazaqstan iri ýran óndirýshi bola otyryp jáne joǵary baıytylǵan ýrandy tómen baıytylǵan pishinge qaıta óńdeý tájirıbesi men múmkindigine ıe bola otyryp, IаOHB ornalastyrý úshin tap­tyrmas kandıdat bolyp tabylady. Bizdiń álemdegi barlyq eldermen dostyq qa­rym-qatynasymyz qalyptasqan. Halyq­ara­lyq isterdegi obektıvtilik jáne ala­la­maýshylyq turǵysynan kelgende de aıtarlyqtaı senimge ıemiz. Qazaqstanda ıadrolyq materıaldar men qosarlanǵan baǵyttaǵy materıaldar eksportyna ba­qy­laýdy qamtamasyz etetin naqty rettelgen zańdyq baza qurylǵan. Bizde bank ornalastyrý úshin tıisti ınfraqu­ry­lymdar da bar. Bul – burynǵy Semeı synaq polıgonynyń nemese «Úlbi metal­lýrgııa zaýyty» AQ-tyń  qolda bar ın­fraqurylymdaryn paıdalaný múmkin­di­gi. Atalǵan jaılar ıadrolyq materıal­dardy uzaq merzimdi saqtaý talaptaryn qanaǵattandyryp, olardyń fızıkalyq qorǵalýyn qamtamasyz etý jaǵdaılaryna jaýap beredi, sondaı-aq atalǵan úderis­ter boıynsha MAGATE-niń kepildigi bar. Buǵan qosa, bizde ıadro salasyndaǵy joǵary kásibı mamandar sany jetkilikti. Biz MAGATE osyndaı otyn bankin Qazaqstanda ornalastyrý týraly sheshim qabyldaǵan jaǵdaıda munyń durys jáne ózin-ózi aqtaıtyn sheshim bolatynyna senimdimiz. – Ortalyq Azııada ıadrolyq qarý­dan azat aımaq qurý jaǵdaıy qandaı deńgeıde? – Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa 2006 jyldyń 8 qyrkúıeginde qol qoıylǵan bolatyn. 2009 jyldyń 21 naýryzynda kúshine engen bul sharttyń ǵajaıyptyǵy sonda, onyń arqasynda ázirshe alǵashqy jáne Soltústik jarty shardaǵy jalǵyz ıadrosyz aımaq qurylyp otyr. Shartqa qol qoıý saltanatynyń dál Semeıde ótýi­niń tereń sımvolıkalyq máni bar jáne muny ádiletti qadam deýimiz kerek. Bul – Ortalyq Azııa elderiniń Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qosylýynan keıingi jáne Qazaqstan aýmaǵynan Iаdrolyq qarý shyǵarylǵannan sońǵy jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosylǵan kezekti mańyzdy úles. Shart óńirlik jáne halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti, sondaı-aq ha­lyq­aralyq lańkestikpen kúresti nyǵaı­tý­ǵa, ıadrolyq materıaldar men tehnolo­gııalardyń memlekettik emes sýbek­ti­lerdiń, birinshi kezekte lańkesterdiń qo­ly­na túspeýiniń aldyn alýǵa yqpal etýge úndeıdi. Qazirgi kezde shartqa qatysýshy memleketter qujatty ilgeriletý boıynsha, atap aıtqanda, «ıadroly bestiktiń» onyń mańyzdy quramdasy bolyp tabylatyn Teris kepildemesi týraly hattamaǵa qol qoıýy boıynsha odan ári de is-qımyl ta­nytyp otyr. Hattamaǵa qol qoıǵan árbir ıadrolyq derjava ózine shartqa qatysýshy elderge ıadrolyq qarý qoldanbaý jáne ony qoldanamyn dep qoqan-loqy jasamaý mindettemesin alady. – О́tken jyly Vashıngtonda ótken jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik jónin­degi sammıtte sizderdiń Prezıdentte­rińiz Nursultan Nazarbaev birqatar bastamalar, onyń ishinde Iаdrosyz álem­niń jalpyǵa ortaq deklarasııasy týraly bastama kóterdi. Ol sondaı-aq Taıaý Shyǵysta ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurýǵa qoldaý bildirdi. Osy maqsattardy júzege asyrý úshin ne jasalyp jatyr? – Bizdiń Prezıdentimizdiń atalǵan bastamasy ıadrolyq qarýǵa tyıym salý, taratpaý salasyndaǵy bolashaq kúsh-ji­gerlerdiń basynda turýy tıis degen túbegeıli senimine negizdelgen. Iаdrolyq qarýdy taratpaýdyń qazirgi rejimi qol­daýǵa jáne nyǵaıtýǵa turarlyq degenimizben, qoldanystaǵy Iаdrolyq qarýdy ta­ratpaý týraly shart (IаQTSh) álemdi ıadrolyq qarýdan alastaý úshin qajetti mindettemeler men ókilettikter keshenin qamtymaıdy. Alaıda, ol barlyq memleketter birte-birte ıadrolyq qarýdan azat beıbitshilik ıdeıalaryna jetý jolynda sheshimdilik tanytýy tıis. Jalpyǵa ortaq ıadrosyz álem deklarasııasy úshin negiz qalaı alar edi. Bizde bul qujat qandaı bolýy kerektigi jóninde naqty ustanymymyz bar. Qazirgi kezde deklarasııanyń biz jasaǵan alǵashqy jobasy sarapshylar arasynda keńinen talqylanyp ta jatyr. Biz álem­dik qoǵamdastyqta oń kózqaras tany­ty­lyp otyrǵan atalǵan bastamany ilgeriletý boıynsha belsendi jumys isteý nıetindemiz. Al Taıaý Shyǵysty ıadrolyq qarýdan azat aımaqqa aınaldyrý máselesine qa­tys­ty aıtatyn bolsam, osyndaı aımaq­tar qazirdiń ózinde Latyn Amerıkasynda, Afrıkada, Tynyq muhıty aımaǵynda jáne Ońtústik-Shyǵys Azııada bar ekenin, olardyń 100-den astam eldi biriktirip otyrǵanyn eske sala ketkim keledi. Osynyń ózi-aq tipti Taıaý Shyǵys sııaqty mazasyz aımaqta da mundaı maqsatqa qol jetkizýge bolatynyn dáleldemeı me? Biz Taıaý Shyǵysta ıadrolyq qarýdan jáne jappaı qyryp-joıatyn basqa da qarý túrlerinen azat aımaq qurý týraly konferensııa josparlanǵanyndaı 2012 jyly ótedi dep úmittenemiz. О́z tara­py­myzdan biz, qarýsyzdanýdyń jahandyq úderisine aıtarlyqtaı úles qosqan jáne Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy Syrtqy ister mınıstrleri keńesine tóraǵalyq qu­qyǵyna kirisken el retinde Taıaý Shyǵys aımaǵyn qurý úderisine múmkindiginshe járdem kórsetýge ázirmiz. – Qazaqstan deklarasııalaǵan ıadro­lyq qarýdan azat álem qurý maqsaty shyndyqqa qanshalyqty sáıkesedi? – Qazaqstan aldyna maqsat etip qoıyp otyrǵan ıadrolyq qarýsyz álem qu­rý maqsaty ıadrolyq jarylystardyń bar­lyq qasiretin tolyqtaı basynan ót­kergen búkil Qazaqstan halqynyń joǵa­ry alańdaýshylyq deńgeıin kórsetedi. О́ıtkeni, AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa, Qytaı, Úndistan, Pákstan jáne KHDR sııaqty segiz ıadrolyq derjava arsenaldarynda bar dep málimdelgen 20 000 birlik ıadrolyq qarýdan ózge adam­zattyń jarqyn da qaýipsiz bolashaq qurý­ǵa degen umtylysyna úlken qater tón­diretin ne bar? Osy qarý birlikteriniń kóp­shiliginiń qýaty Hırosıma men Nagasakıge tastalǵan bombalardyń qýatynan júzdegen ese artyq. Shalys basýdan nemese jaýyzdyq nıetinen bir kezde bizdiń órkenıetimiz ómir súrýin toqtatýy múmkin. Biraq bizdiń umtylysymyz úmitsizdik nemese toryǵýshylyq seziminen týyndap otyrǵan joq. Kerisinshe, ıadroly elder «jahandyq nólge» qol jetkizý úshin kópjaqty kelissózder júrgizýi qajet degen nyq senimge negizdelgen. Bizge ıadro­lyq qarýdyń taralýy bolmaı qoı­maıtyn úderis, sebebi, ıadrolyq qarýdy qoldaný­dan báribir qashyp qutyla almaımyz dep esepteıtinderdiń usta­nym­dary jat. Shyn máninde, Qazaqstan jáne basqa da kóptegen elder nasıhattap otyrǵan ıadrolyq qarýdan azat álem qurý maqsaty kóp ýaqyttan beri ıgilikti, biraq ýto­pııalyq dep eseptelip keldi. Alaıda, jańa geosaıası ómir shyndyǵy «qyrǵı-qa­baq soǵys» ýaqytyndaǵy oı qorytýdyń kúni ótkenin kórsetti. Búginde bedeldi amerıkalyq saıası qaıratkerler – Sem Nann, Genrı Kıssındjer, Ýılıam Perrı jáne Djordj Shýlstiń birqatar pýb­lısıstıkalyq maqalalary men málim­de­melerinde aıtylǵan ıadrolyq qarýsyz­daný ıdeıasyn qoldaý osy maqsatqa jetýge baǵyttalǵan jańa shamshyl basta­malarǵa ekpin berdi. Reseı jáne AQSh prezıdentteri Dmıtrıı Medvedev pen Barak Obamanyń atalǵan úderisterge jańa serpin qosýǵa umtylystary da úl­ken optımızm týǵyzady. О́ıtkeni, álem­degi asa iri ıadrolyq derjavalar ózderin­degi ıadrolyq arsenaldardy qysqartý týraly shartqa qol qoıýǵa nıetti ekendikterin tanytyp otyr. «Jahandyq nólge» ósip kele jatqan qoldaý qazirde álemdik qoǵamdastyqqa tamasha múmkindik usynýda. Búginde atal­ǵan problemany sheshýge birlesip qadam basýdyń alǵysharttary jasalǵan. Naq sondyqtan bizde álemdik qoǵamdastyqtyń jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń taralýy­men kúreste óse túsip otyrǵan kúsh-ji­geriniń arqasynda aqyr sońynda ıadrolyq qarýdan azat álem qurýǵa ákeletin osy saladaǵy halyqaralyq yntymaqtas­tyq­tyń jańa paradıgmasy ashylatyn bola­dy dep oı túıýge senim de, negiz de bar.