TО́RAǴALYQ TABALDYRYǴYNDA

“Taǵy bir jetistigimiz – bıyl EQYU-ǵa tóraǵa bolatynymyz. Qazaq qaı kezde osyndaı teńdikke jetip, tórge shyǵyp, bas ustap edi? Táýbesinen jańylmaǵan, baryn baǵalap, jaqsysyn jarqyratyp kórsetetin ulttyq rýhymyzǵa qaraı mundaıda aıtylar júrekjardy sóz – qaıyrly bolsyn! Barys jyly qashanda qazaqqa jaman bolǵan emes. El irgesi berik bolyp, jarqyraǵan mańdaıymyz ashylyp, til-kózden aýlaq bolaıyq deıik” – eldiń eren perzentteriniń biri Erkeǵalı Rahmadıev gazetimizdiń bıylǵy tuńǵysh nómirindegi jyldyń jyly sózinde osylaı aıtypty. Ádemi aıtqan. Mine, sol kúnge de jettik. Eýropanyń tórine shyǵyp, bas ustaıtyn kúnge jettik. Bul – jasampazdyq jumysymyzdyń jańa, jarqyn jetistigi. Bul – táýelsizdik alǵaly beri Elbasymyz júrgizip kele jatqan sarabdal saıasattyń saltanaty. Keshe Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Memlekettik hatshysy – Syrt­qy ister mınıstri Qanat Saý­dabaevtyń Avstrııa Respýblıkasyna bastalǵan saparynyń basty is-sharasy – elimizdiń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵalyǵyna resmı kirisý rásimine qatysý. Bul oqıǵa 14 qańtarǵa belgilengen. Biz Venaǵa Astanadan keshe tús­ke taıaý ushyp shyqqanbyz. Eki ara­da­ǵy 4 myńǵa jýyq shaqyrym qa­shyqtyqty alty saǵattan astam ýa­qyt­ta alǵan ushaq Venaǵa jetkenshe Eýropanyń ózinde kesh batyp, qas qaraıyp qaldy. Kelgen kúnniń keshinde EQYU janyndaǵy elimizdiń  Turaqty ókildigine qa­tys­ty is-shara oılas­tyrylǵan eken. Onda Turaqty ókilimiz Qaırat Ábdirahmanov Qazaqstan tóraǵa­ly­ǵy­nyń bastalýyna oraı atqarylyp jatqan sharalar týraly, basqa el­der­degi áriptesteriniń quttyq­taý­lary jóninde aıtyp berdi. Soǵan oraı búgingi álqıssa sıpa­tyn­da­ǵy shaǵyn maqa­la­da EQYU-ǵa Is ba­syndaǵy tór­aǵa­lyqtyń orny jó­ninde maǵlumat berýdi jón kórdik. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń tarıhy Helsınkıdegi Qorytyndy aktige qol qoıylǵan kúnnen – 1975 jyl­ǵy 1 tamyzdan bastalatyny belgili. Bul — shyn máninde tarıhı kún. Myna dúnıeniń jıyrmasynshy ǵa­syrdaǵy tarıhynyń eń betbu­rysty datalarynyń biri. Ol qujattyń ásirese Keńes Odaǵynyń taǵdyry úshin tótenshe mańyzy bolǵan edi. Helsınkıdegi 35 el basshylary qol qoıǵan sheshimge qol qoıylarda alǵa tartylǵan eki shart bar-dy. Onyń birinshisi – Eýropada qa­lyptasqan shekaralardy moıyndaý. Bul shartty KSRO qoıǵan. Ekin­shisi – Keńes Odaǵynyń adam quqyn saqtaý jónindegi talaptardy oryndaýy. Bul shartty Batys el­deri qoıǵan. Eki shart ta qabyl alyn­ǵan. Bylaı qaraǵanda, Hel­sın­kıde Keńes Odaǵynyń upaıy túgel shyqqan sııaqty edi. Helsın­kı aktisi arqyly Germanııa Demo­kra­tııalyq Respýblıkasynyń qu­ry­lýy tolyq zańdastyryldy, osy arqyly Kalınıngrad (burynǵy Kenıgsberg) oblysy jeriniń KSRO-ǵa qaratylýy zańdasty­ryl­dy, osy arqyly Ýkraınanyń batys bóligine qosyp alynǵan terrı­to­rııa­lar zańdastyryldy, t.b. Biraq bizdiń “sııaqty edi” dep sóı­leýi­mizdiń de máni bar. Helsınkı ak­tisi arqyly KSRO-da demokra­tııa­lyq úderister baıaý bolsa da damı bastady. Onyń aıaǵy “qaıta qurýǵa” soq­tyrdy, “qaıta qurýdyń” aıaǵy eldi ydyratýǵa alyp keldi. “Qaıta qurýdyń” belorta tusynda eki Ger­manııa aman-esen qosylyp tyndy. Onyń aıaǵynda búkil sosıalıstik júıe tarap tyndy. Sonda túptiń túbinde kimniń utqanyn, kimniń utylǵanyn ózińiz-aq kórip otyrsyz. Biraq KSRO-nyń utylýy bizdiń utylýymyz dep kim aıtypty? Qaıta sol arqyly biz ata-baba­la­ry­myz ańsaǵan baqytqa qol jet­kizgen joqpyz ba? Mine, EQYU adamzat tarıhyn­da osyndaı da oryn ala alady. Mine, biz sondaı uıymǵa tóraǵa­lyq etýge kirispekpiz. Negizinde, biz bul iske kirisip te kettik. Kúntizbe boıynsha 2010 jyl­dyń 1 qańtarynan beri Eýro­pa­daǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymynyń Is basyndaǵy tóraǵasy – Qazaqstan Respýblı­ka­sy. Al tóraǵalyqtyń naqty min­det­te­rin atqarý odan da buryn bastalǵan. О́tken jyldyń sońǵy aptasynda Venada EQYU Turaqty keńesiniń arnaıy otyrysynda Uıymnyń 2010 jylǵa arnalǵan Jıyntyq bıýdjetin qabyldaý jóninde sheshim qabyldandy. 2009 jylǵy 1 qazannan Uıym Turaqty keńesiniń Basqarý jáne qarjy jónindegi konsýltatıvtik komıte­tinde tóraǵalyq etýshi Qazaqstan barlyq 56 memleketpen aldyn-ala kelissóz júrgizý arqyly qatysýshy elder pikirin bir túıinge keltire aldy. Uıymdaǵy barlyq sheshimder tek konsensýstyq negizde qabyl­da­na­tynyn, ıaǵnı bir memleket qar­sy bolsa da kez kelgen sheshim qa­byldanbaı qalatynyn eskerseńiz, bul ońaı mindet emes. Mysaly, ótken jylǵy bıýdjettiń bekitilýi sáýirge deıin sozylǵan eken. Áıtse de, kez kelgen iske kiri­sý­diń ózindik resmı rásimi bolady. 14 qańtar kúni sol rásim atqa­ry­lady. Al endi Is basyndaǵy tóraǵa­lyq­tyń mánine keleıik. Odan bu­ryn osy “Is basyndaǵy tóraǵa­lyq” degendi taǵy bir túsindire ket­ken artyq bolmas. EQYU tár­tibi boıynsha ondaǵy tóraǵalyq – úshtiktiń tóraǵalyǵy. Bul uıymda is basyndaǵy, burynǵy jáne bo­la­shaq tóraǵa elder úsh jyl boı­yn­da basshylyq jasaıdy. My­saly, Qazaqstan 2009 jyly bola­shaq tóraǵa el retinde EQYU ju­mysyna etene aralasyp, mol táji­rıbe jınaqtady. Biz 2011 jyly Uıym basshylyǵyna burynǵy tóraǵa retinde qatysatyn bolamyz. Is basyndaǵy tóraǵalyq qyz­meti EQYU-da 1991 jyly engi­zilgen. Qazaqstan – is basyndaǵy tór­aǵalyqty atqarýshy jıyrma­syn­shy el. Tıisti mandatqa sáıkes Tóraǵa el Uıymnyń basty jetekshi or­gandarynyń jumysyn úılestiredi. Joǵary deńgeıdegi kezdesýlerdi (sammıtter), Mınıstrler keńe­si­niń jyl saıynǵy kezdesýlerin, Turaqty keńestiń apta saıynǵy májilisterin uıymdastyrady. Memleket basshylarynyń 2010 jylǵy sammıtin shaqyrý ıdeıa­sy­nyń bastamashylyǵyn kótere oty­ryp, Qazaqstan joǵary deńgeıdegi kezdesýdiń tujyrymdamalyq jáne uıymdastyrýshylyq máselelerin pysyqtaýǵa kiristi. EQYU-nyń bıylǵy iri is-sha­ralarynyń arasynan Parlament­tik Assambleıanyń májilisterin, qaýipsizdik salasyndaǵy másele­ler­ge sholý jasaý jónindegi jyl saıynǵy konferensııany, Ekono­mı­kalyq-ekologııalyq forým má­jilisin, adam ólshemi salasyndaǵy mindettemelerdi oryndaý boıynsha keńesti, Toleranttylyq jáne kem­sitpeý boıynsha joǵary deńgeıdegi konferensııany, Lańkestiktiń al­dyn alý jónindegi konferen­sııa­ny, sondaı-aq Kopengagen quja­ty­nyń 20 jyldyǵyna arnalǵan konferensııany, basqa da jıyn­dar­dy bóle aıtýǵa bolady. Qazaqstan óziniń tóraǵalyǵy jylyna kópjaqty jáne ekijaqty konsýltasııalar almasýdyń keste­sin jasapty, ol EQYU-ǵa múshe mem­leketterdiń barlyǵyn da qam­tı­dy eken. Uıymnyń kún tárti­binde turǵan kókeıkesti máseleler boıynsha san túrli kózqarastardy jaqyndastyrý, is-qımyldy úı­les­tirý jáne jumystaǵy qosamjar­la­ný­dy boldyrmaý úshin mundaı us­ta­nym óte-móte qajet dep bilemiz. Biz maqalanyń bas jaǵynda Uıym Úshtigi jóninde aıttyq. Oǵan ót­ken jylǵy tóraǵa Grekııa, Is ba­syn­daǵy tóraǵa Qazaqstan jáne kelesi jylǵy tóraǵa Lıtva kiredi. Elimiz Úshtiktiń jumysyn apta saıyn úılestirip otyrýǵa tyrys­paqshy. Tóraǵa el retinde Qazaqstan jyl boıynsha EQYU-nyń atynan san túrli halyqaralyq is-shara­lar­da sóıleıtini ózinen-ózi túsinikti. Bıyl kári qurlyq atynan Birik­ken Ulttar Uıymynyń Qaýipsizdik keńesinde, Eýropa Keńesinde jáne NATO-da sóz sóıleý qurmeti bizge tımek. Jyl boıynda eki ret EQYU Úshtiginiń, sondaı-aq Eýro­odaqtyń mınıstrler jáne elshiler deńgeıinde konsýltasııalar alma­sýy ótkizilmek. Qazaqstan Tóraǵa el retinde EQYU Hatshylyǵynyń sarapshy­lyq, konsýltasııalyq, materıal­dyq, tehnıkalyq jáne basqa da sıpattaǵy qoldaýyna súıenetini tú­sinikti. Bizdiń gazetimizdiń Vena­daǵy tilshisi (EQYU-nyń shtab-páteri ornalasqan osy qalada ar­naıy tilshi ustap otyrǵan elimiz­degi qazirshe jalǵyz gazet “Egemen Qazaqstan” ekenin sóz arasynda bolsa da eske sala keteıik) Talǵat Jumaǵulov búginde Uıymda 3300 qyzmetker jumys isteıtinin aıt­ty. Olardyń negizgi bóligi (2800 adam) jergilikti mıssııalarda júredi degenniń ózinde, Shtab-páterdegi bes júzdeı qyzmetker de az adam emes. Is basyndaǵy tóraǵa Qanat Saýdabaevtyń bizge aıtqan áńgi­me­sine qaraǵanda, Memlekettik hat­shy – Syrtqy ister mınıstri osy jyldyń ishinde Ońtústik Kavkazǵa, Balqan elderine, Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııaǵa saparlarmen barmaq kórinedi. Ol saparlardyń ońaıǵa túspeıtini anyq. Daǵda­rys­ty jaǵdaılardy nemese qaqty­ǵys­tardy (árıne, betin ári qylsyn, biraq ondaı atymen bolmaıdy dep eshkim de kepildik bere almaıdy ǵoı) retteý barysynda nemese memleketterdiń naqty salalardaǵy kúsh-jigerin tıimdi úılestirý maqsatymen Is basyndaǵy tóraǵa el, qalyptasqan tájirıbege sáı­kes, óziniń jeke ókilderin ta­ǵaıyn­dap, olarǵa mandat beredi. Tıisti keńesý-aqyldasýlardan keıin Qazaqstan jeke ókilderdi uzaqqa sozylǵan qaqtyǵystar men daǵdarystardy retteý, ekologııa, kólik, tózimsizdik pen kemsitý­shi­lik, saılaýlardy baıqastaý (qazaq baspasózinde “nablıýdenıe za vyboramı” tirkesi “saılaýdy ba­qy­laý” dep onsha dál alynbaı júr) jáne saılaý problematıkasy jóninde taǵaıyndaýlar týraly kadrlyq sheshimderdi qazirdiń ózin­de qabyldap úlgeripti. Qanat Bek­myrzauly bizge ushaqtaǵy áńgime­sin­de EQYU-nyń úsh komıtetiniń jetekshileri qazirdiń ózinde taǵaıyndalyp qoıǵanyn aıtty. Germanııanyń turaqty ókiline Qaýipsizdik jónindegi komıtet, Be­larýstiń turaqty ókiline Eko­no­mıka jáne ekologııa jónindegi komıtet, Portýgalııanyń turaqty ókiline Gýmanıtarlyq komıtetke jetekshilik etý tıipti. Sóıtip, biz, maqala basynda keltirgen Eraǵań­nyń sózimen aıtsaq, bas ustap qana qoımaı, endi múshe taratýǵa da kirisken ekenbiz. Táýbe. Saýytbek ABDRAHMANOV – Venadan.