Ult rýhyn asqaqtatqan aldaspan jyrdyń semseri ór Mahambetti, er Mahambetti ulyqtaý – urpaq paryzy. Atyraýdaǵy Inder aýdanynda, batyr babanyń máńgilik mekeni – Qaraoıda ótken respýblıkalyq Mahambet poezııasynyń kúni osy údeden shyqqannyń kórinisi bolsa kerek. Oblys ákimi bastap barǵan qazaq ádebıetiniń qabyrǵaly qalamgerleri men óńirdegi zııaly qaýym aqyn rýhyna duǵa baǵyshtap, zııarat etti. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy aıasynda uıymdastyrylǵan sharany ashqan aımaq basshysy Nurlan Noǵaev: «Mahambet — táýelsizdikti ańsap ótken uly tulǵa. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ózi Qaraoı jerin «Bul Mahambet babamyzdyń kindik qany tamǵan, tulparynyń izi qalǵan qasıetti topyraq» degen bolatyn. Mahambettiń batyrlyǵy, kúıshiligi, aqyndyǵy - jas urpaqqa úlgi-ónege. Bar ǵumyryn eliniń azattyǵy jolyndaǵy kúreske arnaǵan jannyń ómir joly men shyǵarmashylyǵy jastardyń naǵyz rýhanı azyǵyna aınalýy tıis. Mine, osy maqsatta elge áıgili mahambettanýshylardy shaqyryp, búgingi is-sharany qolǵa alyp otyrmyz. Jahandaný kezeńin bastan ótkizip otyrǵan shaqta ulttyń rýhyn saqtap qalý úshin elge eńbegi sińgen ata-babalarymyz dáriptelýi tıis. Sonda ǵana mádenıetimiz ben ádebıetimiz órge basady. Mahambet mazaryn taýyp, ol týraly derekterdi jınaqtap, sol jolǵa óz ómirlerin arnaǵan árbir adam — biz úshin qurmetti. Birlikpen, yntymaqpen ǵana ata-babalar ańsaǵan Táýelsizdik baıraǵyn bıikte ustap, Táýelsizdik tuǵyryn nyqtaı alamyz», - dedi.
QARAOIDAǴY QARAShA ÚI
Zamana daýylpazy atanǵan Mahambettiń ǵumyryna qatysty jumbaq jaıttar az emes. Onyń naqty qaı jerge jerlengeni ótken ǵasyrdyń 70-jyldaryna deıin belgisiz bolyp keldi. Týǵan jeri týraly da ár túrli boljamdar aıtylady. «Mahambet qaza bolǵan jyly sol mańda kóship-qonyp júrgen Qaratoqaı Berish Bekturǵan dúnıeden óterde ulyna Mahambettiń beıitin kórsetip ketken eken. Sol áýlet Mahambettiń jerlengen jerin jadtaryna saqtaǵan. 1958 jyly Quraq Bekturǵanuly beıitti taýyp berip, keıingi urpaq úshin máni joıylmas eńbek sińirdi. Mahambet 1846 jyly 19 qazanda tús shamasynda Baımaǵambet arnaıy jumsaǵan janalǵyshtardyń qolynan qaza tapty» deıdi jazýshy Ánes Saraı. Jergilikti jurt áli kúnge ańyz qyp aıtady, qasiretti Qaraoıdyń basy túski saǵat birge deıin typ-tymyq bolyp turady da, dál sol ýaqyttan bastap shań kóterilip, jel turady eken. Bul da bolsa bir tylsym dúnıe...
Sol qandy oqıǵa bolǵan jerge aýdandyq «Dender» gazetiniń bas redaktory Janaı Amantýrlın qarasha úı tigip, qonaqtardy qarsylady. Aıdaladaǵy jalǵyz shańyraq, kermede baılaýly sáıgúlik at, er qarýy bes qarý ilingen, ulttyq buıymdarmen jabdyqtalǵan kıiz úı baǵzy zamandardy kóz aldyńa ákeledi. Batyrdyń basy denesinen ajyraǵan bul jerde tolqymaı, tebirenbeı turý múmkin emes. Dalanyń ańyzaq jeli sol azaly kúnnen habar bergendeı, deneńdi tońazytady. Qarasha úıde baba rýhyna arnalyp jeti shelpek taratyldy, duǵa baǵyshtaldy.
ER MAHAMBET TÝǴAN KÚN
Respýblıkalyq Mahambet poezııasy kúninde batyrdyń ǵumyrbaıanyna qatysty jańa derekter de aıtyldy. Isataı-Mahambet tarıhyn zertteýshi, memlekettik syılyqtyń ıegeri, jazýshy Ánes Saraı: «Buǵan deıin ádebıette Mahambet 1804 jyly týǵan delinip júr. Bul Mahambettiń 1841 jylǵy naýryzda bergen jaýabyndaǵy derektiń negizinde aıtylǵan. Tarıhshy Isataı Kenjáliuly Mahambettiń 1836 jyly 8 qarashada, 10 jeltoqsanda bergen jaýaptarynyń aqynnyń ózi jazyp, qolyn qoıyp, mórin basqan nusqasyn taýyp, sol derekke súıenip Mahambet 1803 jyly týdy degen qorytyndyǵa kelgen. Muny qabyldaǵan jón. Tap osy jyly О́temis aýyly Samar mańyndaǵy qys qystaýdan shyǵyp, Beketaıǵa kep qonǵanda (sáýir-mamyr aılary) Mahambet dúnıege kelgen dep qısyndalady. Árıne, muny dáleldeý kerek. Ol kezde rýlar Ishki ordaǵa qotaryla kóshpegen, aýyldyń bir jartysy kóship, bir jartysy burynǵy qonystarynan aıyrylyp qalmaý úshin baıyrǵy oryndarynan qozǵalmaǵan. Kóbine-kóp úlkender, aıaǵy aýyr kelinder, kóshke ilese almaıtyn sábıler, jas balaly analar qara jurtta qalǵan. Aı-kúnine muń bolyp otyrǵan Qosýan anamyzdyń da sý keship, Jaıyqtan ótýi aqylǵa qonbaıdy. Sondyqtan, Mahambet О́temistiń ata jurty Jarypshyqqan ózeni boıyndaǵy Borsańda dúnıege kelgen dep aıta alamyz. Mahambettiń sheshesi Qosýan anamyz Ishki ordaǵa aty shyqqan, minezimen elge jaqqan, asa bedeldi báıbishe. Mahambettiń balalyq shaǵy Taısoıǵandaǵy Jarypshyqqan boıyndaǵy Borsańda, bozbala shaǵy Naryndaǵy Beketaı qumynda ótti. Oǵan aqynnyń jyrlary da dálel bola alady, - dep áli kúnge deıin san alýan pikirler qaıshylyǵyna tap bolyp júrgen máseleniń tóreligin aıtty.
AQYN О́LEŃI – URPAQQA URAN
Mahambet týraly qalam terbemegen aqyn-jazýshy kemde-kem. Sharada sóz alǵan memlekettik syılyqtyń laýreaty, halyqaralyq Sholohov, Esenın, Aıtmatov, Pıkýl, Shýkshın, Qashqarı syılyqtarynyń ıegeri, jazýshy Sábıt Dosanov aqyn óleńderindegi otanshyl rýhqa erekshe ekpin berdi. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy Qajyǵalı Muhambetqalıev Bókeı ordasyndaǵy Isataı men Mahambet bastaǵan ult-azattyq kóterilistiń máni men mańyzyna toqtaldy.
- Vengr halqy úshin eń qasterli kún — aqyn Shandor Petefıdiń týǵan kúni bolsa, qazaq halqy úshin qasıetti kún — Mahambet poezııasy kúni. Mahambet atynyń tarıhta saqtalyp qalýyna aıryqsha eńbegi sińgen tulǵalar - ǵalym Qajym Jumalıev, aqyn Taıyr Jarokovtar edi. Antropolog Noel Shaıahmetov qazyp áketken múrdesi Almatydaǵy bir úıdiń jertólesinde jyldar boıy jatty. Sol kezde jaıbaraqat júrgenimiz úshin de uly baba aldynda kinálimiz. Mahambet rýhy óshpeıdi, ol elmen birge jasaı beredi,- dedi halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, aqyn Aqushtap Baqtygereeva.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy Marat Májıtov «Mahambet poezııasy kúni jas urpaq úshin ulaǵaty mol shara» dep baǵalady.
- Adamzat úshin úsh kıeli oryn bar. Olar — Lev Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanasy, Abaıdyń Jıdebaıy, Mahambet máńgi tynystaǵan Qaraoı jeri. Bul jerlerge kelgende sóıleýdiń qajeti joq. Mundaı qasıetti oryndardy tyńdaý kerek. Men bolashaqta Qaraoı jerine ony tyńdaý úshin taǵy oralamyn,-dedi álem halyqtarynyń ádebıetine eńbegi sińgen qaıratker, halyqaralyq ádebı syılyqtardyń laýreaty, jazýshy Rollan Sısenbaev.
Al Prezıdent syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Mereke Qulkenov: «Mahambetti alǵash ádebıette qaldyrǵan — Shernııaz aqyn. Shernııaz óleńderin oqyp, Alashtyń iri qaıratkeri, qazaqtyń Haleli — Halel Dosmuhamedov óziniń «Alaman» atty áıgili eńbegin jazdy.
О́ziniń stavkasyna Yǵylman Shórekovti otyrǵyzyp qoıyp, ataqty «Isataı-Mahambet» dastanyn jazdyrdy. Odan keıin zerttegen Qajym Jumalıev aqyn óleńderin ǵylymı aınalymǵa túsirdi. Ulttyń qazynasyna aınaldyrdy. Berqaıyr Amanshın «Mahambet» romanyn jazdy. Átteń, aıaqtalmaı qaldy. Oralda Isataı Kenjalın degen tarıhshy ǵalymnyń da Mahambet murasyn zertteýde eńbekteri atap ótýge turarlyqtaı. Isataı men Mahambetti patsha áskerlerinen jasyryp, jedi — jeltoqsan aıynda, muzy jańa ǵana qatqan Jaıyqtan óz basyn ólimge tigip ótkizip, erlerdi qutqaryp jibergen Quraq Maıabasuly men Mahambettiń jerlengen jerin taýyp bergen Quraq Bekturǵanulyna qazaq qaryzdar» ekenin atap ótti.
«Búgin Mahambet óleńderi oqylýy tıis» degen Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Esenǵalı Raýshanov aqynnyń «Qyzǵysh qus», «Munar kún», «Arǵymaq seni saqtadym» óleńderin oqydy.
Aqyn-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń, Mahambet syılyǵynyń laýreaty Serik Turǵynbekov aqyn babaǵa arnaǵan dastanynan úzindini kórermen nazaryna usyndy.
Aqyndar - Memlekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń, Tólegen Aıbergenov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty Svetqalı Nurjanov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qasymhan Begmanov, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Marjan Ershý, halyqaralyq «Shabyt» festıvaliniń laýreaty Álııa Dáýletbaeva batyr baba rýhyna arnaǵan óleńderin shabyttana oqydy. Sharada sondaı-aq, Mahambettiń kúıleri shertilip, mektep oqýshylary jyrlaryn mánerine keltire oryndady.
QR mádenıet qaıratkeri Maksım Meńkeshov baba rýhyna taǵzym retinde «Men Mahambet emespin» degen án jazǵan. Nurlan Orazalınniń sózine jazylǵan rýhty ándi kompozıtordyń shákirti oryndady. Mahambet syılyǵynyń ıegeri, aýdarmashy Beket Qarashın aqyn óleńderin orysshaǵa aýdarǵan. Ol sharada «Ereýil atqa er salmaı» óleńin orys tilinde oqydy.
Oblys ákimdiginiń, oblystyq mádenıet, muraǵattar jáne qujattama basqarmasynyń qoldaýymen QR Jazýshylar Odaǵy Atyraý oblystyq fılıaly uıymdastyrǵan sharany fılıal tóraǵasy, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń ıegeri Qoıshyǵul Jylqyshıev qorytyndylady. «Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyna elimizde alǵashqylardyń biri bolyp ún qosqanymyz — biz úshin úlken maqtanysh, - dedi ol. - Respýblıkamyzǵa aty máshhúr ádebıet qaıratkerleri kelip baba rýhymen syrlasty, ózderiniń mahambettanýǵa qosqan eńbekterin málim etti, aqyndar jyryn oqydy. Mahambet poezııasynyń kúni negizinde 15 mamyr bolyp belgilengen edi. Osydan on tórt jyl buryn, 2003 jyly IýNESKO kóleminde aqynnyń 200 jyldyǵy toılanǵany barshanyń esinde. Bul - sodan beri aqyn mazary janynda ótip otyrǵan úlken jıyn».
Toı ótedi. Oı qalady. Oblys ákimi Nurlan Noǵaev mundaı sharalar kóp dúnıelerdi oı eleginen ótkizýge múmkindik beretinin atap ótti. "Elbasymyzdyń "Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý" maqalasynda eldiń damýy jolynda eńbektengen azamattardy bilý, olardyń erlikterin, atqarǵan isterin halyqqa nasıhattaý, esten shyǵarmaı urpaqqa jetkizý máseleleri aıtyldy. Tarıhty qarasańyzdar, qajet kezde ómir sahnaǵa elim, jerim, Otanym dep, azattyq jolynda janyn pıda etken talaı azamattardy shyǵaryp otyrǵan. Solardyń biregeıi Mahambet desek, artyq bolmaıdy» dedi Nurlan Asqaruly. Rasynda da, aıbyndy aqyn Mahambet jyrlarynyń ózektiligi búgin de mańyzyn joıǵan joq. Shara barysynda Mahambet poezııasy kúni endi jyl saıyn Qaraoı jerinde uıymdastyrylatyny, halyqaralyq deńgeıge deıin kóteriletini týraly aıtyldy. Sondaı-aq, ár túrli salada tabysqa jetkenderge «Mahambet» syılyǵy taǵaıyndalady.
Al poezııa kúniniń ertesine osy sharaǵa arnaıy kelgen aqyn-jazýshylar Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyn nasıhattaý maqsatynda oblys aýdandaryn aralap, halyqpen kezdesti.
Baqytgúl BABASh, «Egemen Qazaqstan»