Ańyzdy ólkege – mańyzdy sapar

Kóńil aıtý – qaıǵyny jeńildetedi

Eki kúnde birneshe sharýa qoja­lyǵyn, óndiris oshaqtaryn, áleý­mettik nysandardy aralaǵan ob­lys ákimi aýdan ákimdiginiń má­ji­lis zalynda ótken aktıv jıyny­na qatysty. Alqaly jıynda aýdan ákimi Halel Maqsutovtyń óńir­diń áleýmettik-ekonomıkalyq da­mý kór­setkishteri men bolashaq jos­par­lary boıynsha esebi tyńdalyp, aýdan turǵyndarynyń usynys-tilegine, ótinish-nazyna nazar aýdaryldy.

Senimge selkeý túspeıdi

Aktıvte H.Maqsutov 2017 jyl­­dyń 4 aıynyń qorytyndysy boıyn­sha jalpy ekonomıkanyń kó­lemi 9,5 mıllıard teńgeni qura­ǵan­dyǵyn málimdedi. Aýdandyq bıýd­jet qarjysy 99,8 paıyzǵa ıge­rildi. Aldaǵy ýaqytta uzaq mer­­zimdi jalǵa berilgen jerlerde de­malys úıleri salynady dep jos­par­lanýda. 

Aımaq basshysy aýdan ákimine bul máseleni qatań baqylaýdy tapsy­ryp, aldaǵy jumystaryna zor senim artty.

− Keıbir adamdar jer ýchas­ke­le­rin alady da, ony ıger­meıdi. О́z­deri qalada turady, al jer sol kúıi esh qaraýsyz bos qalady. Sol se­kildi jaıttardy qadaǵalańyzdar. Ol jer telimderin qolynan is ke­le­tin adamdarǵa berińizder. Zańda bar­lyǵy jazylǵan. Qaraýsyz, ıge­ril­megen jerlerdi qaıtyp alyp, bas­qa azamattarǵa bergen jón, – dedi oblys ákimi.

Sonymen qatar, aýdan basshysy mal sharýashylyǵy men shaǵyn já­ne orta bıznestiń damýy týraly esep berdi. 

Bıylǵy jyly aýdan boıynsha jos­parǵa sáıkes 54,8 myń gektar jer­ge dándi daqyldar sebý josparlanýda eken. Egistik alqaptarynyń der kezinde keppeýine baılanysty sebý jumystary kesheýildep jatqan kórinedi. Búgingi kúni aýdan boıynsha 3300 gektarǵa tuqym sebilgen. 

Joldyń jyry 

Jınalys barysynda aýdannyń eń ózekti problemalarynyń biri – joldardy jóndeý máselesi tal­qy­landy. Qarqaraly aýdany boıyn­sha 1108 shaqyrym avtomobıl jol­dary bar, onyń ishinde 165 sha­qyrym – respýblıkalyq, 311 sha­qyrym – oblystyq jáne 632 sha­qyrym aýdandyq mańyzy bar jol­dar. Bıylǵy jyly Qaraǵandy – Qar­qaraly baǵytyndaǵy joldyń 94 shaqyrymy jóndeledi, onyń 51 shaqyrymy «Qaraǵandy – Aıagóz – Buǵaz» respýblıkalyq mańyzy bar avtojoldyń bóligi. Aıta ketý kerek, bul tas jol 1957-1964 jyldary salynǵan eken. Qarap otyrsaq, elý jylda jol túgili, el jańaryp jatady. Sol ýaqyttan beri birde-bir ret jóndeýden ótpegen. Jos­par­lanǵan jóndeý jumystary 2017 jyldyń tamyz aıyna deıin aıaq­­talýy tıis. Sonymen qatar, ja­­ńa basshynyń tapsyrmasymen qol­­ǵa alynǵan jańa joba boıynsha ba­­ǵyttaýshy dambanyń qurylysy qa­­rastyrylyp otyr. Dambanyń bı­­iktigi – 1,5 metr, al uzyndyǵy – 2,6 shaqyrym. Joba quny 466,5 mln teńge bolmaq.

Jańa jobanyń jaı-japsary men múmkindikteri týraly «Qaz­Avto­Jol» UK» AQ Qaraǵandy fı­lıalynyń dırektory Qanat Shaı­mın baıandady. 

Sanatorıı – qosymsha jumys oryndary

Aýdannyń densaýlyq saq­taý­ sa­lasy da nazardan tys qal­ma­dy. О́ńir basshylarynyń má­lim­­­deý­­lerinen uqqanymyzdaı, Qa­ra­­ǵaı­ly ken­tin­­de jalpy aýdany 700 tek­­she met­r­di quraıtyn, bir aýy­sym­da 25 emdelýshini qabyldaı alatyn, kúndizgi stasıonary bar ja­ńa otbasylyq-dá­ri­gerlik ambý­latorııa salynbaq. Qu­rylys jumys­ta­ry 2018 jyly aıaq­talýy tıis. Sonymen qatar, b­ı­ylǵy jy­ly Táttimbet, Tomar, Egin­di­bul­aq eldi me­kend­erindegi me­dı­sı­­nalyq mekemeler úshin jalpy qu­ny 14,9 mln teńgeni quraıtyn 3 sa­nıtarlyq kólik satyp alynady. Son­daı-aq, aýdan ortalyǵynda eski tý­berkýlez dıspanseriniń ornynda sa­natorıı ashý josparda bar eken. 

– Aıta ketetin jaıt, sońǵy jyl­dary týberkýlez dertine shal­dyq­qandar sany tómendedi, – dep ákim al­dynda oblystyq densaýlyq saq­taý basqarmasynyń basshysy Er­jan Nurlybaev esep berdi. – Barshańyzǵa belgili, Qar­qaralydan shyǵaberiste týbe­r­kýlez dertin emdeıtin dıspanser bo­latyn. Biz ony emdelýshiler sa­ny kúrt tómendegendikten, jaýyp tastadyq. Bıylǵy jyly sol jer­de sanatorıı ashý múmkindigin qa­ras­tyryp jatyrmyz. Ol saýyǵý me­ke­mesinde jergilikti halyq emdelý múm­kindigine ıe bolady. Sonymen qa­tar, qosymsha jumys oryndary ashy­lady.

Sońǵy jyldary aýdanda ana óli­mi tirkelmegen, al nárestelerdiń she­tineý kórsetkishi ortasha oblys­tyq kórsetkishten tómen. 

Mamandar tapshy

Aýdanda kúrmeýli máseleler de bar. Solardyń bastysy – jumy­s­­shy kadrlar tapshylyǵy. Qazirgi tań­da jas mamandardy aýdanǵa tar­tý boıynsha keshendi sharalar uı­ym­dastyrylyp jatyr. Sonymen qa­tar, jınalys barysynda oblys ákimi Erlan Qoshanov aýdan or­ta­lyǵynda dene shynyqtyrý-saý­yq­tyrý keshenin salý máselesin qa­ras­tyrýdy tapsyrdy. Búgingi kúni je­r­­gilikti bıýdjetten bólingen 4 mıl­lıon teńgege jobalaý-sme­ta­lyq qujattar daıyndalǵan. 

− Aıta ketý kerek, joba boıyn­sha alǵashynda nysannyń ornala­sýy batpaq jerde bolatyn, – deı­di oblystyq dene shynyqtyrý já­ne sport basqarmasynyń bas­shy­­sy Natalıa Sýhorýkova. – Bo­la­shaq nysannyń ornalasatyn je­rin aýystyrsaq jón bolar edi. Mekteptiń mańyna salsaq, oq­ý­shylar dene shynyqtyrý sab­aǵ­yn­da sol keshenge baryp tursa yń­ǵaıly bolady dep oılaımyz. Qa­zir­gi jobalaý qujattary boıyn­sha diń­gektik alań jasaý kerek. Ol óz kez­eginde jobany 100 mln teńgege qymbattatyp tur. 

– Bul dene shynyqtyrý-saý­yq­tyrý kesheniniń qurylysyna qa­rajat tabý kerek, – dedi aımaq bas­shysy. – Eger biz kelesi jyldyń naý­ryz aıynda qurylysyn bas­tasaq, jeltoqsan aıyna deıin bi­ti­remiz dep oılaımyn. Osy sekildi áleý­mettik mańyzy bar nysandar tur­ǵyndar úshin qajet. 

Jel generatorlary – el ıgiligine

Qarqaralynyń maqtanyp aıtar mar­dymdy isteriniń biri – quny 44 mıl­lıard teńgeni quraıtyn jel ge­neratorlarynyń jańa aýqymdy joba­sy bolmaq.

Ol jaıly oblys ákimi Erlan Qo­shanovqa aýdan aktıvi jıynynda «Shańyraq» kompanııasynyń je­tek­shisi Murat Doshtaev málimdedi. Ká­sipker aldaǵy ýaqytta jel gene­ra­torlaryn ornatýdy josparlap otyr. Qazaqstanda ondaı qýat ón­di­retin qurylǵylardyń balamasy ázirge joq eken.

– Bizdiń jobamyzdyń quny 128 mln eýrony quraıdy. Jel gene­ra­torlaryn ornatý arqyly biz eli­mizdiń jasyl ekonomıkasyn da­mytýǵa úlesimizdi qospaqpyz,– de­di «Shańyraq» kompanııasynyń dı­rektory M.Doshtaev. – Qazirgi tań­da jobalaý qujattary memlekettik saraptamaǵa jiberildi. Nysannyń qurylysyn osy jyldyń maýsym aıynda bastap, 2018 jyly aıaqtaýdy josparlap otyrmyz. Jo­ba qýat­ty­lyǵy 60 MVt quraı­dy. Ma­mandardy Germanııada oqy­ta­tyn bolamyz.

Jel generatorynyń qurylysy 220 jańa jumys ornyn ashyp, jo­ba aıasynda jumyskerlerge ar­­nal­ǵan kottedj qalashyǵy sa­lyn­baq. Sonymen qatar, kásipker 70 oryn­dyq balabaqsha salýdy kóz­dep otyr. 

Atalmysh joba oblys ákiminiń kó­ńilinen shyqty. Ol osy sekildi ny­sandar Elbasynyń «Týǵan jer» baǵ­darlamasyn júzege asyrýda úl­ken septigin tıgizetinin atap aıtty. 

− Osyndaı kásipkerler bas­qa­larǵa úlgi bolýy kerek, – dedi ob­­lys ákimi. – Bul adamdar tek óz­de­riniń paıdasyn oılap qana qoı­maı, birinshi kezekte eli úshin, jeri úshin jany ashıdy. Osy sekildi jer­les­terimiz kóp bolsa nur ústine nur bo­lar edi. Al jergilikti bılik mun­daı kásipkerlerdi barynsha qoldap oty­rýy tıis.

Oblys ákimi óziniń jumys sa­pa­ry barysynda jergilikti kásip­ker­lerdiń de is-áreketterimen tany­syp qaıtty. 

«Aısanyń» artyqshylyǵy nede?

Qazirgi tańda aýdanda eki myń­ǵa jýyq shaǵyn bıznes sýbek­ti­leri bar eken. Olarda úsh myń­nan astam jergilikti halyq ju­mys­­pen qamtylǵan. Jyl basynan beri 47 adam jeke kásipker re­tinde tir­kel­gen. Sonymen qa­tar, bı­yl­dyń ózin­de 4 jańa sha­rýa qo­jalyǵy ashy­lypty. Bu­ryn­nan ju­mys at­q­a­ryp kele jat­qan ká­sip­ker­ler óz kezeginde ká­sip­te­rin ke­ńeı­tip, ja­ńa salalardy meń­ge­rý­di jón kó­rip otyr.  Mysaly, iri qara mal ósi­rý­men aınalysatyn «Aısa» sharýa qojalyǵynyń basshysy bı­ylǵy jyly qymyzben emdeý qyz­meti bar qonaq úı ashýdy kóz­dep otyr. Bul demalys or­nyn­da jaıly demalyp qana qoı­maı, sonymen birge saýyqtyrý qyz­metteri de kórsetiletin bola­dy. Qojalyq ıesi Qaıdar Ah­met­shın aıtqandaı, memleket ta­­ra­pynan kórsetilip otyrǵan qol­­daýdyń ıgiligin kórip otyrmyz. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵ­­dar: rýhanı jańǵyrý» at­ty ma­qalasynda qamtylǵan «Tý­ǵan jer» baǵdarlamasy jańa bas­ta­ma­­larǵa túrtki bolyp otyr. Sha­rýa­­shylyq aıasynda keshendi de­ma­lys ortalyǵyn ashýdy qolǵa al­dyq. О́zim Temirtaý qalasynda turǵanymmen, osy Qarqaralynyń týmasymyn. Elime paıdam tısin, eńbegimniń ıgiligin óz otbasym ǵana emes, týǵan elim de kórsin degen nıetpen osyndaı jobalardy iske asyrýǵa kirisip kettik, deı­di kásipker. 

Ondaı kásipkerdiń ta­ǵy biri – Aıdyn Mezgilbaev. Qar­qa­raly aýdanyna qarasty Baqty óńi­riniń týmasy aý­dan ortalyǵynan 400 adamdyq ja­ńa meshit qurylysyn bastap ket­ipti. Bolashaqta ol nysan «Mádı me­shiti» degen ataýmen jamaǵatqa qyz­met kórsetpek.

Qarqaraly – týrızmge taptyrmaıtyn meken

Búgingi tańda Qarqaraly aýdanynda týrısterdiń demalýyna arnalǵan 26 nysan jumys isteıdi. Maýsym bastalǵanda olardyń 2500 de­malýshyǵa deıin qabyldaý múm­kin­dikteri bar.

– Astanada ótetin EKSPO-2017 kór­mesi aıasynda týrısterdi tartý úshin týroperatorlarmen ulttyq ta­bıǵı park arasynda birlesken qyz­met týraly kelisimshart jasa­lyp, marshrýt bekitildi, – dep má­limdedi aýdan ákimi Halel Maq­sutov. – Memlekettik ulttyq ta­bı­ǵı park janynan Vızıt-sentr ashyl­dy.

Sondaı-aq, sapaly ári tabıǵı ónim­derdi baǵalaıtyndar úshin Qar­qaralyda «Balqantaý» jarty­laı daıyn ónimder shyǵaratyn seh jumys atqaratynyn bildik. Ká­siporyn kúnine shamamen 600 kelige jý­yq 15 túrli ónim shy­ǵarady. Shı­kizatty jergilikti sharýalardan ala­dy. Kásiporynda ózderiniń qa­­sap­ha­nasy men veterınarlyq zert­hana­sy jumys isteıdi. «Bal­qan­taý» ónim­derin jaqyn arada Qa­ra­ǵandy qa­lasynyń áleýmettik pa­vılondary­nan kórýge bolady. 

Jalpy, Qarqaraly aýda­nyn­da­ǵy shaǵyn bıznes sýbektileri óndi­re­tin ónimder kólemi 2017 jyl­dyń 4 aıynda 7 mıllıard teńgege baǵ­a­landy. 

Osynsha ıgilikti isti óz kózimen kór­gen oblys ákimi Erlan Qoshanov aý­dan ákimine kásipkerlerge qoldaý kór­setýdi udaıy nazarda ustaý jó­nin­de tapsyrma júktedi. 

Ekinshi kún – Egindibulaqta

Oblys ákiminiń aýdan orta­ly­ǵynan keıingi sapary Qaraǵaıly ba­ı­ytý fabrıkasy, «Altaı-Po­lı­metall» JShS sekildi óndiris oshaq­tarynda jáne Egindibulaq aýylynda jalǵasty. 

Jyl basynan beri aımaqtaǵy ónerkásip oryndary 3 mlrd teńgeni quraıtyn ónim óndirgen, byltyrǵy jylǵy osyndaı ýaqyt merzimimen salystyrǵanda ósim 261 paıyzǵa jetken. Ol jaıynda da Qarqaraly aýdanynyń ákimi Halel Maqsutov málimdedi. Mundaı jetistikterge jetýge oblys ortalyǵynan 350 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Terekti kentiniń mańynda salynǵan «Altaı-Polımetall» JShS iri kásipornynyń iske qosylýy sebepker bolyp otyr. 

Oblys ákimi Erlan Qoshanov jumyskerlerdiń jumys sharttarymen jáne kúndelikti ómirimen tanysý maqsatynda kásiporyndy jáne turmystyq nysandardy aralap shyqty. Esterińizge sala keteıik, atalmysh kásiporynda 500-den astam adam jumys isteıdi. Jumyskerlerdiń basym bóligi jergilikti turǵyndar. 

О́ndiris oshaǵy 2016 jyldyń jeltoqsanynda iske qosylǵan bolatyn. Kóktasjal rýdnıginde ashyq tásilmen quramynda mys bar rýda shyǵarylady. Jáne osy jerde baıytý kombınatynda mys konsentraty óndiriledi. Kásiporynnyń bir ereksheligi – tehnologııalyq proses- terde ishten janý qozǵaltqyshynan tolyqtaı bas tartýynda. 2017 jyl­dyń qańtar – sáýir aılary ara­ly­ǵyn­da jalpy somasy 500 mln teń­ge­ni quraǵan 1200 tonna konsentrat óndirilgen. 

Qaraǵaılynyń qarqyny qalaı?

Aımaq basshysynyń kelesi at basyn tiregen jeri Qaraǵaıly kenti boldy. Munda Balqash mys balqytý zaýyty úshin mys konsentraty óndiriledi. Kenttiń 5 myń turǵynynyń 700-den astamy Qaraǵaıly ken baıytý kombınatynda jumys isteıdi. Ústimizdegi jyly óndiris kólemin ulǵaıtýǵa jáne jumysty avtomattandyrýǵa múmkindik beretin qaıta jańǵyrtý sharalary ótkiziledi. 

– Osy jyldyń 4 aı qory­tyn­dy­sy boıynsha jalpy ekonomıka kó­lemi 9,5 mlrd teńgeni qurady, – dep Halel Maqsutov oblys bas­shy­synyń aldynda esep berdi. – Eger ót­ken jyldyń osyndaı mer­zi­mi­men salystyrar bolsaq, jospar 103 pa­ıyz oryndaldy. Negizgi ka­pıtalǵa salynǵan ınvestısııa kó­­lemi 2 mlrd teńge. Aýdannan mem­lekettik bıýdjetke 365 mln teń­ge tústi.

Baba toıyna barymyzdy salamyz

Alaıda aýyl turǵyndary aýyz sý máselesin, jol qıyndyǵyn, uıaly baılanys kedergilerin de aı­ta ketti. Túı­tkildi máselelerdiń túıi­nin she­shý­­ge óńir basshylary kepil bola­t­y­nyn aıtyp, shalǵaıdaǵy jurt­shy­lyq­tyń kóńili demdeldi.

Sapar qorytyndysy boıynsha jer­gilikti halyqtyń ortaǵa salǵan prob­lemalyq máseleleri qa­ras­ty­ry­latyn bolady.

Egindibulaq aýylynda Qaz­daý­ys­ty Qazybek babamyzdyń es­ker­­t­ki­shine taǵ­zym etip, babanyń 350 jyl­dyń me­reıtoıyn aýyl aq­sa­qal­da­rymen aqyl­­dasyp, joǵa­ry deń­geıde atap ótý má­selesi tal­qy­lan­dy.

Sonymen, eki kúndik sapar barysynda Qarqaralynyń qarymyn meı­lin­she ańǵardyq. Týrızmge tu­ǵyr, ın­vestısııaǵa ıgilikti oryn eken. Múmkindik mol, talap oń. 

Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy Sýretterdi túsirgen  Dmıtrıı KÝZMIChEV