Ata Zań jáne jıyrma jyldyq damý joly

Keshe elordada «Memleket jáne tulǵa: Qazaqstannyń 20 jyl­dyq damý joly» atty ha­lyq­aralyq ǵylymı-praktı­ka­lyq konferensııa boldy. Atal­ǵan Tamyz oqýlarynyń bir erek­sheligi, ol elimiz Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵyn jáne Kon­stıtýsııa kúnin merekeleýge arnalǵan is-sharalar aıasyn­da ótti. Ony Kons­tıtýsııalyq Keńes, Ádilet mınıstrligi, Adam quqyqtary jó­nindegi ýá­kil Eýropa Keńe­si­niń Quqyq arqyly demokratııa úshin eý­ro­palyq komıssııasymen (Vene­sııa­lyq komıssııamen) jáne BUU-nyń Adam quqyqtary jó­nin­degi Ortalyq Azııadaǵy Jo­ǵa­rǵy ko­mıssary basqar­ma­sy­nyń óńirlik bólimshesimen birlese otyryp, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıetiniń qatysýy­men uıymdastyrdy. Konferensııa jumysyna Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaev, Qazaqstan Respýblı­kasyn­daǵy Eý­ro­palyq Odaq ókildi­li­gi­niń bas­shy­sy Norber Jýsten, Astana qala­syn­daǵy EQYU orta­ly­ǵynyń bas­shysy Aleksandr Kelchevskıı, Par­lament Senaty­nyń Tóraǵasy Qaırat Mámı, Ádilet mınıstri Rashıd Túsip­bekov, Jo­ǵarǵy Sot Tóraǵasy Bektas Beknazarov qaty­syp, qut­tyqtaý sóz sóıledi. 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qa­­­zaqstan óziniń Táýelsizdigin ja­­­rııalady, ol «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń memlekettik táý­­el­sizdigi týraly» Kons­tı­tý­sııa­lyq zańymen bekidi. Mu­nyń al­dynda osy jyldyń 1 jel­­toq­sanynda qazaqstandyq­tar Nur­sultan Na­zarbaevty óz­de­riniń Tuńǵysh Prezıdenti etip saı­lap, erekshe qa­laý­laryn jasady. Qazaq­stan­dyq­tardyń osy tarıhı tań­daýy el­diń keleshek damý­yn, gúldenýin aıqyndap berdi. Osyǵan oraı Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Táý­el­sizdiginiń jı­yr­ma jyldyǵy qarsańynda eldiń búgingi jetistikterine, eń aldymen, Elba­synyń eren eń­begi men 1995 jyly qabyl­dan­ǵan Konstı­tý­sııanyń arqa­syn­da qol jetkenin atap ótý qajet dedi sóz sóılegender. О́ıtkeni, eli­miz­diń jańa Konstıtýsııasy Memleket basshysy – Kósh­bas­shy­myz Nursultan Nazar­baev­tyń tikeleı jetekshilik etýi­men daıyndalyp, onyń usy­nysymen qabyldandy dep tolyq aıtýǵa negiz bar. Soǵan oraı búgingi halyqaralyq ǵy­ly­mı-tájirıbelik konferen­sııa­nyń taqyryby elimizdegi aı­ryqsha oryn alatyn táýel­sizdiktiń 20 jyldyǵy jáne aldymyzda kele jatqan Ata Zańymyz – Konstıtýsııanyń 16 jyldyǵymen tyǵyz baı­la­nysty deımiz. Táýelsizdik jyldaryndaǵy damý kórsetkishteri Ata Zańymyzdyń pár­men­­diligi men tıimdiligin barynsha aı­ǵaq­tap otyr. 1995 jylǵy qabyldanǵan Konstıtýsııa elimizdegi birlik pen turaqtylyqty saqtaýǵa jáne eldiń ál-aýqatyn odan ári kúsheıtýge zor úles qosyp keledi. Eldi demokratııalyq jáne shyn mánindegi quqyqtyq memleket retinde odan ári nyǵaıtý jolynda Konstıtýsııanyń normatıvtik áleýeti áli de joǵary tur. Ata Zań – demokratııalyq damýdyń negizi. Ol táýelsizdigimizdi baıandy etti. Ata Zańymyzdyń arqasynda táýel­siz Qazaqstandy álemge pash ettik. Konstıtýsııanyń avtory – Qazaqstan halqy, al Respýblıka Prezıdenti Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev – dem berýshisi. Demek, Memleket basshysy aıt­qandaı, «Bizdiń Ata Zańymyz – Qazaqstan halqynyń sanaly túrde tańdaýynyń jemisi. Ata Zańmen ómir súrý bilimi men tájirıbesin ómir boıy úırenetin demokratııanyń joǵa­ry mektebi» bolyp qala bermek. Elba­sy­nyń osy sózderin elimizdiń árbir azamaty óziniń boıtumary etip alǵany jan jadyratady. О́ıtkeni, Ata Zań – memlekettiliktiń arqaýy. Al Konstı­tý­sııany qasterleý – memleketti qur­met­teý degen sóz. Aıbynymyz da, aı­dy­nymyz da – Ata Zań. Endeshe, Konstıtýsııa – jarqyn keleshek kepili. Sondyqtan ony dáripteý barsha­myz­dyń boryshymyz bolyp tabylady. Qazirgi qol jetken jetistikterimiz elimizde turyp jatqan barsha halyqtyń tatýlyǵy, birligi, yntymaǵy jarasqan saltanatty ómiriniń 20 jyldyq jar­qyn kórinisin bildiredi. Álemdik saıa­sat­taǵy, ekonomıka, mádenıet, qury­lys, bilim jáne t.b.salalardaǵy alǵan asýlarymyz 20 jylda júrgen sara jo­lymyzdyń durystyǵyn aıǵaqtaıdy. Munyń bári Memleket basshysynyń syndarly saıasatynyń arqasynda, elimizdegi birlik, kelisim, tatýlyq aıa­syn­daǵy ata-babalarymyz ańsaǵan ar­man­darǵa qol jetkizgenimiz bolyp ta­by­lady. Qazaqstan memleketiniń adamdy jáne adamnyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn eń qymbat qazynasy dep tanýy memlekettiń adamǵa únemi qamqorlyq kórsetip, adam jaqsy ómir súrýi úshin oǵan qajetti barlyq jaǵ­daı­dy jasaıtynyn, onyń den­saý­lyǵyn saqtaý úshin sharalar qabyl­daıtynyn, memleket adamnyń ómirin qolsuǵýshylyqtan qorǵaıtynyn bildiredi. Elimizde Parlamentten bastap, jergilikti ókildi organdarǵa jáne ózge de ózin-ózi basqarý organdaryna deıingi memlekettik organdardyń qalyp­ta­sýy men qyzmetiniń demokratııalyq negizderi keńeıtilgen. Memleket pen qoǵam ınstıtýttarynyń yntymaqtas­tyǵy úshin shekteýler alyndy, saıası partııalar men qozǵalystardyń damýy úshin quqyqtyq jaǵdaılar jasaldy. Quqyqtyq memlekettiń ustanymdaryn odan ári qaraı damytý úshin onyń bar kúsh-jigeri adamnyń konstıtýsııalyq quqyǵy men bostandyǵyn júzege asy­rýdyń barynsha múmkindigine kepildik berýge, barlyq memlekettik organ­dar­dyń, laýazymdy tulǵalardyń, azamattar men tulǵalardyń konstıtýsııalyq mindetterin tolyq oryndaýǵa baǵyt­tal­ǵan. Qazaqstanda zaıyrly memlekettegi sekildi konfessııaaralyq tatý­lyq pen kelisim bekitilgen, ateıstik kózqarasty azamattardyń quqyǵy, dindar azamattardyń quqyǵymen birdeı saq­talady. Sóıleýshiler Quqyqtyq saıa­sat tujyrymdamasynda áleýmettik memleket qurýdyń negizin qalaýshy ustanymdary men áleýmettik quqyq­tary Konstıtýsııada bekitilgenin atap kórsetti. Osyǵan baılanysty sóz al­ǵan­dar qazaqstandyq quqyqtyń negizgi mindetteriniń biri «qazirgi zamanǵy áleý­mettik saıasatty júzege asyrý jáne áleýmettik quqyqtyq qamtamasyz etýdiń pármendi tetikterin qalyp­tastyrý» bolyp tabylady, dedi. Táýelsiz memlekettilik qurý isi aıaq­talyp, tıimdi naryqtyq ekonomıkanyń irgetasy qalandy, adamnyń jáne aza­mat­tyń quqyqtary men bostandyq­ta­ryn qorǵaý qamtamasyz etilýde. Basty baılyǵymyz – beıbitshilik pen kelisim myzǵymastaı berik saqtalýda. Qazaq­stan qoǵamy ózi tańdaǵan jolmen jan-jaqty ári turaqty damyp keledi. Elimiz ótken kezeńinde halyqaralyq qo­ǵam­dastyqtaǵy róli nyǵaıyp qana qoı­maı, úlken bedelge de ıe boldy. Konstıtýsııa eldegi qoǵamdyq qaty­nas­tardy qurýdaǵy, adam men azamat­tyń quqyqtaryn, bostandyǵyn saqtaý­daǵy, eldegi turaqtylyqty qamtama­syz etýdegi negizgi qujat bolyp taby­lady. Onyń myzǵymastyǵyn qamtama­syz etý úshin Prezıdentke ǵana Kons­tı­týsııaǵa ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý jónindegi konstıtýsııa­lyq bastama jasaý quqyǵy berilgen. El Úkimeti men Parlamenti Prezıdentke Konstıtýsııaǵa túzetýler engizýdi usynýǵa ǵana quqyly, biraq bul máselede túpkilikti sheshimdi Memleket basshysynyń ózi ǵana qabyldaıdy. Konferensııa barysynda Qazaq­stan­­nyń táýelsizdik jyldaryndaǵy kons­tıtýsııalyq damýy jan-jaqty talqylanyp, respýblıkanyń Negizgi Zańynyń erejeleri men normalaryn ulttyq zańnamada júzege asyrýdyń joldaryn izdestirý, ony qoldaný prak­tıkasy, azamattyq quqyqty nyǵaıtý týraly syndarly pikir almasyldy. Sondaı-aq adam quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn qamtamasyz etýdiń tıimdiligin arttyrý joldary qarasty­ryl­dy. Konstıtýsııada baıandy etilgen irgeli qundylyqtardy júzege asyrý joly tıimdi sot júıesin qurý bary­synda da aıqyn kórinedi. «Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady» degen konstıtýsııalyq tujyrym sot isin júrgizýde zańdylyq qaǵıdatyn iske asy­rý qajettiligin bildiredi. Bir jaǵy­nan sot tóreligi organdarynyń qyz­me­ti Konstıtýsııa men zańdardyń qolda­nylyp júrgen normalar sheńberinde qarastyrylǵan, ekinshi jaǵynan – sý­d­ıa­larǵa quqyq qoldaný úderisinde kons­tıtýsııalyq normalar men zań normalarynyń basym máni bar normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń qolda­ny­la­tyn satysyn saqtaý mindeti belgilengen. Konferensııaǵa qatysýshylar qa­zir­gi Qazaqstan qoǵamy Negizgi Zańǵa sáıkes, adam quqyqtary men bos­tan­dyqtary qorǵalatyn demokratııalyq qundylyqtarǵa súıenip damyp kele jatqanyn biraýyzdan atap ótti. Qa­zaqstan Konstıtýsııasynda bul kúr­de­li de mańyzdy mindetti sheshýdiń kepildi júıesi qurylyp, adamdardyń áleý­mettik qajettiligine baǵyttalǵan saıa­sı-quqyqtyq negiz qalandy. Birtutas memlekettik bılik tarmaqtary qyzmet atqaryp otyr. Respýblıka Prezıdenti halyq pen memlekettik bılik birtu­tas­tyǵynyń, Konstıtýsııanyń, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bos­tan­dyqtary myzǵymastyǵynyń ny­sha­ny ári kepili bolyp tabylady. Qa­zaq­stan memleket pen tulǵanyń ynty­maq­tastyǵyn qurý jolynda jıyrma jyl ishinde aıtarlyqtaı tájirıbe jınap, oǵan halyqaralyq uıymdar joǵary baǵa berýde. Bizdiń Konstıtýsııamyzdyń álemde demokratııalyq qoǵamnyń negizgi min­det­terine sáıkes keletini tanylyp otyr. Eger atyna syn aıtylyp júrse, onyń erejeleriniń oryndalýyna ǵana qatysty bolǵany. Álemde demokratııa men zańdy saqtaý ajyraǵysyz bolyp tanylady. О́ıtkeni, táýelsizdik jyl­da­rynda elimizde azamattardyń quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaý kepilin ny­ǵaıtý úshin kóp jumys jasaldy jáne onyń negizgi mindetteri qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń qarymyn ashatyn eli­mizdiń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda belgilengen. Konferensııaǵa qatysýshylar Qa­zaq­standaǵy júrgizilgen jáne júrgizi­lip kele jatqan reformalar memleket pen qoǵam ınstıtýttaryn ári qaraı demokratııalandyrýǵa baǵyttalyp kele jatqanyna nazar aýdardy. О́z kezeginde, qabyldanyp jatqan zańdar memlekettik qurylym men azamattyq q­oǵam ınstıtýttaryn adam jáne aza­mat­tardyń konstıtýsııalyq quqyq­tary men bostandyqtarynyń saqtalý kepilin nyǵaıtýǵa baǵyttaıdy. Sóıtip, 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııa elimizdiń quqyqtyq júıesine tikeleı áser ete otyryp, adam jáne azamat­tardyń quqyqtary men bostan­dyq­tary júıesiniń senimdi jáne birtutas negizin, memleket pen tulǵanyń úıl­e­simdi áreketin quraıdy. Osy konfe­ren­sııanyń qorytyndysy boıynsha aldaǵy ýaqytta kitapsha shyǵarý qolǵa alynbaq. Aleksandr TASBOLATOV, Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.