Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst
Saýytbek Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan
– Nursultan Ábishuly, Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵy tarıhymyzdaǵy taǵy bir orasan oqıǵanyń jıyrma jyldyǵymen tustas keledi. Ol oqıǵa – sizdiń 1991 jylǵy 29 tamyzdaǵy Jarlyǵyńyzben Semeı polıgonynyń jabylýy. Keńes odaǵynyń tusynda, Máskeý bıligi kezinde qabyldanǵan bul sheshim Ortalyqqa ashyq kúngi naızaǵaıdaı bolǵanyn, al álemdik qaýymdastyq úshin sizdiń jahandyq qarýsyzdaný isine qosqan úlken úlesińiz, adamzat tarıhyndaǵy teńdessiz qadam retinde qabyldanǵanyn bilemiz. Suhbat kitabynyń bir taraýy sol sheshimge alyp kelgen jaǵdaıattar, sol sheshimniń qabyldanýy, onyń bizdiń keıingi ómirimizge, bizdiń ǵana emes-aý, jalpy planetadaǵy qarýsyzdaný úderisine áseri týraly bolsa dep ótinish bildirgenim sondyqtan. – Bul áńgimeni áriden bastaýǵa týra keledi. Áriden degende, tipti Adam ata men Haýa ananyń kezinen. Olardyń eki uly bolǵan delinedi ǵoı – Ábil men Qabyl. Abyl dep te jazady, men qazaqtarda kóbirek kezdesetin bolǵan soń Ábil dep aıtyp otyrmyn. Taýratta Avel men Kaın dep aıtylady. Qabyl egin ekken, Ábil mal baqqan eken. Ekeýi Allaǵa qurbandyq bergende Ábil shyn nıetimen semiz qoshqaryn, al Qabyl áıteýir berip qutylaıyn dep sapasy nashar bıdaıyn ákelipti deıdi. Sonda Qabyldyń nıetsiz ákelgen qurbandyǵy qabyl alynbapty. Júregin qyzǵanysh býǵan Qabyl Ábildi óltirgen. Orystaǵy «okaıannyı», ıaǵnı qarǵys atqan degen sózdiń sol Kaınnan shyqqanyn bilesiń ǵoı. Sonda Qabyl Ábildi taspen urǵan. Sol tas – adamzat balasynyń alǵashqy ajal qarýy. Bylaısha aıtqanda, qarýlaný úderisiniń basy. Sodan bergi zamandardyń bárinde adam balasy qarýlanýyn jalǵastyryp keledi. Áýelde qarý ańshylyqta qorǵanýdyń, shabýyldyń quraly bolǵan. Bara-bara qarý adamdar arasyndaǵy qaqtyǵysta, keıin halyqtar, memleketter arasyndaǵy soǵysta qoldanyla bastady. Qarýdyń nesheme túri shyqty. Onyń burynǵydan qaterlirek, qýattyraq túrine aldymen qoly jetken elderdiń mereıi ústem boldy. Jańa elderdi, jańa jerlerdi solar basyp aldy. Qarýdyń arqasynda memleketterdiń shekaralary ózgertildi, talaı halyqtar jer aýyp ketti. Tarıhtaǵy ımperııalardyń bári qarýdyń kúshimen qurylǵan. Otar elderdiń bári qarýdyń kúshimen baǵyndyrylǵan. Adamzat tarıhyn tek soǵystar tarıhy dep qaraý, árıne, birjaqtylyq, áıtse de, bul paıymdaýda aqıqattyń ushqyny da bar. Tarıhtyń qaı kezeńin alsańyz da sondaǵy oqıǵalardyń eń aldymen neshe túrli soǵystardyń saldarynan bolǵanyn kóresiz. Adamzat shejiresinde izin qaldyrǵan áıgili ámirshilerdiń barlyǵy derlik ári qudiretti qolbasshylar ekendigi de sondyqtan. Darıı de, Aleksandr Makedonskıı de, Gaı Iýlıı Sezar da, Shyńǵyshan da, Napoleon da bárinen buryn uly qolbasshylar edi. Olardyń qaı qaısysy da soǵys tarıhynda qarýdyń óz kezi úshin jańa túrlerin engizýimen de qalǵan. Qýatty qarýǵa ıe bolý sol eldi basqarǵan adamdardyń qadirin aıqyndaıtyn basty ólshemderdiń birine aınaldy. Cherchılldiń Stalın týraly aıtqan «On prınıal Rossııý s sohoı ı ostavıl ee s atomnym voorýjenıem» degen belgili sózi bar. Ǵylymnyń, tehnıkanyń damýy qarýdy tipti qaterli etip jiberdi. Qazaqtyń burynǵy shoqpar, qanjar, selebe, aıbalta, narkesken sııaqty qarýlary, saýyt, sharaına, dýlyǵa sııaqty jaraqtary oq qarýynyń, ot qarýynyń janynda jaramaı qaldy. «Batyr bir oqtyq» degen maqal sol kezde shyqqan bolsa kerek. Qysqasy, adam adam bolǵaly qarýlanýmen keledi. Degenmen, ár nárseniń shegi bar. Bolýǵa tıis. Ásirese, jıyrmasynshy ǵasyrda atomdy bólshekteýge qol jetkennen, sonyń nátıjesinde ıadrolyq qarý jasaýǵa múmkindik týǵannan keıin adamzat qatty oılanýǵa tıis edi. О́kinishke oraı, olaı bolmady. Al negizinde, semserden soqa soǵý, ıaǵnı óltiretin quraldan yryzdyq keltiretin qural jasaý adam balasynyń atam zamannan kele jatqan armany. Nıý-Iorkte, Birikken Ulttar Uıymynyń aldynda Výchetıchtiń «Semserden soqa soǵý» degen músini qoıylǵany sondyqtan. – Sizdiń bala kúnińizde osyǵan uqsas oqıǵa bolǵan ǵoı. – Bolǵan. Ony jazdym ǵoı kitabymda. DÁIEKTEME: «Balalyq shaǵymdaǵy bir oqıǵa meniń ómirim men taǵdyryma tereń boılap engeni sonsha, sol oqıǵany men umytpaı júrmin be, álde janyma jalaý bolyp júrgen sol oqıǵa ma – muny búgingi kúni tap basyp aıtý qıyn. ...Men týardan kóp buryn-aq bizdiń úıde áskerı vıntovka bolypty, ony ákem Ábishtiń týystarynyń biri jazalaýshy otrıadpen bir qaqtyǵysta oljalaǵan eken. Bul sonaý topalańdy 1916 jyly, Reseı ımperııasynyń qıyrdaǵy batysynda lapyldap jatqan soǵystyń qara jumysyna qazaqtardy qoıdaı aıdaý týraly jarlyqqa qarsy burq ete qalǵan qarýly kóterilis tusynda bolypty. Biraq kúsh teń emes-tin: qolǵa ilikkenimen qarýlanǵan sarbazdarǵa qarsy júıeli armııanyń muzdaı qarýlanǵan bólimderi attanǵan-dy. Demek, vıntovka bizdiń úıde jaýyngerlik olja ne rýymyzdyń erliginiń belgisi retinde emes, opat bolǵandardyń kózi retinde saqtalǵany ǵoı. Birde ájem Myrzabala: «Bul myltyq aǵalarymyzǵa ajal, bizge azap bolyp tıgen. Qaıǵy jamap, sarsyltqan ǵoı. Endi sol qasiret balalarymyzdyń basyna da kelsin deısińder me? Kemeńgerliktiń de, kisiliktiń de ólshemi – jamandyqty janyńa jolatpaǵan. Al jadymyz ózimizben birge keter», – depti. Aıtty – boldy. Qarýmen qoshtasýdyń kóne yrymyn jasap, ákem vıntovkany ókimetke ótkizedi, biraq alty qyrly naızasyn alyp qalady. Aýyl balalary eńbekke erte aralasady ǵoı. Birde balapandarǵa kók julýǵa barǵan meniń qos alaqanymnyń osylyp-osylyp ketkenin (ósip turǵannyń bári jońyshqa emes qoı) kórip, ájem: «Jaýdy jeńdik qoı, endi soǵys bola qoımas, al aspap úıde kádege jaraıdy» dep, sol temir naızadan oraq jasaýdy buıyrdy. Shynynda da sol kezde elde ózimizdiń de, ózgeniń de qarý-jaraǵy jetip artylatyn. Esesine kádimgi qaıshy, qalaq, ıne-jip, buranda... jetispeıtin. Úıge jańa týǵan aıdaı jaltyraǵan oraq ta kelip, sharýanyń balasy meniń tuńǵysh quralyma aınaldy». N.Nazarbaev «Beıbitshilik kindigi» A., 2001, 6-7-better. – Kitabyńyzda aýyldaǵy oıyn balalarymen júrgende sol vıntovka, sol naıza esińizge túsip ketip, nege berdi, nege oraq jasady dep úlkenderge ókpeleıtinińiz de aıtylǵan. – Onda men Myrzabala ájemniń oraqty qolyma ustatarda «Ie bol!» degenin de eske salaıyn. О́ıtkeni, sol sóz bala kúnimde-aq aldymnan shyqqan edi. Úlkenderge erip, ózimshe, álim kelgenshe álgi oraǵymmen egin orysatynmyn. Kishkentaımyn, sharshap, qaljyrap ketemin. Jata qalyp, qalǵyp ta ketemin. Oıyn balasy emespin be, ózim bir jaqta, oraǵym bir jaqta jatady ondaıda. Bir kúni janyma tastaı salǵan sol oraqqa qurdastarymnyń biri aıaǵyn orǵyzyp alǵany. Shapshyp aqqan qany da kóz aldymda. Záre-qutym ketti. Sonda ájemniń «Ie bol!» degen sózi qulaǵymda jańǵyrǵandaı bolyp edi. Ájem, árıne, ol sózdi oraǵyńdy joǵaltpa, abaılap usta, bir jerińdi oryp alyp júrme degen turǵyda aıtty ǵoı. Biraq, sol sózge úlken maǵyna da syıyp turǵan sııaqty. «Ie bol!» degen sózdi bárine qatystyryp aıtýǵa bolady. Quralyńa ıe bol, qarýyńa ıe bol, otbasyńa ıe bol, óz basyńa ıe bol degendeı. Aıtqandaı, taǵy bir jaǵdaı bar. Dál sol oqıǵa bolǵan kúni, qurdasymnyń aıaǵyn meniń oraǵym oryp ketkenin aıtamyn, aýyl jaqqa kelsem bizdiń úı jaqtan ýlap-shýlap jylaǵan daýys estildi. Ájem ómirden ótken eken. Endi búgin sol sózge prezıdent retinde qarasam, maǵan ájem «Elińe ıe bol» dep amanat etip ketkendeı de kórinedi. – Jańa Cherchılldiń Stalın týraly aıtqan sózin keltirdińiz. Degenmen, Keńes odaǵy atom qarýynyń qupııasyn áýelde barlaý, shpıonaj jolymen qolǵa túsirgeni keıingi kezde kóp aıtylyp júr ǵoı. Buǵan baılanysty ne der edińiz? – Solaı dep jarııalylyq jyldarynda, odan beride ǵana aıtylyp, jazyla bastady. Men onyń naqty jaı-japsaryn bile qoımaımyn. Dál solaı bolǵan kúnniń ózinde Keńes odaǵynda bul baǵytta kóp jumys amerıkalyqtarmen qatar júrgizilgeni anyq. Sodan keıin formýla jazylǵan qaǵaz qolǵa túsisimen bomba jasala qalmaıtynyn da uǵyný kerek. Qalaı bolǵanda da Keńes odaǵynyń ıadrolyq qarýǵa qol jetkizýin jalǵyz shpıonajdyń jemisi deı salý azdyq etedi. 1947 jyly Stalın (aıtqandaı, bul da tamyz aıynda) Semeı ıadrolyq polıgonyn qurý jónindegi sheshimge qol qoıǵan. Soǵan baılanysty qupııa qala turǵyzylatyn bolyp, oǵan «Semeı – 21» degen jasyryn at berilgen. Arada nebári eki jyl ótkende, 1949 jylǵy 29 tamyzda polıgonda alǵashqy jarylys jasalǵan. DÁIEKTEME: «1949 jylǵy 29 tamyzda tup-týra tańǵy saǵat jetide kóz ilespes jyldamdyqpen ulǵaıyp bara jatqan otty dop kenetten Jer denesine qomaǵaı qadalyp, ony sharpyp ótti de, dál bir Kún ornyna kún bolǵysy kelgendeı aspanǵa kóterile berdi. Jer oqystan qatty aýyrsynyp, shyńǵyryp jiberdi. Otty shardan soń, surapyl qýat pen kóz qaryqtyrar sáýle bas aınaldyryp jibergendeı bir sátte jalmaǵan jer qabaǵynyń ystyq kúli men ıisi kókke kóterile berdi. Jer lypasynyń órteń ıisi qolqa atar tútinniń ashy ıisin qoldan jasalǵan jel áp-sátte jan-jaqqa taratyp, kóz kórip, qulaq estimegen, aıaýdy bilmeıtin jaý jaqyndap qalǵanyn jetkizgendeı boldy. Orasan zor, biraq kózge kórinbeıtin sypyrǵy esten tanǵan tirshilik ıeleri men eshteńeni túsinbegen ósimdikti jer betinen bir demde julyp alyp, talaı-talaı shaqyrymǵa serpip tastaǵandaı edi. Erteginiń sumdyq Aıdahary jer qoınaýynan kenet shyǵyp, onyń denesin orasan ot tilimen jalmap ketkendeı edi. Taıaý jerlerdegi sırek aýyldar men birli-jarym selolarda turatyn adamdar dir ete túsken jer men jarty aspandy alyp ketken ot-jalynǵa tańyrqap, úılerinen júgirip shyǵyp, kókjıekke ún-túnsiz, demin ishine ala qarap turdy, al onda adamnyń oıy men tájirıbesine esh syımaıtyn ekinshi kún jarq etip, qaıta sónip bara jatty. Bári bitti... Jalǵyz túp shóp qalmaǵan, tútigip qaraıyp ketken dalanyń tul jamylǵysy. Jańa jumyrtqa jarǵan balapandaı, qaıda, nege baratynyn bilmeıtindeı áltek-táltek basqan soqyr búrkitter. Jan tásilim aldynda jantalasqan tyshqandardyń, qarsaqtardyń, qasqyrlardyń, túnde ǵana tynymsyz jortqan kesirtkelerdiń denesi. Olardyń jantalasynan kimge qaratyp aıtylǵany belgisiz «Nelikten..?» degen únsiz suraq seziletindeı. Al záresi ushyp, ańyrǵan adamdar «Ol ne?» degen suraqqa jaýap taba almaı, beımálim qursaýdan bosana almaı tur. Buryn-sońdy kórmegen bul qubylys, olardy ún-túnsiz qatyp qalýǵa májbúr etti, olar ózderi de baıqamaı, dala óristeri men taý bókterleriniń burynǵy sheshek atqan, gúl jaınaǵan raqat kúnderine, bálkim, endi qaıtyp oralýy kádik kúnderine taǵzym etkendeı edi». N.Nazarbaev «Beıbitshilik kindigi», 47-48-better. – Nursultan Ábishuly, osy arada tańdaýdyń nege qazaq dalasyna, nege Abaı men Áýezov týǵan jerge túskenine baılanysty da túsindirme bere ketý artyq bolmaıtyn sııaqty. – Máskeýdegiler bul jer Keńes odaǵynyń eń adam az qonystanǵan jeri edi, onyń ústine negizgi kommýnıkasııa jelilerinen onshalyqty qashyq emes edi degen sııaqty sózderdi aldymen kóldeneń tartatyn. Sóıtip, oblys ortalyǵynan nebári júz elý shaqyrym jerdi tańdap alypty. Tym uzaqqa temirjol tartyp jatpaý úshin. Kóp shyǵyn jumsamaý úshin. Synaq ornyna jap-jaqyn jerde tolyp jatqan aýyldar men kentter bar edi. Ár nárseni óz atymen ataıtyn bolsaq, olardyń bári de is júzinde memlekettiń áskerı-saıası múddesine bola qurban etilgen. Sanaly túrde. Áıtpese, ıadrolyq synaqtardyń sol mańaıdaǵy eldi mekender adamdarynyń densaýlyǵyna qandaı áser etetinin, qandaı qater tóndiretinin olar bilmegen emes, bilgen. AQSh-tyń atom qarýyna monopolııasyn qaıtkende de tezirek joıýdy ǵana maqsat tutqan keńestik bılik is júzinde júz myńdaǵan adamdardyń ómirin túkke turǵysyz birdeńe dep qaraǵan. Iаdrolyq jarylys jasalatyny jóninde sondaǵy halyqqa eskertý 1953 jyldan ǵana bastalǵan. Soǵan deıin, ıaǵnı tutastaı tórt jyl boıy adamdarǵa aldyn ala habarlaý da, olardy jarylys ornynan alys jerge ýaqytsha alyp ketý de oılastyrylmaǵan. Ásirese alǵashqy jarylystyń zardaby erekshe bolǵan. Radıoaktıvti zattekter sol mańaıdaǵy barlyq eldi mekenderdi jaýyp qalǵan. Ne bolyp, ne qoıyp jatqanynan atymen habary joq aýyldardaǵy turǵyndar radıasııalyq sáýleniń óte úlken dozasyn alǵan. Sumdyq emes pe? О́z halqyna osyndaılyq jany ashymaǵan, tipti adamdardy eksperıment nysany retinde kádimgi tájirıbe jasaıtyn qoıan kójekterindeı qarastyrǵan ókimetke osydan keıin qalaı ishiń jylıdy?! – Siz bir kitabyńyzda Qaraǵandy obkomynyń hatshysy bolyp júrgenińizde qala jurtshylyǵy aýyq-aýyq jer silkinisi bolǵandaı kúı keshetinin, páterdegi shamdaldar terbelip, ydys-aıaq turǵan servant syqyrlap ala jóneletinin, sol kúnderde Semeıde ıadrolyq jarylys jasalǵanyn biletinderińizdi jazǵan edińiz. Keıinnen Ortalyq komıtettiń hatshysy boldyńyz, respýblıka Úkimetin basqardyńyz. Sol kezde Semeı polıgonyndaǵy jaǵdaımen tanysýdyń múmkindigi boldy ma? – Senimen áńgimelesý barysynda qaıta qurýdyń jaqsy jaǵy, jaman jaǵy degendi ár qyrynan aıtyp jatyrmyn ǵoı. Rasynda da, 1985 jyly bastalǵan qaıta qurý – óte kúrdeli qubylys. Onyń kúngeıi de jetkilikti, kóleńkeli jaǵy da jetkilikti. Sol kúngeı jaǵynyń eń bir jaqsy jeri – jarııalylyq. Qaıta qurý jyldarynda keńes zamanyndaǵy nebir soraqy sumdyqtardyń beti ashyldy. Jıyrmasynshy, otyzynshy jyldardaǵy asharshylyq, odan keıingi jappaı jazalaý, soǵystyń shyndyǵy, tyń kóterý kezinde elimiz, tilimiz kórgen qııanat, jeltoqsannyń qasireti sııaqty jaılardyń bári aldymen sol jyldarda aıtyldy. Elim dep ótken arystarymyz da sol tusta aqtaldy. Semeı polıgonyndaǵy ahýal týraly aqıqat ta alǵash ret jarııalylyq kezinde aqtaryldy. Oǵan deıin Ortalyq komıtet hatshysynyń da, Úkimet basshysynyń da, tipti SOKP Ortalyq komıteti Saıası bıýrosynyń múshesi bolyp otyrǵan birinshi basshynyń da polıgondaǵy jaǵdaıǵa aralasý turmaq, onda barýǵa da múmkindigi bolǵan joq. Barmaǵan soń, kórmegen soń, árıne, bile de alǵan joq. Bul máselelerdiń barlyǵy asa mańyzdy memlekettik qupııaǵa jatatyn. Ony aıtamyz, áskerı nysan bolyp tabylatyn ıadrolyq synaq polıgonyn bylaı qoıǵanda, respýblıka basshysy tipti Baıqońyrǵa bara alǵan joq qoı. Baıqońyrǵa aıaq basqan birinshi Qazaqstan basshysy men. Ol kezde bárin Ortalyq sheshetin, bárin Máskeý bılep-tósteıtin. Iаdrolyq polıgon ózinshe bir memleket ishindegi memleket sııaqty edi. Sondyqtan biz qaıta qurýǵa osy polıgondy jabýǵa jol ashyp bergeni úshin de razy bolýǵa tıispiz dep oılaımyn. – Al polıgon aqıqaty aıtylǵanda qandaı jaılar anyqtaldy? – Polıgon aqıqatynyń aıtylýyna 1986 jylǵy Chernobyl apaty qatty qozǵaý saldy. Onda atmosferaǵa taraǵan radıasııadan 4 myńnan astam adam rak aýrýyna shaldyqqany jarııa etilgen edi. Semeı jerindegi ıadrolyq synaqtardyń saldaryn eseptep, bizdiń mamandar Qazaqstandaǵy polıgonnyń zardaby kem qoıǵanda eki Chernobyldaı bolǵan degen qorytyndyǵa keldi. Qazaq jerinde osy ýaqyt ishinde 456 ıadrolyq jarylys jasalǵan eken. Jańaǵy sıfr aıtýǵa ǵana ońaı. Shyntýaıtynda, 456 ret jer ústinde jáne jer astynda osyndaı sumdyq jarylys jasalǵanyn kóz aldyńyzǵa elestetýdiń ózi qıyn. 1963 jyly atom qarýyn atmosferada, ǵaryshta jáne sýda synaýǵa tyıym salý jónindegi shartqa qol qoıylǵany belgili. Sodan keıingi jarylystardyń bári de jer astynda jasalyp kelgen. Talaı jyldar boıy jer asty jarylystarynyń zııansyzdyǵy jóninde ańyz taratylyp júrgen. Ol ańyzdyń da kúlin kókke ushyrǵan kúshtiń aty – jarııalylyq. Qaıta qurý jyldarynda radıoaktıvti elementterdiń atmosferaǵa shyǵyp ketýiniń barlyq faktileri ashyq aıtylyp, olardyń aınaladaǵy ortaǵa, adamdardyń densaýlyǵyna qandaı zııan keltirgeni jazyla bastady. Meniń qatty ashý-yzamdy týǵyzǵan jaǵdaı jańaǵy Chernobyl apatynan keıin birneshe aı ótpeı jatyp Semeı synaq polıgonynyń aýmaǵyn keńeıtý jóninde tapsyrma alǵanymyz boldy. Ony irgeles Taldyqorǵan oblysynyń jerinen bólip berý jóninde birinshi hatshymen kelisim jasalypty. Bizge jańa jerler kerek. Naqty daıyndyq jumysymen aınalysatyn generaldar men mamandardy qarsy alýǵa daıyndalyńyzdar. Qorǵanys mınıstrligindegi dáý dókeıdiń sózi osyndaı. Qanym basyma shapshydy. «Nemene, Ortalyq komıtet pen Úkimettiń qaýlysy shyǵyp pa edi? Nege men, Qazaqstan Úkimetiniń basshysy, muny alǵash ret estip otyrmyn?», desem, «Qaýly shyqpasa, shyǵady. Joba jasalǵan, Ortalyq komıtet kelisken. Biz qujatty jibergende qol qoıyńyz da, aıtqandy isteńiz», dep túıeden túskendeı sóıleıdi. «Keshirińiz, men ondaı qujatqa qol qoımaımyn. Qol qoımaıtynym bylaı tursyn, ondaı sheshimdi ózgertýge tyrysamyn», dedim. Kolbınge habarlasyp, «Bul ne jaǵdaı, siz kelisim berdi degen sóz ras pa?» desem, «Sondaı bir áńgime bolǵan, umytpasam, jańa polıgon salý týraly emes, burynǵynyń aýmaǵyn keńeıtý týraly aıtty-aý deımin. Nemene, problema bar ma edi?» dep qarap otyr. Problema bar ekenin, úlken problema bar ekenin túsindirip berdim. Kolbın: «Olardy toqtatpaq bolsaq, ekeýmizdi de ornymyzdan alyp tynady» degenimen, meniń sózderim áser etti ǵoı deımin, aqyr aıaǵynda «Jaraıdy, onda ózińiz toqtatýǵa tyrysyńyz» dedi. Ne isteý kerek? Bul arada taǵy da jarııalylyq, demokratııa kómekke keldi. Taldyqorǵanda Seıilbek Shaýhamanov degen dosym oblatkomnyń tóraǵasy bolatyn. Seıilbekke bylaı dedim: «Ne istesiń ony iste, biraq myna polıgon qurylysy týraly sóz taratyp jiberýiń kerek, odan keıin birneshe kúnnen soń osy jospardy júzege asyrýǵa qarsylyq bildiretin mıtıng uıymdastyrýyń kerek». Seıilbek shoshyp ketti. «Ony istesek siz ekeýmiz de jumystan aırylamyz ǵoı», deıdi. «Meni qaıdam, seniń jumystan aırylatynyń anyq. Seni ózim jumystan bosatamyn», dedim oǵan. Buǵan qosymsha retinde Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Semeı óńirindegi rak aýrýynyń óte kóptigi jónindegi qupııa málimetterin baspasózge shyǵartyp jiberdik. Ár jer, ár jerde qoǵamdyq qarsylyq kúsheıe bastady. Máskeýge qara aspandy tóndirip, qara sýdy aldyryp, bulaı bara berse 1986 jylǵy jeltoqsandaǵy jaǵdaı qaıtalanýy múmkin, biraq endi búkil respýblıka kólemin qamtýy múmkin degen úreıli qyzmettik jazbalar joldap jattyq. Aqyr aıaǵynda Máskeý ol jobadan bas tartýǵa májbúr boldy. Polıgondy keńeıtpeýin keńeıtpegenimen, synaqtardy jalǵastyra berdi. Aqyry shydamymyzdy sheginen shyǵardy. – Shydamnyń sheginen shyǵarǵan jaǵdaı 1989 jylǵy qysta kezekti jarylys kezinde atmosferaǵa radıoaktıvti zattekterdiń tarap ketkendigi ǵoı, solaı emes pe? – Mundaı jaǵdaı buryn talaı oryn alǵanyna eshqandaı kúmán joq. Al ol oqıǵanyń Chernobyldan keıin qaıtalanǵany tipti qanymyzdy qaınatty. Sheteldik buqaralyq aqparat quraldary bul jaıynda sol kúni-aq habar taratyp, shýlatyp ala jóneldi. Bizge de keregi osy bolatyn. Dál sol kúni Oljas Súleımenovtiń odaqtyq parlamentke depýtattyqqa kandıdat retinde teledıdardan, tikeleı efır arqyly sóıleıtin kúni eken. Oljas depýtattyqqa Almaty qalasynan túsip jatqan edi. Qalanyń problemalaryn sheshýge saılanǵan jaǵdaıda depýtat retinde ne isteıtini jóninde aıtýǵa tıis edi. Almaty jaıyna qaldy. Oljas ólsheýli ýaqyttaǵy sóziniń bárin derlik Semeı polıgonyna arnady. Aqyn ashyǵyn aıtty, ashynyp aıtty. 28 aqpan kúni Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń ǵımaraty aldynda mıtıng bolyp, ony Oljas Súleımenov basqardy. Oljas qurǵan, biz qoldaý kórsetip otyrǵan «Nevada-Semeı» qoǵamdyq qozǵalysy kóp sharýa atqardy. Qozǵalys halyqaralyq qoǵamdyq ómirde erekshe qubylysqa aınaldy, antııadrolyq nasıhatta, beıbitshilik pen qarýsyzdaný úshin kúreste, ıadrolyq synaqtardan zardap shekkenderge kómek kórsetýde baǵa jetkisiz is tyndyrdy. Aıtqandaı, Oljastyń ózi jańaǵydaı jaǵdaıdan keıin Almatyda saılaýǵa túsýden bas tartyp, («ózim qatty qurmetteıtin jumysshy taptyń ókilimen talasýdy artyq kóremin» dep túsindirip), Semeı óńirinen kandıdattyqqa usynyldy. Ol jaqta saltanatty jeńiske jetkeni aıtpasa da túsinikti shyǵar. Respýblıka basshylyǵynyń, ortalyqtyń bıligi áli de kúshinde turǵanyna qaramastan, qozǵalysty tolyq qoldaýynyń máni úlken boldy, ondaı qoldaýsyz antııadrolyq árekettiń qandaıy da qatań basylyp tastalatyn edi. Sol kezde halyq depýtattary Semeı oblystyq keńesiniń tóraǵasy, KSRO halyq depýtaty bolǵan Keshirim Boztaev kezekti bir jarylystan keıin SOKP Ortalyq komıtetine «Semeı qalasy mańyndaǵy ıadrolyq polıgon týraly» dep atalatyn shıfrly jedelhat joldady. Árıne, shıfrly jedelhattyń mátini bizben aldyn ala beıresmı túrde kelisilgeni belgili. Áıtpese, ol kezde oblystardyń Máskeýge tike shyǵýy keshirile qoımaıtyn kúnáǵa jatatyn edi. «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń belsendiligi, Oljastyń óziniń jeke basynyń bıik bedeli maǵan respýblıkadaǵy qoǵamdyq pikirdi Semeı ıadrolyq polıgonyn jabýǵa daıyndaýǵa erekshe járdemdesti. Oljastyń: «Bizdiń jerimizde beıbitshilik dep oılaýshy edik, sóıtsek mine qyryq jyldan beri soǵys júrip jatyr eken. Ol soǵystyń aty – óz halqyńa qarsy tynysh júrip jatqan atom soǵysy...», dep sóıleıtini de asyryp aıtatyn aqynǵa jarasyp turatyn. Polıgon problemasyn barynsha bıik deńgeıde qozǵaýǵa maǵan KSRO Joǵarǵy Keńesi depýtatynyń mandaty da keń jol ashty. Men ol kezde respýblıka Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy edim. Sonda áskerılerdiń maǵan aıtpaǵan sózi qalmady. Eldiń eń basty strategııalyq nysanyna qastandyq dep te baǵalady, «Keńes odaǵynyń qorǵanys qabiletin búldirý áreketi» dep te baǵalady. Meni «úıden qoqys shyǵarǵan», «saıası upaı jınaǵan» adam etip kórsetkileri keldi. Generalıtet úshin polıgondy jabý degen túske de kirmeıtin sumdyq bolatyn. DÁIEKTEME: «Men 1949 jyldan beri jumys istep turǵan Semeı ıadrolyq polıgony týraly aıtpaqpyn, atmosferadaǵy jarylystar sonda bastalǵan bolatyn. Odan beri ol óńirdegi turǵyn halyqtyń sany tórt ese ósti. Alaıda, áskerıler bizdi ıadrolyq synaqtar is júzinde adam densaýlyǵyna ıgi áser etedi dep sendirgileri keledi. Biz munyń qazir memlekettik qajettilik ekenin túsinemiz, áıtse de, atom jarylystarynyń aınaladaǵy ortaǵa yqpalyna naqty tereń taldaý qajet. Onyń nátıjelerin halyqqa málimdeý kerek». N.Á.Nazarbaevtyń 1989 jylǵy 30 mamyrda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń keńeıtilgen májilisinde sóılegen sózinen. – Bul aıtqanyńyzdy myna bir jaımen tolyqtyra alamyn. 2010 jyldyń mamyrynda men Grýzııaǵa baryp, E. Shevardnadzemen suhbat jasap qaıtyp edim. Sonda Edýard Amvrosıevıch KSRO syrtqy ister mınıstri qyzmetinde júrgeninde Aýǵanstanda sovet generalıtetimen kezdesip, áskerlerdi áketý jóninde saıası sheshim qabyldanǵanyn habarlaǵanda jınalǵan jurttyń qýanyp, qol shapalaqtaýdyń ornyna túnerip otyryp qalǵanyn áńgimelep bergen. Sol sııaqty Semeı polıgonyn jabý da eń joǵary generalıtetke bıik laýazymdardan, joǵary jalaqylardan, qosymsha tabystan aırylýǵa aparyp soqtyrady ǵoı. – Bulaı dep aıtýyńnyń jany bar. Degenmen, munyń ózi máseleniń bir jaǵy ǵana. Áskerı-ónerkásiptik keshen tek generaldardan turmaıdy. Kez kelgen iri is myńdaǵan adamdardyń taǵdyryna áser etip jatatynyn únemi esten shyǵarmaý kerek. Mysaly, Kýrchatov qalasynda kezinde 50 myńdaı adam bolǵan, polıgon jabylyp, ǵalymdar men áskerıler ketkennen keıin nebári 10 myńǵa da jetpeıtin adam qalǵan. Sol kóshken 40 myńnyń Reseıge baryp ornalasýy, jumys tabýy, baspana tabýy ońaı boldy deısiń be? Ońaı bolǵan joq. Solaı bolatynyn bilsek te biz halqymyzdyń amandyǵy úshin, elimizdiń erteńi úshin, táýelsizdigimizdiń bekemdigi úshin osy qıyn qadamǵa barýǵa táýekel ettik. Táýekel ettik te maqsatymyzǵa jettik. 1990 jylǵy 22 sáýirde Joǵarǵy Keńestiń meni el Prezıdenti etip saılaýy polıgonǵa qarsy júrgizgen jumysyma tyń serpin qosty. Prezıdent laýazymyna kiriskennen keıingi alǵashqy qolǵa alǵan sharýalarymnyń biri «Álem saılaýshylary ıadrolyq qarýǵa qarsy» degen taqyrypta úlken konferensııa ótkizýge daıyndyq boldy. Oǵan qyzyǵýshylyq biz oılaǵannan da asyp tústi. Konferensııa 24 mamyrda bastalyp, 3 kún boıy júrdi. Álemniń otyzǵa jýyq elinen delegasııalar keldi. Konferensııanyń sońy Almatydaǵy Beıbitshilik sherýine ulasyp ketti. «Semeı-Hırosıma» telekópiriniń ótkizilýi, keıinnen onyń jazbasy búkil Keńes odaǵyna kórsetilgeni mıllıondaǵan adamdarǵa qatty áser etti. Endi qozǵalysqa búkil respýblıka qosyldy. Qaıda barsań da jurttyń aldymen suraıtyny polıgonnyń keleshektegi taǵdyry boldy. Radıofobııanyń kúsheıgeni sondaı, bir kezdesýde «Polıgonnyń zardabynan Semeıdiń jer astyna túsip ketetini ras pa?» dep suraq qoıǵany da bar. Al «Sarjalda turatyn barlyq týysqandarym naýqas. Bul radıasııanyń áseri me?», «Bizge jer astyndaǵy synaqtardyń zııany joq dep edi ǵoı. Olaı bolmaǵany ma?» degendeı suraqtar tipti tolastamaıtyn. Halyq ábden shıryǵyp aldy. Ásirese, «Nevada-Semeıdiń» Abaı aýdanynyń ortalyǵy Qaraýylda ótkizgen san myń adamdyq mıtıngisiniń mańyzy bólekshe boldy. Oǵan qatysqan adamdardyń árqaısysy bir-bir tas alyp, Abaı atamyzdyń balalyq shaǵy ótken Qaraýyl tóbeniń janynan qoldan tastóbe jasady. Jer-jerde qozǵalysqa qoldaý bildirgen jıyndar uıymdastyrylyp jatty. Mysaly, Qaraǵandyda tıisti petısııaǵa 130 myń shahter qol qoıǵan. Bul qozǵalysqa, ony respýblıka basshylyǵynyń barynsha qoldaýyna Máskeýdiń barynsha qarsylyq bildirip baqqanyn áńgimelep jatýdyń ózi artyq shyǵar. Osy arada men, paradoks bolsa da, bizdiń polıgondy jabý jolyndaǵy kúresimizge... tamyz búligin bastaýshylar da ózinshe kómekteskenin aıtýǵa tıispin. – Qalaısha? – Tamyz búliginen keıin ortalyq bılikten ábden bedel ketti. Elsınniń Gorbachevty Reseı Joǵarǵy Keńesiniń jıynyna shaqyryp alyp turyp, Reseı kompartııasynyń qyzmetin toqtatý týraly jarlyqqa onyń kózinshe qol qoıǵanyn búkil el kórdi. Endi Máskeýdiń respýblıkalarǵa burynǵydaı olaı et, bulaı et dep nusqaý berýge shamasy da kelmeı qaldy. Men osy óliara sátti paıdalandym. Sóıtip, 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdym. Dál sol kúni KSRO qorǵanys mınıstri Evgenıı Shaposhnıkov jyl sońyna deıin Semeıge belgilengen úsh jarylystyń endi Arktıkadaǵy Jańa Jer aralynda ornalasqan synaq polıgonynda jasalatynyn habarlady. Basqa amaly da joq edi. Sóıtip, biz 40 jyldan astam ýaqyt boıy qazaq jerin titiretip kelgen tajaldy tunshyqtyryp tyndyq. Ajaldyń aýzyna óz qolymyzben qum quıdyq. DÁIEKTEME: SEMEI IаDROLYQ SYNAQ POLIGONYN JABÝ TÝRALY «Qazaq KSR-iniń terrıtorııasyndaǵy Semeı oblysynda 1949 jyldan beri ıadrolyq qarý synaý júzege asyrylyp keldi. Osy ýaqyttyń ishinde onda 500-ge jýyq ıadrolyq jarylys jasalyp, onyń ózi myńdaǵan adamdardyń densaýlyǵy men ómirine nuqsan keltirdi. Qazaq KSR-i KSRO men AQSh arasyndaǵy strategııalyq áskerı tepe-teńdikti qamtamasyz etken ıadrolyq potensıaldy jasaý jónindegi óz boryshyn oryndaǵanyn eskerip jáne respýblıka jurtshylyǵynyń talaptaryna qulaq asyp, qaýly etemin: 1. Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylsyn». Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵynan. Almaty, 1991 jylǵy tamyzdyń 29-y. «Aldymen polıgonǵa baryp, jer qoınaýyndaǵy sońǵy jarylysy jasalǵan jerdiń naq ortasynda turyp (jer qap-qara bolatyn, byt-shyt bolǵan, áli qyzý qaıtpaǵandaı, qıyrshyq tas jatty) qaıtqan soń, men KSRO basshylyǵynyń kelisimin almaı-aq, parlamenttiń ıadrolyq polıgondy jabý týraly máseleni talqylaýǵa arnalǵan arnaıy sessııasy ashylatynyn jarııaladym. Sessııaǵa áskerıler men ıadroshy ǵalymdardyń úlken bir toby qatysýǵa tyrysyp baqty. Olardyń depýtattardy polıgondy jappaýǵa úgitteıtini aıqyn edi. Ýádeni úıip-tógetini, ıadrolyq jarylystyń zııansyzdyǵy týraly, taǵy basqa áńgimeni kóbeıteri anyq edi. Biraq men olardy sessııaǵa qatystyra almaıtyn edim. Máseleni qazaqstandyqtardyń ózderi sheshýge tıis bolatyn. Tańerteń bastalǵan talqylaý keshke deıin sozyldy. Sóz tımeı qalǵan adam joq. «Iаdrolyq lobbıdiń» depýtattardyń bir bóligimen jaqsylap jumys istegeni baıqalyp turdy. Qorytyndy kezeńde keıbir depýtattar ǵana emes, Semeı oblysynyń keıbir basshylary da (jarylysqa jantalasa qarsy shyqqandar) aımaq úshin eleýli materıaldyq ótem alý maqsatymen, birneshe jarylys ótkizýge múmkindik berýimdi suraı bastady. Ondaı ýádeler, oryndalmaıtyn ýádeler buryn da talaı berilgen bolatyn. Qorytyndy sózimde men jaýapkershilikti óz moınyma alatynymdy aıtyp, ókilettikterimdi paıdalanyp, polıgondy Jarlyqpen jabatynymdy jarııaladym. Iаdrolyq tarıhtyń bir beti jáne eń ońaı emes beti, sóıtip jabyldy... Búkil halyqtyń qoldaýyna ıe bolyp, biz ıadrolyq qarýdyń adamzatqa qarsy jarylystaryna bir jaqty tyıym salatynymyzdy, barlyq qazaqstandyqtardyń shyn máninde bas aýrýyna aınalǵan Semeı polıgonyn jabatynymyzdy jarııalap, ózimizdiń elimiz budan bylaı máńgilikke ıadrolyq qarý men onyń synaqtarynan arylǵan aımaq bolady dep jar saldyq. Osynaý tarıhı kúnderdi umytýǵa bola ma? Semeıdiń jáne ıadrolyq jarylystar kindigine japsarlas jerlerdiń kóp taqsiret tartqan halqynyń ıyǵynan júgi túskendeı bolyp jeńileıgen, psıhologııalyq jaısyzdyqtan arylǵan sezimin umytýǵa bola ma? Iаdrolyq monstrǵa óziniń «joq» degen sózin bekem aıtqan Qazaqstan halqy úshin maqtanysh sezimin umytýǵa bola ma? Iаdrolyq qarýy bar Qazaqstannyń qajettigi men «bolashaǵy moldyǵyn» aýzy kópirgenshe dáleldep baǵý arqyly halyq erkine kese-kóldeneń turý úshin shyn máninde tarıhı essizdikpen, arsyzdyqpen aýyrý kerek. Iаdrolyq ázázilge tótep bere almasaq, Qazaqstan halqy bizdi eshqashan keshirmes edi. Biz halyqtyń erkin oryndap, sol kúnderi demokratııany úırendik. Bul táýelsiz Qazaqstannyń eń alǵashqy táýelsiz qadamdarynyń biri edi. Biz totalıtarlyq keńestik ótkenniń qatelikterin uǵynyp, túzeı bastadyq. Biz jańa demokratııalyq jolǵa tústik jáne bul joldyń irgetasy ıadrolyq qarýsyz Qazaqstan týraly naq osy tarıhı sheshimmen qalandy...». N.Á.Nazarbaev «Beıbitshilik kindigi», 85-86-better. – Polıgondy jabý basty máseleni sheshý bolǵany anyq. Biraq, polıgondy jabýmen bar másele tolyq sheshilmegeni de talassyz ǵoı. – Men tipti polıgondy jabý basty másele emes, bul istegi mańyzdy, biraq bastapqy qadam der edim. Eń basty másele – Qazaqstan jerindegi ıadrolyq qarýdyń endigi taǵdyry. Saıası turǵydan da, tehnıkalyq turǵydan da bul problema áldeqaıda kúrdeli bolatyn. Keńes odaǵy, óziniń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýda qansha artta qalǵanyna qaramastan, memleket qaýipsizdigi úshin asa qıyn túıindi sheshe alǵan edi. Iаdrolyq qarý-jaraq jáne olardyń ushyrǵyshtary jóninen AQSh-pen strategııalyq tepe-teńdikke qol jetkizilgenin, al jekelegen pozısııalar boıynsha búkil NATO elderiniń bárin qosqandaǵy qýattan da artyq áskerı áleýet jınalǵanyn mamandardyń bári de aıtatyn. Sondyqtan da KSRO-nyń aıyqpas aýrýǵa shaldyǵyp, endi «beti beri qaramaıtyny» anyq ańǵarylǵannan keıin-aq búkil Batys álemi osyndaǵy qısapsyz tajal qarýy kimniń qolynda qalady, onyń jaıy ne bolady degendi oılap bas qatyra bastady. Sonyń ishindegi eń qaterli qarý – shahtalardaǵy kontınentaralyq zymyrandar Qazaqstanda ornalastyrylǵan edi. Bizdiń respýblıkamyzda kontınentaralyq ballıstıkalyq zymyrandar men bombalaýshy aýyr ushaqtar úshin zarıadtardyń 1216 ıadrolyq oqtumsyǵy bar bolatyn. Jurttyń birazy sonyń bári Semeı polıgonynda ornalasqandaı kóretin. Olaı emes. Zymyrandardyń shahtalyq ushyrǵysh qondyrǵylary eldiń qıyr-qıyrynda jaıǵastyrylǵan edi. Qazirgi Astananyń mańaıynda, Aqmola oblysynda strategııalyq maqsattaǵy zymyrandyq áskerlerdiń dıvızııasy ornalasqan. Taǵy bir sondaı zymyrandyq dıvızııa Shyǵys Qazaqstan oblysynda edi. Qyzylorda jaqta 14 shahtadan turatyn ushyrǵysh qondyrǵylar kesheni, Semeı jaqta 12 shahtalyq keshen turdy. Bárin sanamalaı berip qaıteıin, qysqasy, Qazaqstanda jer betindegi kontınentaralyq ballıstıkalyq zymyrandardy ushyratyn 148 shahtalyq qondyrǵy shoǵyrlandyrylǵan edi. 148! Osynsha shahtadaǵy zymyrandardy kózge elestetýdiń ózi qorqynyshty! Batysta SS-18 dep atalatyn sol zymyrandardy kórgen saıyn denem dir ete qalatyn. Jańaǵy zymyrannyń uzyndyǵy 34 metr, jýandyǵy 3 metr bolatyn. Sondaı zymyrandardyń 104-i boldy ǵoı Qazaqstanda. Ol zymyrandardyń árqaısysy onǵa deıin bólinip ketedi, árqaısysynyń ár nysanaǵa atylatyn oqtumsyqtary bar. SS-18 zymyrandary 7 tonnadan astam salmaq alyp ushyp, radıýsy 12 myń shaqyrymdaı jerdi tas-talqan ete alatyn. Mine, Keńes odaǵynan bizge osyndaı mura qalǵan. DÁIEKTEME: «Árıne, bárin de salystyra qaraǵanda bilesiń. 1216 ıadrolyq oqtumsyǵy bolǵan Qazaqstannyń ıadrolyq arsenalynyń qýatyn anyq elestetý úshin ıadrolyq qarýy bar birqatar basqa memleketterdiń atom qarýy boıynsha derekterin keltire keteıin. Mysaly, 1995 jylǵa, ıaǵnı Qazaqstannan ıadrolyq qarý alyp ketý aıaqtalǵan jylǵa qaraı, Ulybrıtanııada shamamen 264-ten 296-ǵa deıin atomdyq oqtumsyq boldy, olar GR-1 “Tornado» bombalaǵyshtary men súńgýir qaıyqtardyń AZ-TK «Polarıs» jáne D-5 «Traıdent-2» ballıstıkalyq zymyrandarynda ornalastyryldy. Zarıadtardyń qýaty 40-tan 400 kılotonnaǵa deıin boldy. Fransýz respýblıkasynda 80 kılotonnadan 1 megatonnaǵa deıin qýaty bar 512 ıadrolyq zarıad bolyp, olarmen «Mıraj IVP», «Mıraj-2000N» ushaqtary, «Sýper-Etandar» atty palýbalyq ushaqtar jáne S3D, «Gades» jáne M-4A/V ballıstıkalyq zymyrandary jaraqtaldy. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń arsenalynda 200 kılotonnadan 5 megatonnaǵa deıingi qýaty bar 284 atom bombasy bolyp, osynaý qarý-jaraqpen V-5, V-6, A-5 strategııalyq bombalaǵyshtary men shahtalardan ushyrylatyn CSS-2 CSS-3, CSS-4, CSS-6 jáne CSS-N-3 ballıstıkalyq zymyrandar jaraqtaldy. Sonymen, keıbir basqa ıadrolyq derjavalarmen salystyrǵanda, Qazaqstan aýmaǵynda qıratqysh áleýeti jaǵynan orasan zor ıadrolyq arsenal boldy. Qazaqstandaǵy qarýdyń jıyntyq ıadrolyq qýaty burynǵy Keńes odaǵynyń barlyq yqtımal dushpandarynyń asa mańyzdy strategııalyq obektileriniń barlyǵynyń tamtyǵyn da qaldyrmaýǵa jetip artylatyn. Bul qarýdy qoldaný mıllıondaǵan halqy bar myńnan astam qalany, ol bylaı tursyn, tutas bir memleketterdi, tipti kontınentterdi jermen-jeksen etýge múmkindik beretin». N.Á.Nazarbaev «Beıbitshilik kindigi», 21-22-better. Osy muranyń bári bir jaqtan ákelinip, Qazaqstanǵa daıyn kúıinde qoıa salǵan nárse emes. Muny basyn ashyp aıtý kerek. Qazaqstanda ıadrolyq qarýdyń belsendi komponentterin óndiretin qajetti ınfraqurylym da, tıisti resýrstyq baza da boldy. Bizde ıadrolyq qarýdy jasap, jańǵyrtýdyń búkil qajetti ǵylymı-zertteý bazasy da bar edi. Jańa Kýrchatovta 50 myń adam turǵanyn aıttym ǵoı. Oǵan qosa Almatyda ıadrolyq fızıka ınstıtýty jumys isteıtin, ondaǵy ǵalymdardyń deńgeıi óte joǵary bolatyn. Taǵy bir mańyzdy jaı bar. Ol – bizdegi ýran qory. Dúnıe júzindegi barlanǵan ýran qorynyń 25 paıyzy bir elde – Qazaqstanda. Búkil eldiń atom qondyrǵylary men nysandarynyń ıadrolyq otynynyń 85 paıyzyn biz qamtamasyz etip kelgen edik. Baıytylǵan ýrandy ıadrolyq energetıkalyq reaktorlardyń otyny retinde de, atom qarýyn jasaý úshin de paıdalanýǵa múmkindik bar. Qysqasy, biz ári ıadrolyq qarý saqtalǵan, ári ony tıisti jerine jetkize alatyn, ári sol qarýdy jańadan da jasaı alatyn el bolatynbyz. Táýelsizdik jarııalanǵan kezde qoldanýǵa daıyn turǵan ıadrolyq qarý-jaraq boıynsha Qazaqstan Anglııany, Fransııany jáne Qytaıdy qosqandaǵydan da artyq áleýetke ıe edi. – Nursultan Ábishuly, egemendigimizdiń eleń-alań kezinde siz Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń Birikken qarýly kúshterin saqtaýǵa tyrysqanyńyz belgili. Osy turǵydan ıadrolyq qarý-jaraqty da bir ortalyqtan basqarý ıdeıasyn usynǵansyz. Keıinnen bul ustanymyńyz ózgerdi. Nelikten? – Qazaqstan Birikken Qarýly Kúshter ıdeıasyn jaqtaǵan. Alaıda, Dostastyqtyń jekelegen músheleriniń naqty is-áreketteri Qazaqstandy derbes ásker qurýǵa