Zulmat zobalańy

Jazyqsyz jazalaý

Aty atalsa-aq, boıymyzdy úreı, qorqynysh bıleıtin, hal­qy­myzdy adam aıtqysyz qaıǵy-qa­si­retke tap qylǵan qaraly 37-shi jyl­dyń zulymdyǵyna bıyl 80 jyl bo­lady. Eske alsaq, keshegi keńestik ke­zeń kesepaty shyrqaý shegine je­tý kezdegi san myń jannyń qan­qa­sap qyrǵyny elesteıdi. Nebir qu­pııalary ashylǵanmen jabýly ta­laı syry áli az emes sekildi. Qan­sha umytqymyz kelse de tarıh be­tinen óshirtpeıdi.

Aqyry jantúrshigerlik náý­bet­ke aparyp soqqan surqııa saıasat el ishiniń áleýetti áýletterin tár­kileýden, qatygezdigi asqynǵan bı­lik zorlyq-zombylyǵy zoraıý­dan, qoldan jasalǵan alapat ashar­shy­lyqtan beleń alǵany aıan. KSRO Ishki ister halyq komıssa­ry Ejovtyń 1937 jyldyń 30 shil­de­sin­degi «Burynǵy kýlaktar­dy, bas­­buzarlar men basqa da antı­ke­ńes­­tik elementterdi repressııalaý boı­ynsha júrgiziletin operasııa tý­raly» buıryǵyna sáıkes, bul naý­qan dereý qolǵa alynyp, tórt aı merzim ishinde aıaqtalýǵa tıis eke­ni kórsetilýi otqa maı quıady. On­da 1-shi (atý) jáne 2-shi (sottaý) kategorııasymen jazalanýǵa ja­tatyndardyń sany belgilenedi. Et ótkizý, mal sanyn arttyrý, egin shy­ǵymdylyǵyn kóterý jospary sekildi Qazaqstanda 1937 jyldyń 5 jeltoqsanyna deıin 2500 adam atylyp, 5 myń adam uzaq merzimge sottalý kerek bolsa, joǵarydan jo­balanǵan kvota respýblıka tara­py­nan tolyqtyrylyp, atý jazasy ese­lep ósiriledi. Al Qaraǵandy ob­lys­tyq NKVD jendetteri de ony asy­ra oryndaýshylardan qalyspaı Más­keýden bekitilgen kvotadaǵy 200 adamǵa taǵy 200-ge jýyq ki­si­ni qosady. Jergilikti bılikti us­­taýshy Adamovıch, Dýhovıch já­ne Pınhasıkten quralǵan úshtik úkim­deri 588 jandy oqqa baılatyp, qandaı sebeppen kúdikti-kináli bola qalýlarynan múldem beıhabar jurtty myń-myńdap ósken orta­larynan aıyrýdyń azaby men qor­lyǵyn tartýǵa ushyratady.

Aıaq astynan ilik izdep, tynym tappaǵan jappaı qýǵyn-sú­r­­gin soıqany qylshyldaǵan jas­­ty da, eńkeıgen kárini de, ol ol ma, eń sumdyǵy, ákeli-bala­ly­ny da, aǵaly-inilini de, erli-zaı­yp­tyny da bolshevıkter 1918 jy­ly ekinshi Nı­kolaı patshany bala-sha­ǵa­sy­men birge atyp tastaǵandaı esh­te­­ńe­ge qaramastan joq qylýdan jas­qan­ba­ǵan. Jalǵan jala japsyry­lyp, kek­­shildikke qosa shalynǵan eń et­jaqyn jandar bir-birlep emes, on-ondap, júzdep sanalady («Aza kitaby. Atylǵandardyń tizimi. Qaraǵandy jáne Qaraǵandy obly­sy». Almaty: «Ádilet», 1997). Olar týraly derekter tym az. О́ki­nish­ke qaraı, nendeı aıyp taǵylýy, ne úshin asa aýyr úkim ke­silý týra­ly qujattarmen tany­sý qıyn. Bil­genderin emis-emis esterinde saq­tap qa­lýshylar, jetkizýshi urpaqtary azaıyp barady. О́z tarapymyzdan estigenimiz ben bilgenimizge súıenip esimderin eske túsirtip, este ustatý kókeıde júrgen oı edi. Árıne, átteń bárin atap, aıtyp múmkin emes. Áńgime tamyry birtutas ot­ba­sylardy oırandap, joıyp jibe­rý­ge deıin aıaýsyz júrgizilgen sum­dyq qaskóıliktiń birer mysaldary jaı­ly ǵana.

Otalǵan otaýlar

Bul ózi aıtýǵa óte aýyr, asa aıa­nyshty oqıǵalar. Sonda da baıan et­peı bolmaıdy. Atyshýly 37-shi jyl­dyń oıranynda arystardyń ózin atyp tastaý azdaı tutas ot­basyny birdeı opat qylǵan qyr­ǵyn­nyń ashy shyndyqtaryn jet­ki­zý, arylý paryz sııaqty.

Buryn-sondy qulaq estip kór­me­gen mundaı jaýyzdyqqa Qara­ǵandy aımaǵynda aldymen ilik­kender erli-zaıypty Májen men Torǵaı Súleımenovter bolypty. Qasaqana uıymdastyrylǵan kezekti zobalań basy 37-shi jyl­dyń kókteminde Torǵaı, ile Má­jen qamalady. Kóp uzamaı kúzde úsh­tiktiń úkimimen bir kúnde atý ja­zasyna kesiledi. Kollajdaǵy myna sýret­te olar jas jubaılar ekeni bir­den ańǵarylady. Shańyraq kó­terip, sá­­bıleri Saıdaly men Er­kin­niń qy­­zyǵyna bólenip, qa­tar­las­ta­ry­nyń aldy bolyp, keleshekke úl­ken úmitpen qaraǵan beınelerdi kó­­remiz. Aýyldyq keńestiń tó­ra­ǵasy, kolxoz basqarmasynyń tó­raı­ymy retinde jerlesterin alǵa umtyldyrýshy qosaqtyń sáýleli shaqtary edi bul. «Pále qaıda deme, aıaq astynda» degen. Oıda joqta taǵdyrdyń tálkegine tap bolarmyz degen oı óńderi túgil tústerine endi deısiz be sonda.

 Mańdaıyna jazǵany shyǵar, alǵyrlyǵyna oraı Májen buǵan deıin ortasynan erte ozyp júrgen. N­uranyń Amantaýynan qanat qaq­qan jigitti bilim meńgerip te úl­gerý,sharýany bilgirlikpen úıi­rý­di úırený el ishindegi qat-qa­bat jumystarǵa qyzý aralasýǵa tar­tqan-dy. Shaxaman aýyldyq ke­ńesiniń tóraǵasynan ári ósýine múm­kindik te bar bolatyn.

Otyryqshylandyrý, áıelderdi saýattandyrý, artel, kolxoz qurý se­kildi is-sharalarǵa belsene at sa­lýshy aralaryndaǵy jalǵyz qyz Torǵaımen tanys-bilistik kó­ńil jarastyrýǵa jalǵasady. Júk­telgen mindetti, partııa tapsyr­masyn oryndaýǵa árdaıym da­ıyn isker kelinshek eki bal­dy­r­- ­­ǵanyn enesiniń qolyna qal­dy­rý­ǵa týra kelse de kórshi ob­lys­­tyń Erkinshilik aýdanyna ba­­ryp, aýdandyq áıelder keńesi qyz­­metin qyzdyrady. Qaı jerge de jaqsy kadr qajet. Qaıta sha­qyr­­tylyp, ózi ósken Kókmóldir aýy­lyna, bul ýaqytta Isaev atyn­da­ǵy kolxozǵa tóraıym bolyp taǵaıyndalady.

Alystaǵy jańa sharýa­shy­lyq­taǵy jaǵymdy ózgerister ór­ken jaıa bastaıdy.Sony tikeleı kó­rýge kelgen oblystyq atqarý ko­mıtetiniń tóraǵasy Abdolla Asylbekov oń tájirıbeni jer-jer­ge úlgi etýge úndeıdi. Alaıda al­daǵyny kim boljap bilgen dersiz. Ara­da jyl ótpeı jatyp dúnıe shyr kóbelek aınalǵanda, ekiniń birin izin ańdýshylar eshteńeden qa­persiz erli-zaıyptyny ustaıdy. Quryqqa syryq jalǵap, barmaqty baqandaı etýshiler kim bilsin, aıaq astynan jalaly bolýshy el aǵasymen sondaǵy kezdesýden de ilik tapty ma degen oı keledi búgin. Orda buzarlyq, eńbekke jalyndy olar mektep jasyna jetpegen, emshekten shyqpaǵan búldirshinderine pana shaqtarynda opat bolyp ketedi.

Bul óz aldyna. Kisi shoshyrlyq zu­lym­dyq taǵy bir sútteı uıyǵan sáý­­letti otbasyn oırandaýyn aıtpaı ketpeske bolmaıdy. Iá, Tileýbergen men Bátıma Alysh­ba­­­evtar da jurtqa ónegeli, súı­kim­­­di jubaılar bolatyn. Ol kezde jer­­gilikti turǵyndar arasynan shy­­q­­qan bilikti medısına qyz­met­kerleri sırek sanalsa, Ti­leý­ber­gen aımaqtaǵy alǵashqy qa­zaq dá­rigeri, al Bátıma birinshi qazaq akýsher qyzdarynyń biri bolǵanyn ataǵan jón. Munyń syrtynda jup jarastyra aýyldyq jerde qyz­met etýleri perzenttik paryzda­ryn sezdirgendeı. О́kinishke qa­raı, jap-jas ómirleri naqaqtan-na­qaq qıylǵan aıaýly jandar týra­ly ob­lystyq densaýlyq saqtaý bas­qar­­masynda saqtalǵan derekkóz bol­m­aı otyr. Taǵdyrlary sherli aǵa býyn áriptesteri esimin, isin es­te tutýǵa búgingilerdiń enjar­ly­ǵy kúıindiredi.

Qolymyzdaǵy az-muz maǵlumat boıynsha Tileýbergen Alyshbaev Almaty oblysynyń Taldyqorǵan aýdany 7-shi aýylynda dúnıege kelgenin bilemiz. Qaraǵandyǵa ıns­­tıtýt bitirgen soń joldamamen ji­­berilgen tárizdi. Qarqaraly aýda­nyn­­daǵy Voroshılov ýchaskelik aý­rý­xanasynyń meńgerýshisi bolady.

Sol ýaqytta qamalýshylardyń bárine ortaq  bir-aq pále, bir-aq ja­la jabylǵany belgili. Úki­metke qarsy sóz aıtty, partııa saıa­­satyn ja­mandady, jep qoıdy, alyp­sa­tar­lyq jasady dep úreıli 58-shi bap tarmaqtarynyń birin japsyryp, eń aýyr jazaǵa iliktirý túkke tur­ǵysyz-tyn.

Súleımenovter sııaqty Alysh­ba­evtarǵa atalǵan bap aıyptary taǵyla salynǵan. Máselen, Ti­leý­bergen Alyshbaevqa 2,7,8 já­­ne 11-shi tarmaqtar, ıaǵnı tór­te­ýi qatarynan qabattalǵan. Al Ejovtyń 1937 jyldyń 15 tamy­zyn­­da «Otanǵa satqyndyq ja­saý­­shylardyń áıelderi men bala­laryn repressııal­aý boıynsha ope­rasııa týraly» buıryǵynda sot­talýshyny búr­kemeleýshi, sot­ta­lýshynyń kon­trre­vo­lıýsııalyq áre­ketin bile tura tıisti oryndarǵa xabarlamaǵan áıelderdi tut­qyn­daý jónindegi pármen Bátıma Alysh­baevany da kózden tasa qal­dyrmaǵan. Tynys-tirshiligi bir adamdardy jazalaýǵa sheksiz erik berýdiń aıaýsyzdyǵyn osy otbasylardyń qaıǵyly taǵdyry kórsetedi. Áıelin kúıeýine, kúıeýin áıe­line aıdap salý arqyly qosa atý shimirikpeı júzege asyrylǵan. Net­ken qanypezerlik, netken taǵy­lyq deseńizshi. Keıinnen qyl­mys qu­ramy bolmaǵandyqtan, aq­tal­ǵan­, kináleri ne ekenin bil­meı ótken mundaı muńlyqtar az bolmaǵan.

Jazyǵy ne, ákelerdiń?

Budan ári sóz etkeli otyrǵan jaı, beldi áýletterdi joıyp ji­berý kózdelgen qatygez kek­shil­dik ke­sepaty. Ákeli-balalyǵa, aǵa­ly-ini­lige ajal qushtyrtyp, sú­ıek­te­rine túıir ýys topyraq buı­yr­t­­- paı jermen-jeksen qylý kúni búginge deıin myńdaǵan júrektegi muń. Qazaqtyń sol kezdegi qaı shańyraǵyn da sharpymaı ketpegen qasiret.

Muny aıtqanda Janaıdar Sádýaqasov, Sáken Seıfýllın, Abdolla Asylbekovtiń ákeleri Sá­dý­aqas, Seıfolla, Ábdiraxman qart­­tardyń ómiri sońynyń aıa­nysh­ty­lyǵy janǵa batady. Eline janashyr, tutqa azamattar tárbıeleýin kóńilge medet tutqan, eshkimge eshqashan qyldaı qııanat jasap kórmegen, ókimet is-saıasatynan múldem tysqary aqpeıil, aqylman, ańǵal aqsaqaldardy tórinen kóri ja­qyn jastarynda oqqa baılaý aqylǵa syımaıdy. Jaryq dú­nıe­de­gi aqyrǵy aı-kúnderi týrasynda maǵ­lumat tam-tum ǵana. Qaza qaı jer­de, qalaı jetti?! Áli tis jarylmaıdy.

«Ornynda bar ońalar» demekshi, táýbe deıik, úrim-butaqtary ósip-ón­­ýli. Qýanyshtysy sol, bireýler bi­­l­er, bireýler bilmes kózi tiri tike­leı urpaq ta bar aramyzda. Ta­nystyralyq. Ol – Qurman Sá­dýa­qa­sov. Ákesi ustalǵanda eki ja­sar ba­la bul kúnde seksenniń seń­gir­in­de­gi qadirmendi qarııa. Sálem bere baryp, áńgimege tarttyq. Ustamdy, salmaqty, keýdesi kóterińki kisi bolyp shyqty. Asyryp sóılemeı, artyq ásirelemeı este saqtaǵanyn baıyppen baıandady.

– Ákeı Aqmaqan, Jalmaqan atty eki aǵaıyndynyń Jal­ma­qa­ny­nyń balasy. Eki ret úılengen adam. Bas-aıaǵy jeti bala órbımiz. Ul­dary Janaıdar, Saǵynaı, Rzy­xan, Áset, qyzdary Zeınel, Ońal­dyń ishinde eń kishisi, ıaǵnı ken­jesi menmin. Otaǵasy eskishe edá­ýir saýatty, kókiregi oıaý jan bol­ǵ­an. Túrkistannan jas molda aldyryp, mektep ashtyrǵan. Úl­ken aǵamyz Janaıdar sonda oqypty. Bes-alty jasynda-aq eski qıssalardy úıdegilerge oqyp ta, jat­qa aıtyp ta beretin zerektigine oraı Aqmolada, Orynborda bi­lim ush­taýyna barynsha qoldaý ja­sa­ǵan.

El birjola otyryqshylyqqa kósh­kende Qarqaralydan túıe­ler­men qaraǵaı tasytyp, mektep saldyrǵan. Ol keshegi alpy­syn­shy jyldarǵa deıin aýyly­myz­­daǵy bilim uıasy boldy. Qa­rııa­­­nyń ustalǵannan keıingi óli-tiri­si beımálim. Bala kezimde úl­ken­der ońashada basymnan sıpap, mań­daıymnan súıip: «Ákeń­niń qam­­qorlyǵy arqasynda ashar­shy­lyq­­tan aman qaldyq. Tektiniń tuıa­ǵy­syń. Umytpa. Esti bol», – dep qulaǵyma sybyrlaıtyn.

– Aqsaqal, ákeńizdiń qalaı us­tal­ǵany týraly ne aıta alasyz, – de­d­ik syr ashtyra túsýge tyrysyp.

– Aqtalǵannan soń ǵana shesheı aıtyp qalyp otyratyn. Besin nama­zyn oqý ústinde tutqyndaıdy. Aıaq­taýǵa mursha bermepti. Mashı­na­ǵa mingizilgen bes-alty egde adam­­dar arasyna qosady. Bári e­l­­diń betke ustar kisileri eken. «Ara­da biraz ýaqyt ótken soń aǵań Sa­­ǵynaı artynan izdep bardy. «Ba­l­am, mynalar qaıtara qoımas. J­a­naı­darymnyń da qamaýǵa alyn­ǵa­nyn aıtyp qorqytady. Ini-qa­ryn­das­taryna súıeý bol», dep amanat aı­typty deıtin shesheı.

Kelesi aıtylar oqıǵa da tup-týra osyndaı. Bilýimizshe, Sáken Seıfýllınniń ákesi de qyrkúıek aıynyń aıaǵynda syrtta mal baǵyp júrgende tutqyndalady. Ortaýdyń baý­raıyndaǵy Qyzylshiliktegi qys­taqqa jetken mashınadan se­ki­rip túskender qarııany jalma-jan eki qoltyǵynan qapsyryp qo­ra­by­na otyrǵyzady. Úıinen jú­gi­re shy­ǵyp, qoshtasyp qalýǵa um­tyl­ǵan syı­las turǵylasyn da bas sa­lyp, alyp ketedi. Sodan ekeýi de bul dú­nıede bar-joǵy belgisiz kúı­de ha­barsyz ketedi.

Eki eski seriktesinen burynyraq us­talyp, atýǵa kesilgen Abdolla Asyl­bekovtiń ákesi Ábdiraxman aq­­saqal da qamalýdan qutylmaıdy. Uly týraly jamanat habar jetken­de úıiniń esik-terezesin jaýyp alyp, túnniń bir ýaǵyna deıin qaza na­mazdaryn aldyn-ala oqyp júr­gen bir túnde zym-zııa joq bolady. Aq­molaǵa áketilip, Sibirge 10 jyl­ǵa aıdalýy uzaq jyldan keıin ǵana belgili bolady.

Abdolladan kóp kishi inisi Ba­pan­dy naǵashy atasy Qańtarbaı ja­­syryp baýyryna basyp, ata-te­gine jazdyrtyp, aman-esen ósi­redi. Qurdymǵa ketýge shaq qal­ǵan áýlet tamyryn qazaqı baý­yrmaldyqtyń osyndaı qasıetti úr­disi úzdirmegenine shúkir. Bir ata­dan kóktegen úrim-butaq bar.

A.Asylbekovtiń ómiri men qyz­metin jan-jaqty zerttegen bel­gili ǵalym Ramazan Saǵymbekov aǵa­myzdyń anyqtaýynsha, qarııa la­gerdegi jan tózgisiz azaptan qa­za tabady. Taǵdyrdyń jazýyna ne shara bar, sońǵy tynysy úzi­ler­de basyn súıep, aýzyna sý tamy­zyp, dem berip otyryp kózin jap­qan Abdollasynyń joldasy Ju­­mabek Baımoldın eken. Bul ki­si kim desek, A.Asylbekovten bas­­­tap Qaraǵandynyń bir top qyz­metkerine qozǵalǵan «Qar­qa­ra­ly isinde» atýdan aman qalyp, 15 jylǵa almastyrylǵan aıdaýda to­zaqty bastan birge keshýshi jan bol­ǵanyn eske salamyz.

Aıta berse, ádeıilep uıym­das­tyrylǵan náýbet aranyna ju­tyl­ǵan áýletter jetkilikti. Baq­­qan malynan, ekken egininen óz­ge sharýasy joq qarapaıym qaý­ym úlken-kishisine shúıligý ala­quıyn naýqanǵa aınalǵanyn Ma­shrap Axmetov, Nyǵmetolla Mashrapov Amantaı, Kenje, Mamaı Ińkerbaevtar, Sádý, Sho­laq Dáýirbekovter, Jaqsybek, Tıysh­bek Shilembaevtar, Sadyq, Bek­tur­syn Bekxojınder, Ormanbet, Qos­pa­baı, Isa Shondybaevtar sııaqty aýyldarynan attap kórmegen, xat ta­nymaıtyn ákeli-balalylar, aǵaı­yndylar ózderi sengen óki­met­ten japa shegemiz, oǵyna ushy­raı­myz dep oılap pa, sirá.

О́zi de lager azabyn bastan aıaq tartqan, qaraly kezeńniń qyryq qatparly qasiretine tikeleı kýáger, jazýshy Jaıyq Bekturov «Tańba» ki­tabynda: «Keıbireýler álipti ta­ıaq dep bilmeıtin qarańǵylar, qaı­dan kelip, qaıdan qoıǵanyn tú­sin­beıdi. Álemniń kúllisine ortaq jar­qyraǵan jalǵyz kúnniń qaı jaq­tan shyǵyp, qaı tustan batatynyn bilmeıdi. Mine, jasynda je­tim bala bop, joqshylyq kórip ós­ken Ábdiraxman Muzdybaev ju­dy­ryq­taı kúıki adam.Tańyrqasa da, qoryqsa da eki sóziniń birinde: «Oı, Alla-aı, bizdiń aýyl qaı jaq­ta, qubylamyz qaısy, qaı tus­tan kel­dik dep otyrady» – dep jaz­ǵa­nyn­daı jazalaýǵa negi­zi­nen kim­der­diń shalynǵanyn aı­ǵaq­taı­dy.

Aıqyn NESIPBAI, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi

QARAǴANDY