Sózi – ózi

«Jaqsy adamǵa jaqyn júr­­­seń, óziń de jaqsylyqqa jaqyn júresiń», degen sózdi kimnen estigenim esimde joq, áıteýir, estigen sátte kóńilime qonyp, ja­ny­ma jaǵyp, sanamda saqtalyp qal­dy. Estigen boıda: «Men osy kimderdiń janynda júrmin?» degen oıdyń jetegine tústim de kettim. Oılap otyrsam, ózim biletin, ózim syılasatyn azamat­tar­dyń kópshiligi jaqsylardyń qatarynan eken. Kóńil-kúıim ká­dimgideı kóterilip sala berdi. Oıymdy oı qozǵap, osy tirshilikte qatar júrgen adamdarmen birge ótkizgen kúnder, túrli oqı­ǵalar tizbektelip júre berdi. Sondaı ózim úshin ardaqty sa­­­nalatyn azamat­­tar­­dyń aldyńǵy qata­ryn­da za­­mandasym ári áriptesim Tal­ǵat Batyrhannyń kelbeti erekshe kólbeńdeı berdi. Ol – jýrnalıst. Júregi qa­laǵan mamandyǵynyń adal quly. Jýrnalıstıkada jańalyq ashqan joq. Qaı saıasatqa bolmasyn belsendi emes. Biraq, qudaı bergen qabiletine qaraı, bar biletini, bar bitiretini ómir boıy ılegen gazet atty álemniń «saıasatyn» ke­remet júrgizedi. Iá, bilgen adamǵa gazet degenińiz naǵyz saıa­sattyń alańy. Munda memlekettik, ulttyq, sa­lalyq múddeniń bá­ri qamtylady, aıtylady. Gazettegi bir sózden ketken qate úshin qanshama til­shi­niń, qanshama basshynyń taǵdyry basqasha bol­­ǵanyn estip te, bilip te júrmiz. Demek, jýrnalıst ká­sibi ot pen sýdyń ortasyndaǵy jumys desek bolady. Keıipkerim Talǵat Batyrhan jýrnalıstıkanyń at aýystyryp kórmegen ıesi bolǵandyqtan ba, osy mamandyqtyń qasıeti jaı­ynda buryn mán bermegen oılar tarqatylyp ketkendeı. Jalpy, baspasózge talap kóp qoıylatyn sııaqty: qalyń oqyrmannan, qo­ǵam­nan, bılikten, baspahanadan, tipten keıde mekteptegi oqýshy­dan da... Demek jýrnalıske júk­teletin jaýapkershilik degen jeterlik. Al osyndaı mindetti aby­roımen atqarý úshin ne isteý kerek?! Jýrnalıstiń qasıeti qan­daı bolmaq? О́z oıymsha, birinshiden, bilim der edim. Iá, jaqsy jýrnalıst bolýǵa tereń bilim, kóp oqý ke­rek-aq. Ekinshiden, izdengishtik-eń­bekqorlyq. Odan ári.., odan ári qandaı qasıet qajet deseńiz, ba­tyldyq pen saqtyq dep aıtý qa­jet. Al osy qasıettiń bárine ıelik etseńiz, árıne jaqsy-aq. Qa­laı ıelik etesiz? Onyń kilti – minezde. Men biletin Talǵat Batyrhan­nyń qasıeti – kisilik minezi. Qa­shan kórseń, qabaǵy – ashyq, kó­ńili – keń, peıili – aq. Birinshi kórisip, tanysqanda solaı bolyp kóringen edi, áli de sol qal­pyn­da. Asyqpaı júredi, júregimen kúledi, áńgimesin kósiltip aıta­dy, jumysyn da jasaıdy. Pende emes pe, kúndelikti is barysynda ashýlanyp qalatyn kezderi de bolady. Ondaıda qysqa sóıleı­di, biraq batyryp aıtyp jiberedi. Aıtqanda da sózdiń salmaq­ty­syn taýyp, estigen adamnyń sú­ıe­gin syrqyratyp jibergendeı bolady. Kerek deseńiz, bir-aq aýyz mysalmen kimniń bolsa da mysyn basatyny bar. О́zimniń túısigimde onyń munysyn eshkim kemshiligi dep aıtyp jatpaıdy. Tákeń negizi bilimpaz azamat. Ańdaǵan adamǵa kóp oqyǵanyn, kóp oqıtynyn ańǵarý qıyn emes. Qaı kezde, qaı jaǵdaıda ádebıet jaıynda, árıne, jazýshy-aqyn­dar týraly áńgime órbise, bizdiń Tákeń qamshy saldyrmaıdy-aý. Máselen, Sherhan Murtaza, Oralhan Bókeı, Ábish Kekilbaı, Dúkenbaı Dosjan, Tólen Ábdik, Dıdahmet Áshimhanuly, taǵy qaısy jazýshylardyń qaı áńgi­mesi, qaı romany jaıynda áńgi­me qozǵalsa, sol shyǵarmanyń kez kelgen oqıǵasyn aınytpaı aıta jóneledi. Aıta otyryp, óziniń oı-pikirin de qosyp-qosyp qoıa­dy. Mundaı sátterge kýá bol­ǵa­nymda óz basym áriptesime qy­zy­ǵyp ta, qyzǵanyp ta qaraı­myn. Ol ózi talǵampaz da. Jańa kitapty, jaqsy kitapty izdep jú­redi, surap júredi. Jáne sol izdegenin tapqansha qoımaıdy. Sońǵy kezderi Talǵat Batyr­han týraly birneshe maqala oqyp shyqtym. Sonda: «Talǵat az ja­zady, biraq saz jazady», degendi uǵyndym. Qazir solaı shyǵar. Alaıda Tákeńniń buryn jas kezinde, ıaǵnı tilshilik qamyty moı­ny­nan úzilmeı júrgende jazyp tastaǵan talaı-talaı maqala­la­ryn kórgenbiz. Bergini aıtpaı-aq, sol eńbek jolyn bastaǵan Tal­dyqorǵan oblystyq «Jeruıyq», respýblıkalyq «Halyq keńe­sin­de» jazǵandary az ba?! Ár jyl­darda ár elderde turyp, asqa­ra­ly abyroıǵa ıe bolǵan qazaqtyń qaıratker ul-qyzdary týraly ma­qalalary kimdi qyzyqtyr­maı­dy?! Qıly-qıly taǵdyrly tany­mal tulǵalar týraly oı-tolǵam­dary «Kóńil kókjıegi» atty ki­tapqa arqaý boldy. Osy bir ja­zýy jeńil, salmaǵy aýyr tanym­dyq-taǵylymdyq jınaqtaǵy keıipkerlerdi tanyǵan saıyn qaza­ǵyńnyń tekti halyq ekenine kó­zińdi jetkize túsip, ulttyq rýhyń kóterilip qalady. Tákeńniń «oı­maqtaı oı» jazatyn tásili de bar. Kip-kishkentaı dúnıeden aý­qym­dy oı salatyn, kerisinshe, da­byraıǵan dúnıeden shap-sha­­ǵyn oı alatyn qabileti de qyzyq­tyrmaı qoımaıdy. Aınalyp kelgende, Tákeń az jazsa da, saz jazsa da, kóp oılanyp, qaýzaǵan taqyrybyn ábden pisirip baryp jazatyn qalamgerdiń ózi. Tákeń naǵyz qazaqy jigit. Tula boıynan aýyl balasynyń ıisi ańqyp turady. Atasy men ájesiniń qolynda óskenin aıt­paı-aq ańǵarasyz. Talǵat Batyr­handy jaı ǵana qazaqy jigit deýi­miz az, ol ulttyq namysy naı­za­ǵaıdaı azamattyń qatarynan. Qa­zaq balasynyń ónerde, ǵylymda, basqa da saıystan báıge al­ǵa­nyn kórgende kádimgideı qýanyp, mar­qaıyp ketedi. Adam namysyn qaırar sporttyń bir degen besaspap bilgiri. Osy saladaǵy sań­laq­tardy sómkesine salyp oqyp júretin «Sovetskıı sport», «Sport-ekspress», «Qazaq spor­ty» arqyly bilip, qýanǵanyn sezdirip júredi. Kúndegi jumysy ár kabınetti aralap júrip: «Iá, qazaqtarym, qalaısyńdar!» degen sózben bastalyp jatady. Áriptesimniń taǵy bir qasıeti kópshildigi der edim. Olaı deıtinim, Tákeńdi kóp adam izdeıdi. Jumystan bólek jaı áńgime­le­sýge keletin adamdardyń ózi bir tóbe der edim. Qashan kórseń onyń bólmesine kirgen adam­dar­dyń áńgimesi jarasyp kete bara­dy. Kópshil adamnyń dosy da kóp bolatyny zańdylyq qoı. Osy oraıda Talǵattyń ózi asa qur­metteıtin aǵa-joldastaryna qa­rap taǵy da qyzyǵyp qoıamyn. Máselen, Janbolat Aýpbaev, Ken­jeǵalı Myrjyqbaı, Kamal Ábdirahmanov, Qonysbaı Ábil sekildi aǵalary, jaqyn júretin dos-syrlastary Nurtóre Júsip, Baýyrjan Omaruly, Saıyn Es­maǵı, Muratbek Toqtaǵazy, Aman­taı Shárip, Dıhan Qamza­bekuly, Erlan Bekqojın, Qy­dyr­bek Rys­bekuly... Qaısyn aıtsań da ata­ǵynan at úrketin, naǵyz «sen tur, men ataıyn» deıtin azamattar. Bular meniń biletinderim ǵana. Tákeńniń úıde, túzde, basqa da kúıde aralasyp-quralasatyn syı­las zamandastary kóp-kóp ekenin ishim sezedi. Sońyna ilesken, «aǵalap» jaǵalap júretin Jandos Besboǵda, Amangeldi Qııas, Azamat Esenjol syndy áriptes inilerin qalaı ǵana saıdyń tasyndaı jigitter demessiń. Iá, búginde «Astana aqshamy» gazetinde bas redaktordyń birinshi orynbasary bolyp eńbek etip júrgen Talǵat Batyrhan naǵyz erdiń jasyna kelip otyr. Tal­dyqorǵannan túlep ushqan, Al­matyda arman qýǵan elgezek jigit búginde Astanada, bas qalanyń basylymynda baspasózdiń maı­tal­many bolyp qalyptasty. Aıta ketkenimiz artyq bolmas, ol bolashaq elordaǵa Aqmola ke­zin­de-aq taban tiregen azamattyń biregeıi. 1998 jylǵy kóktemde kelgen edi. Búginde qutty mekenine aınalǵan osy shaharǵa alǵash kelgende esigin ashqan shyǵar­ma­shylyq shańyraǵy «Aqmola aq­sha­my» gazeti bolatyn. Jumysty bas redaktordyń orynbasary bo­lyp bastady. Odan keıin «Astana aqshamy» boldy. 2002 jyly Tákeń oılamaǵan jerden «Qazaq­stan temirjolshysy» gazetine aýy­syp ketti. Alǵashqyda astana­lyq gazetti salalyq basylymǵa qalaı qıyp ketti eken dep oı­lanyp ta qalǵan edik. Sóıtsek, QTJ basshylyǵy aptasyna bir-aq ret shyǵatyn shaǵyn gazetin úlkeıtýdi oılastyrǵan eken. Bas redaktor bolyp barǵan Talǵat Batyrhan «Qazaqstan temirjol­shysyn» úlken formatqa kóshirý, aptasyna 5 ret shyǵaratyn prosesti atqaryp shyqty. Onymen qosa jańa dúrkirep shyǵa basta­ǵan «Aıqyn» gazeti bas redak­torynyń orynbasary retinde Astanadaǵy tilshiler qosynyn ashyp, shyǵarmashylyq topqa jetekshilik etti. Bes jyldan keıin Tákeń «Astana aqshamyna» qaıta oralyp, sol qutty ornyna qaıta ornyqty. Redaksııa qýanyp qar­sy aldy. Osylaısha ol jas elor­da­myzdyń qalyptasý kezeńine tú­gel­deı kýáger bolyp kele jatyr. Iá, adam balasy úshin bul jal­ǵannyń máni de, sáni de ár­kimniń ómir-darııada óz ornyn tap­qany der edim. Bul rette meniń keıipkerim Talǵat Batyr­handy juldyzy janǵan azamat desek jarasady. Olaı deıtinim, jan júregi qalaǵan mamandyǵy – jýrnalıstıkanyń jemisin terip júr, jan shýaǵyn terbetken berekeli otbasynyń tiregi bolyp keledi. Jan saraıyn jadyratqan aǵaıyn-dostarynyń arasynda abyroıǵa ıe bolýda. Osynyń bárine Talǵat zaman­dasym qalaı ıe bolyp júr?! Onyń syry qarapaıymdylyqta, tabıǵılyqta. Al ol keńdikke jol ashary anyq. Soǵan ıe bolǵan adam kem bolmaıdy eken. Son­dyq­tan da Talǵat Batyrhannyń júrgen joly da, júrgen ortasy da keń saraı dep bilemin. Ǵalym QOJABEKOV. Astana.