Elý jeti jyl ótken soń

Mektep tabaldyryǵyn tuń­ǵysh ret attaý jeti jasar bala úshin de, sol oıyn balasynyń ata-anasy úshin de júrek tol­qytar sát. Ultymyzdyń bú­gingi nebir jaqsylary men jaı­sań­dary bala kezinde, er­teń mektepke barasyń degen kúni tún ortasy aýǵanǵa deıin kóz­deri ilinbegenin jasyrmaı­dy. Al­byrt sezim, qaıran shirkin, baldáýren balalyq dep, mine, osyny aıtyńyz. Dál sondaı kirshiksiz kóńil-kúıdi bú­gin­de esimi respýblıkanyń jo­ǵary bilim berý júıesine ke­ńi­nen málim azamat, Batys Qazaq­stan oblystyq maslıhatynyń depý­taty, tarıh ǵylymdary­nyń dok­­tory, professor Tuıaq­baı Rys­be­kov te basynan keshken eken. Mine, osydan dál elý jeti jyl buryn túsirilgen súrette myna bir ana sútiniń taby aýzy­nan áli kete qoımaǵan pák te beıkúná bala tańǵy shyqtaı mól­direp-aq tur emes pe? Bul sonaý 1954 jyldyń tamyz aıynyń sońy eken. Ol kezde mektepke kıetin biryńǵaı kıim úlgisi qaıdan bola qoısyn. Degenmen, qaı ata-ana da mektep bosaǵa­syn tuńǵysh ret ımene attaǵan perzentinen eshteńe aıap qalmasa kerek. Myna sarǵaıǵan sýrette de bala Tuıaqbaıdy úl­de men búldege orap tastama­ǵa­nymen Zeıit atamyz ben Dá­ne­qyz sheshemiz jalǵyz tuıaqta­ryn mektepke táp-táýir ázirle­geni baı­qa­­lady. Beldiktiń or­nyn almas­ty­rý úshin aıqastyra salǵan jeı­desiniń syrtyndaǵy aspasy men túımesi ózine ja­rasyp-aq tur. Ekinshi bir sýrette bala Tu­ıaqbaıdan búginde belgili ǵa­lymǵa, el tanyǵan azamatqa, bilikti de bedeldi parasat ıesine, nemereleri men jıenderiniń jaq­sy kóretin atasyna, Rys­be­kovter áýletiniń japyraq jaı­ǵan báıteregine aınalǵan T.Rys­bekovti kórer edińiz. Bul eki sýrettiń arasyn tabany kú­rek­teı elý jeti jyl ýaqyt ara­lyǵy bólip jatyr. Budan keıingi ol kisimen bıylǵy Bilim kúni qarsańyndaǵy áńgimemiz suraq-jaýap túrinde órbidi. – Tuıaqbaı Zeıituly, erteń kúnparaǵymyzǵa qonaqtaı­tyn 1 qyrkúıek – Bilim kúni esime ke­zinde qazaq poezııa­syndaǵy bal­­lada janrynyń sheberi at­an­­ǵan Qaınekeı Jarmaǵan­be­tov­tiń tómendegi shýmaqtaryn tú­si­rip otyr. Soǵan qulaq sa­lyp kórińiz­shi. Mine, bylaı dep tó­giltedi jyr jampozy: Áli esimde, mektepke alǵash barǵa­nym, Sýmka asynyp, dápter, qa­lam alǵanym. Bir bury­shyn­da sol sým­kamnyń jatqany, Ke­neı saqa, kendir baýly qar­­ma­ǵym. Áli esimde, otyr­ǵa­­nym par­ta­ǵa, Úńile kep, qara­ǵa­nym kar­ta­ǵa. Jaıda­ry, ashyq, muǵa­lıma jas qyz­dyń, «Túzý otyr» dep, qaq­qany arqaǵa... О́leń­men ór­il­gen qandaı jan­dy sýret de­se­ńizshi! Bul ómir­de, kim mektepke barmaǵan? Bar­dy ǵoı bári de. Aqyn jyr­la­ǵan­daı, mektepke barǵan ke­zińiz esi­ńizde me? – Árıne esimde. 1954 jyl­dyń 1 qyrkúıegi edi. Jambyl oblysy, Talas aýdany, Túgis­ken sovhozynyń Dosbol degen bó­lim­shesindegi qurqyltaıdyń uıa­syndaı bastaýysh mektepke sol kúni anam meni muntazdaı qyp kıindirip, ertip alyp bar­dy. Mektep degen aty ǵana. Kishkene úı, eki bólmeden ǵana turady. Úsh qatardyń árqaı­sy­syna úsh partadan qoıylǵan. Nebári to­ǵyz parta ǵana. Sol aıadaı ból­mede birinshi, ekinshi, úshinshi jáne tór­tinshi synyp­tyń bala­la­ry birge oqydyq. Sol jyly mek­tepke úsh bala barǵan ekenbiz. Muǵalimimiz Abdrahman es­im­di er adam bolatyn. Birinshi synypta oqyp júrgen kezimdegi bir kórinis esimde qalypty. Bir joly aǵaıymyz úshinshi synyptaǵy bir balaǵa sabaǵyn oqymaı kelgeni úshin qatty ur­ysty. Ol balanyń qandaı kó­ńil kúıde bolǵany maǵan belgisiz. Sol úshin ózimniń záre-qu­tym qalmady. Muǵalimimizdiń ashýy qaıta bastaǵan kezde syrt­tan bireý kelip, ol kisini áldeqaıda shaqyryp ketti. Sol kezde men de dalaǵa zyp berdim. О́ıtkeni, aǵaı maǵan da dál solaı ursyp, zekıtindeı kórinip ketti. Balalyq qoı qaıtersiń? – Búgingi aǵa býyn ókilde­riniń kópshiligi dál siz sekildi aýyl mektebinde, qazirgi tilmen aıtqanda, shaǵyn komplektili mektepterde oqypty. Shama­la­ýy­myzsha oqytýdyń mundaı tá­siliniń biraz yń­ǵaı­syz jaqtary bar sekildi. Buǵan ne deısiz? – Bul endi basqa amaldyń joqtyǵynan jasalatyn oqy­tý­dyń eski tásili. Oılap qara­sa­ńyz keńestik júıede sharýa­shy­lyqtarǵa qarasty bir bólim­shede bastaýysh synypqa bara­tyn balalar sany segiz-onnan asa bermeıtin. Sóıtip, báriniń basy bir bólmede túıisetin. Mundaı jaǵdaıda ustazdyń ár oqýshyǵa kóńil bólýge múldem múmkindigi bolmaıdy. Ár pándi tereńdetip oqytý degen uǵym ol kezde muǵalimderdiń úsh uıyqtasa tústerine kirmeıtin. – Respýblıkanyń alys aý­dan­darynda shaǵyn komplektili mektepter áli de jetkilikti. Qazirgi ózgeris qandaı? – Bala sany az bolsyn, kóp bolsyn qazirgi bastaýysh bilim berý júıesinde bir synypqa – bir muǵalim tártibi engizilgen. Taǵy bir jetistik, bastaýysh synyp­tar­dyń ózine búginde ar­naıy ma­man­dyǵy bar muǵa­lim­der sabaq bere bastady. Aıta­lyq, arıf­me­tı­kany, álippeni úıretetin muǵa­lim oqytpaıdy. Bul búgingi bilim berý daǵ­dy­syna qaıshy keledi. – Tuıaqbaı Zeıituly, elýinshi jyldardaǵy 1 qyrkúı­ek pen bú­gingi 1 qyrkúıektiń aı­yrma­shy­lyǵy týraly ne aıtar edińiz. – Egemen elimizde 1 qyr­kúı­ek – Bilim kúni dep belgilengen. Osy baǵyttaǵy aıtýly dataly kúnniń máni men mańyzy jyl saıyn artyp keledi. Búgingi kúni – Bilim kúni meıram retinde oqýshylar men ata-analarǵa jáne ustazdar qaýymyna úlken qýanysh syılaıdy. Ár jyl saı­yn jańa oqý jylyna keń aýqymdy ázirlik jumysta­ry­nyń júrgizilýi de Bilim kúniniń mártebesin ósire túsedi. Elýinshi jyldary munyń bir de biri bolmaıtyn. Mektep jasyna tol­ǵan balany ata-anasy mektepke alyp barady. Ol qabyl­danady. Sonymen is bitedi. Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy. –––––––––––––– Sýretterde: bala Tuıaqbaı, bú­gin­gi professor Tuıaqbaı Rysbekov.