BAQ-taǵy til tazalyǵy

Elimiz egemendik alǵannan beri 20 jyl ótip otyr. Úlken mereıtoı qarsańyndaǵy bul merzim jetken jetistikterdi aýyz toltyryp aıta otyryp, atqaryp jatqan ister men áli oryn alyp otyrǵan kemshilikterimizdi tizip ótip, ony joıýdyń joldaryn da belgilep, esep beretin de kezeń dep oılaımyn. Sondyqtan da kúnde­likti tirshilikte kóz aldyńda kólbeńdep nemese tyń­daýdan qulaqty mezi qylatyn keıbir keleńsizdikterdi ortaǵa salýdy jón kórdim. Til máselesi memlekettik til­diń búgingi kúngi jáıi men qo­ǵamymyz­da alyp otyrǵan orny jónindegi taqyryp kózi qaraqty, kókireginde ulttyq namysy bar, «men qazaq­pyn» dep tolǵanatyn azamattar úshin taptaýryn da bol­ǵan áńgime. Árıne, bul má­sele basy Úkimetten bastap, mem­leketimizdiń úlkendi-kishili or­gan­darynyń qaısysynda bolsa da tilge tıek bolyp jatqan sharýa ekendigi shyndyq. Biraq sonyń bári is júzinde «baıaǵy jartas, bir jartas­tyń» kebin kıip, óz deńgeıinde iske aspaı jatsa, tap­taýryn demegende ne deısiń! Qurylysshylarda qarajat ból­­gizip, jylda sony aqyryn «kemirip» qoıyp, salynýy jyl­dan-jylǵa súı­retilip, ne bitpeıtin, ne qalmaıtyn nysandy «sa­qaldy» dep ataıtyn dástúr bol­ǵan. Mine, bizdiń de til týraly problemamyz, jyl saıyn qan­shama qarajat jumsalyp jatsa da, alǵa jyljymaıtyn tabandap tur­ǵan bir másele boldy. Shyn­dy­ǵyn aıtsa, tipti basqa ult ókilderinen de uıat eken, osylaı «sen salar da, men salarmen» júr­gende olar (basqa ult ókil­deri) biz­diń shala qazaqtardan buryn qazaq tilin ıgerip alyp, memlekettik qyz­mette de, basqa da aýqymdaǵy (ási­rese BAQ salasyna qulshynystary erekshe) jumystarda jaıbaraqat, óz tilin ózi mensinbeıtin «mar­qas­qa­­lar­dyń» aldyn orap alatyn túri bar. Men bul jerde buǵan kináli­lerdi izdep, olarǵa aıdar taǵýdan aýlaqpyn, biraq ana tilimizdiń óz memleketimizde laı­yq­ty ornyn alý úshin qabyl­da­nyp jatqan shara­lardyń tıimsiz­diginiń syrtyndaǵy basty faktor – qazaq jurty ózi­mizdiń yn­ta­syzdyǵymyzdyń nátı­jesi ekeni shyńǵyrǵan shyndyq. Hosh, jalpylamadan naqtyǵa kósheıik. Ejelden buqaralyq aqpa­rat quraldary, onyń ishinde baspa quraldary qazaq tiliniń jazylý emlelerin saqtap, sıntaksıstik, gramma­tıkalyq bar­lyq erejelerin buzbaı jazý jóninde radıo men teledıdarlar onyń aıtylý, oqylý erejeleri men sóz sóıleý yrǵaǵyna deıin barlyq elge úlgi (etalon deýge bolady) bolyp kelgeni, ol sonaý keńestik dáýirden jazylmaǵan qa­ǵı­da sııaqty úrdisti eshkim ázirge esh­qandaı qaýly-qararmen joqqa shy­ǵarmaǵany haq. Shyn­dyǵynda da, biz jasyraq kezimizde, qujattar daı­yndaǵanda qan­daı da bir sóı­lem, sóz tirkesiniń jazylý durys­ty­ǵyna kóz jetkizý úshin aptalyq baspa betterine júginetinbiz. Qazir qalaı? Búgingi kúni BAQ qazaq tilin shubarlanýdan, «aram» sózderden saqtaýda ózin­dik ról atqaryp kele me? Ja­sy­ratyny joq, sońǵy kezde otan­dyq telearnalar Reseıdiń, tipti bolmasa muhıttyń arǵy jaǵy­nan kóshirip alynǵan túrli shoý-habarlarǵa tolyp ketti. О́ki­nish­ke qaraı, sol habarlar­dyń maǵy­nasymen birge syǵalap, syna­lap qazaq tiline jat, «aram» sózder de qaptap ketti dese de bolady. Qazir qaı arnany qosyp qalsań da tilge jeńil, aýyzǵa ora­lyp turǵan «otyryq», «ja­ty­ryq», «dál qazir» degen sııaqty tirkesterden bas kótere almaısyń. Sońǵy kezde telejúrgizý­shi­le­ri­miz ben dıktorlarymyz ory­s­tar­dyń ózderi de oryndy qol­dana bermeıtin «ımelo mesto» degen tirkesti mán-maǵynasy kel­se de, kelmese de eki sózdiń birinde «oryn aldy» dep ta­qyl­datady da otyrady. Bárimizdiń de qazaq tilinen oqyǵan erejelerimiz bir ereje ǵoı, sonda mu­ǵalimimiz sóz arasynda «kil», «kilkı» degen sózderdi qospań­dar, ol saýatsyzdyqqa jatady, onyń ornyna «únemi», «qashan­da», «yl­ǵı» dep sóıleý kerek deıtin edi. Meniń bilýimshe, sońǵy jyl­da­ry qazaqsha «J» árpinen bas­tala­tyn sózderdiń aldynan «D» árpin qosyp jazýdy doǵarý kerek degen pármen boldy (?). Al sony qoldap, is júzinde qolda­nyp jatqandar taǵy da shamaly. Temirjol, áýejaı, saparjaı qyz­metteri de sol baıaǵy­synsha Djambýl, Djarkýl, Djez­kaz­ǵan, Djaltyr, Djangeldın deýden tanbaı keledi. Sol mekemelerde qazaq tiline mán beretin, qazaq tilinde erkin sóılep, onyń qoldanysyn tártipke keltiretin bir qyzmetker alýǵa yntaly bir basshynyń bolmaǵany ma?! Bolsa da adam, jer, sý ataý­la­ryna baılanysty sóz qozǵal­ǵa­syn aıta keteıin, búgingi kúnge deıin Ádilet mınıstrligine qa­rap kelgen (qazir kimge qaraıty­nynan shatys­tyq, eki-úsh jyl saıyn aýysyp otyratyn boldy ǵoı) azamattardyń hal aktilerin jazý (AHAJ), tólqu­jat beretin mekemelerde qazaqsha adam atta­ry men jer, sý ataýlary baıaǵy keńestik dáýirdegideı qate-qate toltyrylyp berilip jatyr. Ony kim qarap, kim jónge salatyny belgisiz. Endi birer sóz buqaralyq a­q­parat quraldaryndaǵy jarnama haqynda. Bizdiń qalaý-qalamaýy­myz­ǵa qaramastan kúni uzaqqa, túni boıy adamnyń nazaryn eń kóp aýdaratyn da osy jarnama bolyp tur. Mundaǵy bir qı­syn­syz jaǵdaı – oryssha jarna­malardyń ózi de kópshiliginde orys tiliniń gramma­tı­kasynan, tipti adamı oılaý logı­kasynan al­shaq jatady. Al ony qazaq­shaǵa tikeleı aýdarǵanda tipti túsiniksiz, aqyl-oıǵa syımaıtyn bir sóz tirkesteri shyǵady. Árı­ne, sóz qýmaı, onyń maǵynalyq aýdar­masyn bergen jón bolar edi. Bul arada mynadaı usynys jasar edim: jalpy BAQ-taǵy bolsyn, ne kó­shedegi jarna­ma­nyń bolsyn qazaq­shaǵa aýdary­lý­yn qalalyq ákimdik­tiń máde­nı­et jáne tildi damytý bólimi arqyly saraptamadan ótkizip ba­ryp ruqsat etý jolyn oılastyr­masa, bul bylyq pen shylyq áli de jalǵasa bermek. Ádette, telekompanııalar qu­ry­ly­mynda jarnama qyzmeti negizgi shyǵarmashylyq toptan bó­lek bo­lyp keledi de, ol kom­mer­sııalyq bólim baqylaýdan tys, ózimen-ózi bo­lady. Degenmen de, olardyń qaza­q­shaǵa sha­typ-butyp aýdarǵan jar­na­ma­lary sol arnadan beriletindikten, telekom­pa­nııanyń shyǵarma­shy­­lyq ujymy da ony nazardan tys qaldyrmaýy kerek dep oılaımyn. Atyn atamaı-aq qoıaıyn, zer salǵan adam ózi de kóredi, ulttyq teledıdardan beriletin bir jar­na­ma­daǵy oryssha «zarıadka ognetýshıteleı» sózi «órt sóndirgish zarıadkalary» dep aýdarylyp, ja­ńylyspasam 3-4 jyldaı úz­bes­ten shyǵyp keledi. Negizgi durys maǵynasy – órt sóndirgish ydys, qutylarǵa arnaıy suıyq (kóbik) quıý, ıaǵnı olardy tol­tyrý. Shirkinder-aı, sonda sol ujymda: «Mynaý qazaqshaǵa du­rys aýdarylmaǵan, el-jurttan masqara ǵoı!» – deıtin bir pen­deniń bolmaǵany ma? Mine, osy­dan-aq bizdiń ana tilimizge degen kózqarasty túsine berińiz de, baǵasyn da berińiz. Burnaǵy jyldary habar ja­saýshy hám taratýshy uıymdarda (teleradıokomıtetter) ádebı ke­ńes, bolmasa uıym bastyǵynyń shyǵarmashylyq jónindegi oryn­basarlary bolatyn edi. Olar efırge kúndelikti ketetin jańa­lyqtardan bastap, kólemdi te­lehabarlarǵa deıin qoldaryna qyzyl qalamsap alyp redaksııalap, kúzep, ne túzep otyrýshy edi. Efırge shyǵatyn nusqasyn tikeleı qarap, tyńdaıtyn, sosyn ǵa­na ruqsat beretin edi. Búgin­deri ol qyzmetter de keńespen birge qurdymǵa ketken be dep oılaısyń. Qazaqta «Yntasyzǵa is yq­pas» degen qanatty sóz bar. Son­dyqtan qazaq tiliniń mártebesin kóteremiz, ony basqalar da syılap qurmettesin desek kári-jasymyz bar eń birinshi ózimiz – qazaqtar ynta qoıyp, qur­met­teýimiz kerek. Serikbaı ShAIMAǴANBETOV, «Nur Otan» HDP Qostanaı oblystyq fılıalynyń keńesshisi.