Islam álemi jańǵyrýǵa tıis

Musylman memleketteri damý kóshiniń sońynda keledi. Nege? Islam álemi – sheksiz álem. Al ıslam dini – ǵalamsharǵa tamyryn tereń jaıǵan ek­­­inshi oryndaǵy qýatty din. Birinshi orynda Hrıstıan dini. Al Iýdaızm bolsa, osy atalǵan monoteıstik úsh dinniń ishindegi eń alǵashqysy, biraq ol dindi ustanatyndardyń sany 16 mıllıon ǵana. Islamnyń da, Hrıstıan dininiń de, Iýdaızmniń de arǵy tegi bir. Sebebi, monoteıstik úsh dinniń túp tamyry Ibragım (Ybyraıym, Avraem) paıǵam­bar­dan bastaý alady. Tarıhqa úńilsek, paı­ǵam­barlardyń arǵy tegi Ibragım paıǵambarǵa kelip tireledi. Muhammed paıǵambar Ibragım paıǵambardyń úlken uly Ismaıldiń urpaqtarynan tarasa, Musa men Isa paıǵambarlar Ibragım paıǵambardyń kishi uly Isaaktan taraǵan. Musylman áleminiń kıeli qalasy Mek­keniń negizin qalaǵan da Ibragım paıǵambar. Mekkedegi mıllıondaǵan musylmandar sıy­natyn Qaǵbany da o basta Ibragım paı­ǵambar men Ismaıl turǵyzǵan. Biraq, óki­nish­ke oraı, atalmysh shyndyqty bul kúnde kóp jurt bile bermeıdi ári bilýge de ty­rys­paıdy. Sondyqtan batys áleminiń ońshyl saıasatkerleri álgi dinderdiń arasyndaǵy ortaq qundylyqtarǵa basa nazar aýdarýdan góri olardyń arasyndaǵy aıyrmashy­lyq­tarǵa kóbirek basymdyq berip, Islam dinin kemsitip, musylmandardy shettetýge daıyn turady. Ol ol ma, tipti Islamdy álemniń eń yqpaldy dinderiniń biri dep tanýdyń or­ny­na oǵan keseldi ıdeologııa dep aıdar taǵady nemese ony ekstremızm, terrorızm nemese fýndamentalızmniń uıasy dep, adamzatty Islamǵa qarsy baǵyttaýǵa jáne atalmysh dinderdiń arasyna ot jaǵyp, olardy usta­na­tyn halyqtardy bir-birimen qaqtyǵys­ty­rý­ǵa tyrysatyndar da tabylady. Islam men mu­sylmandarǵa degen mundaı jańsaq kózqa­ras Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tas­tyq uıymyna múshe elderdiń arasynda da oryn alyp otyrǵany jasyryn emes. My­saly, Muhammed paıǵambardy kelemejdeıtin karıkatýra taratý, musylmandardyń kıe­li kitaby Qurandy órteý nemese bıylǵy jazda musylmandardy shettetý maqsatynda Norvegııada oryn alǵan terrorıstik jary­lystar men qandy qyrǵyn joǵarydaǵy teris pıǵyldyń is júzindegi kórinisteri. Al musylmandar tarapynan álgindeı aıýan­dyq­qa baryp, ózge dindegilerdiń kıeli kitap­taryn órteý nemese paıǵambarlaryna kúıe jaǵý, olardy dattaý esh ýaqytta bolǵan emes. Al shyndap kelgende, Islam men Islam áleminiń ustanymy terrorızmmen de, eks­tre­­­mızmmen de, fýndamentalızmmen de úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy. Musylman­dardyń kıeli kitaby Quranda jamandyqty ýaǵyzdaıtyn súre nemese aıat atymen kezdespeıdi. Kerisinshe, Muhammed paıǵambar ar­qy­ly Alladan jetken ádilettikke shaqy­ra­tyn tómendegideı naqyldar búkil adam­zatqa ortaq qundylyqtar ekeni kúmán tý­dyrmaıdy. Mysaly, “Basqalardy músirk­e­megen adamdy Qudaı músirkemeıdi”, “О́zi toıa iship-jep, kórshisi ash júrgen pende Qu­daıdyń quly emes”, “Basqany uryp jyqqan myqty emes, ashýyn aqylyna jeńdirgen adam myqty” nemese Qurannyń 60-súresiniń 8-aıatyndaǵy: “Alla dinińe qarsy soǵys ashpaǵan, bas­panańnan aıyrmaǵan adamdarǵa qaıyrymdy bolýǵa tyıym salmaıdy. Alla ádiletti pendelerdi súıedi” degen ǵıbratty qundylyqtar Islam dininiń naǵyz tole­rant­ty din ekeniniń naqty dáleli. Quranda Isa paıǵambarǵa da úlken qurmet kórsetilgen. Sosyn Muhammed paıǵambar ózinen buryn­ǵy paıǵambarlardyń bárin de syılaǵan, olar týraly ǵaıbat sóz aıtpaǵan. Eń basty­sy, Alladan Quran tús­kennen beri on tórt ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, kıeli kitap­taǵy 114 súre men 6346 aıattyń bir áripi de ózgeriske ushyraǵan emes. Olar esh ýaqytta burmalanǵan da emes. Bul kúnde Islam áleminiń 57 memleketi bir týdyń astyna birikken. Bul týdy Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy berik ustap keledi. Bıyl elimiz táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵyn merekelep jatqan Qazaq eli úshin Islam Yn­tymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵalyq etý­diń tarıhı mańyzy óte zor. О́ıtkeni, álem­dik qaý­­ipsizdik, beıbitshilik, yntymaqtastyq jáne órkenıetaralyq únqatysýdy damytý úshin Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń máni men qajettiligi kúnnen-kúnge artyp otyr. Búgingi tańda Islam álemi úlken qıy­n­dyq­tarǵa tap bolýda. Afrıkanyń soltús­ti­ginde, Taıaý Shyǵys elderinde oryn alyp otyrǵan qaqtyǵystar men soǵystar eshkimdi beıjaı qaldyrmaıdy. Sondyqtan dál qazir ıslam qaýymdastyǵyna jańǵyrý qajet, ǵylymı-tehnıkalyq damý men bilimge bet burý aýadaı kerek. Olardy iske asyrýǵa musylman memleketteriniń múmkindikteri jetkilikti, sebebi Islam áleminiń jıyntyq ekonomıkalyq áleýeti ushan-teńiz. Endeshe, osy múmkindikterdi shegine jetkize paıdalana otyryp, Islam álemi ıyq tirestire kúsh biriktirse, ekonomıkalyq qarym-qatynas­tar­dy kúsheıtip, ózara kómektiń eń tıimdi tetikterin iske qossa, damýdyń jańasha jo­lyna túsetini sózsiz. Sondyqtan Islam ále­min úlken reforma kútip tur. Ol reforma bastalyp ta ketti. Onyń bir sıpaty myna­dan baıqalady. Budan bylaı Islam Kon­fe­rensııasy Uıymy musylman memleket­te­ri­niń keleshek maqsat-múddelerine sáıkes, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy (IYU) bolyp qaıta quryldy. Bul tarıhı sheshim Astanada qabyldandy. Islam álemin reformalaý jónindegi so­ny bastamany, taıǵa tańba basqandaı etip, ústimizdegi jyly Astanada ótken Islam Konferensııasy Uıymyna múshe elderdiń syrtqy ister mınıstrleriniń keńesine tór­aǵa­lyq etken elimizdiń Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaev kótergen bolatyn. Elbasy IYU-nyń eń basty qaǵıdasy retinde saýda-sattyqty jandandyratyn ınvestısııalyq, tehnologııalyq, áleýmettik jáne ǵylym-bi­lim salalaryn qamtıtyn pármendi baǵdarla­ma­lardy birlese otyryp iske asyrýǵa jol siltedi. Sonymen qatar IYU-nyń is ba­syn­daǵy tóraǵasy Islam álemin keri tartyp otyrǵan negizgi faktorlardy da aıshyqtap atap ótti. Máselen, búgingi tańda Uıymǵa múshe elderdiń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy óniminiń (IJО́) kólemi toǵyz jarym myń AQSh dollaryn qurasa, bul kórsetkish Eýropa elderinde jıyrma tórt myńǵa te­ńe­letinin alǵa tartty. Uıymǵa múshe elderdiń damý úrdisinde de aıtarlyqtaı aıyrmashy­lyq bar ekenine nazar aýdaryp, jan basyna shaqqanda IJО́-niń eń damyǵan musylman elderi men damýy kenjelep qalǵan musyl­man memleketterindegi aıyrmasy 100 esege jetetinine nazar aýdardy. Dál qazir IYU elderi álemniń energetıkalyq baılyǵynyń 70 pa­ıy­zyn ıemdenip otyrsa da, ol elderge álem­niń IJО́-niń 7,5-aq paıyzy keletinin jáne álemdik taýar aınalymynyń 11 paıy­zy ǵana tıesili ekenin batyryp aıtty. Bul kemshi­lik­terdiń Uıymǵa úlken syn ekenin ári mundaı jaǵdaıdan qutylý úshin Islam memleket­te­riniń árqaısysy belsendilik tanytyp, báse­kege tótep bere alatyn jeke qabiletin kú­sheıtpese bolmaıtynyn shegeleı kelip, osy­lardyń negizinde IYU-ǵa múshe memleketter ekonomıkalyq damýdyń birlesken strategııa­syn jasaqtaýy kerektigin basa aıtty. Nursultan Nazarbaev, sonymen qatar, Uı­ymǵa múshe elderdiń syrtqy ister mı­nıstr­leriniń nazaryn Astanada bıyl ótken jetinshi Álemdik ıslam ekonomıkalyq fo­rýmynda jarııalaǵan usynystaryna aýdar­dy. О́ıtkeni, álgi forýmda Elbasynyń bas­tamalary qoldaý tapqan bolatyn. О́zekti de naqty bastama retinde Nursultan Nazarbaev Islam áleminiń eń damyǵan 10 memleketiniń basyn biriktirip, ıslamdyq únqatysý ala­ńyn ashý kerektigin mınıstrlerdiń nazaryna qaıta usyndy. Aıtsa aıtqandaı-aq, búgingi tańda Uıymǵa múshe memleketterdiń eń da­myǵan ondyǵymen búkil álem eseptesedi. О́ıt­keni álgi ondyq kúlli IYU memleket­te­ri­niń jıyntyq óniminiń 80 paıyzyn óndiredi. Álemdik azyq-túlik qaýipsizdigine tónip turǵan qaterlerdi eskere otyryp, Elbasy IYU aıasynda ózara azyq-túlik kómegin usy­­na alatyn BUU-daǵy FAO (Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy) sekildi aımaq­tyq qor júıesin qalyptastyrý máselesin de kóterdi. Qazaqstannyń azyq-túlik eksport­taýdaǵy áleýetin eskere otyryp, ondaı uı­ymnyń shtab-páterin bizdiń elde ornalas­ty­rýǵa da ázir ekenimizdi alǵa tartty. Álemge tónip turǵan energetıkalyq kaýip-qater de Elbasynyń nazarynan tys qalmady. Halyq­aralyq energetıkalyq agenttiktiń baǵam­da­ýy boıynsha, 2030 jylǵa deıin energetı­ka­lyq resýrstardy óndirý men tasymaldaýdy qamtamasyz etý úshin 17 trıllıon AQSh dol­lary kerek bolady eken. Osy málimet­ter­di negizge ala otyryp, Elbasy bizdiń elde “Bolashaq energııasy” degen taqyryp aıa­syn­da álemdik “EKSPO - 2017” kórmesin uıym­dastyrý týraly bastama kóterip, onyń IYU tarapynan qoldaý tabatynyna senimdi ekenin jetkizdi. Nursultan Nazarbaev IYU syrtqy ister mınıstrleriniń keńesinde jasaǵan baıan­da­ma­­synda Islam álemin reformalaýdyń jol kartasyn jan-jaqty aıqyndap berdi. Prezıdent usynǵan tómendegi usynystar jo­ǵa­ryda aıtylǵan ýájdiń bultartpas dálelderi. Birinshiden, musylman memleketteriniń al­dyn­da turǵan máselelerdiń sheshimin sol mem­leketterdiń ózderi aıqyndap usynýy kerek. Ekinshiden, Islam álemi damýdyń shı­ki­zattyq vektorynan shyǵyp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq deńgeıge kóterilýi qajet. Úshinshiden, IYU sheńberinde usaq jáne orta bıznesti qoldaıtyn ozyq júıe qalyp­tas­tyrý kerek. Ol úshin Islam damý banki­niń aıasynda usaq jáne orta bıznesti qol­daı­tyn arnaıy qor qurylýy lázim. Qar­jy­landy­rý­dyń ıslamdyq úrdisi men tıimdi quraldaryn Islam álemine keńinen engizý paryz. Tórtinshiden, IYU aıasynda energetıka salasy boıynsha tehnologııalyq jáne ın­ves­tısııalyq áriptestiktiń birlesken jospa­ryn jasap, Halyqaralyq ınnovasııalyq ortalyq qurý búgingi kúnniń talaby. Besinshiden, ıslamdyq bank júıesiniń qyzmetine basymdyq berý úshin arnaıy halyqaralyq konferensııa uıymdastyryp, Almaty qalasyn ıslamdyq qarjy ortalyǵy retinde damytý kerek. Altynshydan, Islam álemi óziniń basym­dyǵy bolyp sanalatyn demografııalyq ále­ýe­tin turaqty ekonomıkalyq damýdyń eń ma­ńyzdy tetigi dep qaraýy qajet. Halyq­aralyq sarapshylardyń boljamyna qara­ǵanda, 2030-shy jyldary musylmandardyń sany 2,2 mıllıardqa jetip, álem halqynyń tórtten birin quraıtyn bolady. Demek, jetinshiden, sonshama adamdy bi­lim-ǵylymmen qamtý úshin bilim men ǵylym deńgeıin kóterip, jańa ıdeıalardy týdy­ra­tyn, sóıtip, ıslam órkenıetiniń jańǵyrýy men qaıta órleýin qamtamasyz etetin ıntel­lektýaldyq elıta tárbıeleý qajet. Buǵan Islam áleminiń áleýeti jetetinine eshbir kúmán bolmaýǵa tıisti. Sebebi, orta ǵasyr­larda Islam álemi adamzat órkenıetine matematıka, hımııa, astronomııa, medısına, arhıtektýra, fılosofııa jáne poezııa salala­rynda úlken jańalyqtar ashyp, adamzat, onyń ishinde Batys órkenıetine óz úlesin eselep qosqan bolatyn. Baǵdad, Kordova, Toledo, Aleksandrııa qalalary ol zamandarda búkil álemniń ıntellektýaldyq ortalyq­tary bolatyn. Segizinshiden, IYU-ny reformalaý men jańǵyrtý aıasynda onyń ınstıtýttary men organdarynyń tıimdiligin arttyrý qajet. Ol úshin Uıym tereń saraptamalyq jumys­tardyń negizinde aldyn-ala josparlar men zertteýler jasaı alatyn arnaıy Instıtýt nemese Ortalyq ashýǵa tıisti. Toǵyzynshydan, sońǵy 10 jylda Aýǵan­stan­da óndiriletin geroın men esirtki tasy­maldaý on esege ósip ketti. Al Uıym bolsa, esirtkimen kúres júrgizýde óz múmkin­dik­te­rin tolyq paıdalana almaı otyr. Son­dyq­tan Uıym aıasynda Aýǵanstanǵa kómek berýdi úılestirip otyratyn arnaıy júmys tobyn qurý qajet. Onynshydan, búgingi tańda Islam men Islam álemine ınternet arqyly jabylatyn jala men qysymǵa tótep berý úshin ári Islamnyń tolerantty ári beıbit din ekenin búkil álemge pash etip otyratyn e-ISLAM ınternet resýrsyn qalyptastyrý qajetti­gin kún tártibine qoıý kerek. IYU elderiniń syrtqy ister mınıs­tr­le­riniń keńesine basshylyq etken Prezıdent N.Á.Nazarbaev Uıymdy reformalaýǵa ba­ǵyt­talǵan joǵaryda belgilengen is-shara­lar­men qatar Islam áleminiń namysyn qaı­raıtyn keıbir ashy shyndyqtardyń da betin ashyp, keleshekte olardan tıisti qorytyndy shyǵarýǵa jeteleıtin myna bir mándi de astarly suraqtardy kóldeneń tartty: “Búgingi tańda Islam memleketteri son­shalyqty mol tabıǵı, adamı ári qarjy re­sýrs­taryna ıe bola otyryp, nelikten álem­dik damý kóshiniń sońynda keledi? Islam áleminiń ýnıversıtetteri álemdik joǵary bilim salasynda nelikten basqa­lar­ǵa úlgi kórsete almaı otyr? Sońǵy 20 jyl ishinde musylman elderinde tabıǵattaný jáne tehnıkalyq ǵylymdar salasynda birde-bir álemdik máni bar jańa­lyqtyń ashylmaý sebebi nelikten? Bul ol­qy­lyqtar kózge uryp tur. Sondyqtan olar­dy baıqamaý múmkin emes”, deı kelip, ózi tótesinen qoıǵan álgi suraqtardyń jaýaby retinde: “Bálkim, ozyq ıdeıalardyń pisip-jetilýi jáne álemdik máni bar ǵylymı jańa­lyqtardyń ashylýy úshin aqsha men tabıǵı baılyqtardyń mol bolýynan góri, eń al­dy­men, ıntellektýaldyq orta men qoǵamdyq-saıası klımat qalyptastyrý qajet shyǵar”,  degen túıindi ýájdi kóldeneń tartty. Bul suraqtar men berilgen jaýaptyń astary Ke­ńeske qatysqan mınıstrlerge tereń qozǵaý saldy. Olaı bolmaýy múmkin emes. Islam áleminiń syrtqy ister mınıstrleri Astanada ótken Keńesten úlken sabaq al­yp qaıtty deýge tolyq negiz bar. Eger Ke­ńes­te usynylǵan Islam álemin refor­ma­laýdyń jan-jaqty oılastyrylǵan tetikteri bas­shylyqqa alynyp, tez iske qosylatyn bolsa, musylman memleketteriniń ınnova­sııa­lyq ári turaqty damýdyń sara jolyna tú­setinine eshbir kúmán joq. Ol joldyń biz­diń elge de tikeleı qatysy bar. Endeshe, Islam álemine jáne onyń bólinbes qanatyna aı­nalǵan ári ústimizdegi jyly egemendiginiń 20 jyldyǵyn atap ótip jatqan óz elimizge de aq jol tileıik, aǵaıyn! Ádil AHMETOV, senator,  EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasynyń musylmandardy kemsitý jáne shettetýmen kúres jónindegi jeke ýákili.