Qasymdy qasterleý

Qasymdy qasterleý, nátinde, asyldy qas­terleý degen sóz. Sebebi, qazaq úshin qandaı qundylyqtyń bolsyn orny bólek. Osy kúngi qazba baılyqtardy, tarıhı já­digerlerdi qalaı baǵalasaq, qazaqtyń Qasym syndy ǵajaıyp aqyndarynyń óleń-jyr­laryn sondaı dáre­jede ulyqtaýymyz kerek. О́ıtkeni, Qasym syndy árbir aqynnyń ózi de, sózi de jer asty­nan tabylǵan ken baılyǵy sekildi, ulttyń rýhyn oıatatyn halyq qazy­nasyna aınalýy qajet. Árıne, bul turǵyda múlde maqurym emespiz. Abaıdy ardaqtaý, Muqaǵalıdy murat tutý úrdisi údesinen biraz tálim-tájirıbemiz bar. Munyń syrtynda Áýezov álemin áspettep, Shákárim shapaǵatyn sezinýde selkeý túsken jerimiz joq. Bardy baǵalaı bilýdiń bir úlgisi osy bolsa kerek. Sonyń ishinde batyrlarymyzǵa degen qur­mettiń orny erekshe. Bul bizdiń tarıhymyz ben taǵdyrymyzdyń tarazysyndaı, sabyr­men, sal­maqpen saralaı bilsek, keıingi urpaq­tyń zerdesine oı salar salaýatty is qaldy­ra­rymyz haq. Alaıda, «dástúrdiń ozyǵy da, tozyǵy da bar» degendeı, ásirese, batyrla­rymyzdyń toı-toma­laq, is-sharalaryn ót­ki­zý­de ulttyq úrdisten góri, rýlyq rásimge qaraı boı uryp bara jatqanymyz jasyryn emes. Bul bir keleńsiz jaı – batyrlarǵa ǵana emes, basqa da tarıhı tulǵalardy tanýda syńar­jaqtyq tanyta bastaýymyz kóńilge kóleńke túsiredi. Áıtpese, Muqaǵalıdyń toıyn tek Jetisý, Qasymnyń toıyn Qaraǵandy ǵana ótkizý mindet emes. Mundaı iri tulǵalardyń toıy – jalpaq qazaq jerinde tutas ulttyń tuǵyr­namasyna aınalýy tıis. Bul arada men Alash arystary jaıly jumǵan aýzymdy ashyp otyrǵan joqpyn. Al, aıta bastasam, ashynyp ta, tasynyp ta keter jaıym bar. Alash túgili, ulttyń uly hany, has batyry – Abylaıdyń úsh ǵasyrlyq toıyna degen búgingi kózqarasymyz, túptep kelgende, tarıh keshirmeıtin kúná ekendigin ázirge bilip-seziner túrimiz joq. Biraq, ótken dúnıege ókpeń qara qa­zandaı bolsa da túk isteı almaısyń. Son­dyqtan keleshekke kemel barý úshin, ulttyń uly hanyn búgin ulyqtaýymyz kerek. Já, handy da, batyrdy da qoıa turyp, qazaq ádebıetinde Abaıdan keıingi has aqynymyz dep qasterlep kelgen Qasym Amanjolov týraly búgingi baǵamyz, qazirgi túsinigimiz qalaı? Tabaldyryqtyń aldynda turǵan ǵasyr toıyn qalaı ótkizýge qam jasap jatyrmyz? Allaǵa shúkir, toı ótkizýden azdy-kópti tájirıbemiz bar dedik. Oǵan, basqany bylaı qoıǵanda, keshegi Táńirtaýdyń túbinde dúrki­rep ótken Muqaǵalı toıyn mysalǵa alsaq ta jetkilikti. Muqaǵalıdy bulaı qasterleý ádebıet úshin, ult úshin, árıne, úlken qurmet. Colaı bolýy kerek! Sóıte tura qazaq poezııa­synyń qasteri, keshegi Muqaǵalıdyń kemel ustazy Qasymnyń ǵasyr toıyna qandaı daıyndyqpen kelip otyrmyz? Álbette, ár aqyn­nyń orny bólek. Árqaısysynyń óz tuǵyry bar. Biraq, qazaq halqy batyryn da, aqynyn da alalaǵan emes. Árbir óńirdiń ózine enshilep alǵan aqyny joq. Bul arada únemi el birligin oılaıtyn úkimet qos aqynnyń toıyn ulttyq múddege saı – memlekettik dárejede qaý­ly shyǵaryp, halyqtyq merekege aınal­dyrýy qajet-aq. Muqaǵalı toıy óz máresine jetti. Al, Qasym toıynyń qalaı ótýine – ýaqyt tóreshi. Osy oraıda alyp jazýshy Ǵabıt Músi­repovtiń áıgili Áýezov dúnıeden ótkende, qabiriniń basynda tebirene «at tuıaǵyn taı basar» degen qazaq máteli bul arada dálel bola almaıdy» dep aıtqan ýájdi sózi eske túsedi. Munyń syrtynda, Muqa­ǵalıdyń ózi de, «Bárinen de Qasymnyń desi basym» dep aǵynan jarylǵan emes pe?.. Shynynda, bajaılap, barlap qaraǵan kisige Qasym men Muqaǵalı bir ǵasyrdyń aqyny bolsa da, ekeýiniń arasyn bólip turǵan jıyrma jylda biraz aıyrmashylyq bar. Birinshiden, Qasym qazaq dalasyna tótelep kelgen jıyr­masynshy jyldardan otyzynshy jyldardyń ortasyna deıin ulasqan «uly jut», «zoba­lań», «zulmat» dep atalatyn alapat júıeni kózimen kórip, júregimen sezindi. Ol az bol­ǵandaı, «orda buzar otyz» jasynda adamzat balasynyń basyna túsken alapat órtke tap kelip, ot pen oqtyń ortasynan bir-aq shyqty... Qan maıdannyń ortasynda júrip, kúndeı kúrkiregen jasyn jyrlaryn jaýdyrdy. Qalyń elin qaharly jaýdan qarýymen de, qalamymen de qorǵady. Sol tusta – surapyl soǵysqa qatys­qan qazaq qalamgerleriniń ishinde dál Qasymdaı qýatty da qudiretti jyr týdyrǵan talant kem de kem edi. Sol bir sura­pyl soǵysta dúnıege kelgen óleń-jyr­lardy suryp­tar bolsaq, Qasym týyndylary aldyńnan andaǵaılap tý tigip shyǵa keler edi. Solardyń ishinde Qasymnyń «Abdolla» das­tany men «Darıǵa, sol qyz» án-jyrynyń orny bólek, shoqtyǵy bıik ekeni sózsiz. Osy oraıda, qadap aıtar bir jaı, Qasym óleńderine qansha án jazylyp, halyq arasyna keń tarap jatsa da aqynnyń óz júreginen shyqqan mýzykalyq muralar tuǵyrynan bir sát túsken emes. Ýaqyt ótken saıyn ór rýh, ómir­lik mahabbat – ǵashyq sezimge toly ónegeli jyr­lar ómirmen ózektesip, keler ǵasyrdyń esiginen ımenbeı enip ketti... Soǵystan soń da Qasymǵa az soqqy bolǵan joq. Qaraǵaıǵa qarsy bitken butaqtaı, buq­pantaıy joq, batyl da ójet aqyndy halyq qabyldaǵanmen ádebı orta qushaq jaıa qoıǵan joq. Taǵy da Ǵabeń sózimen aıtsaq, «maıdannan esken jyly lepti» ákelgenmen, Qasymdy sýyq orta, susty syn qarsy aldy. Ádebı synda kórgen teperishi azdaı, úkimet tarapynan da tarpań minezge tap kelip, úki­legen úmiti jelge ushty. Jalpy, qazaq bala­syna demeı-aq qoıaıyq, tuǵyrly talant­tarǵa únemi tarlyq jasaıtyn úı máselesi – Qasymǵa qan maıdannyń qasiretinen kem soqqan joq. Aqyry óleńmen «óshin alyp», óleńmen «janyn jubatty». Sol kezde týǵan: Bermeseń bermeı-aq qoı baspanańdy, Sonda da tastamaımyn astanamdy. О́leńniń otyn jaǵyp asyrarmyn, О́zimdi, áıelimdi, jas balamdy» dep keletin kúni búginge deıin aqyn­dardyń muńy­na aınalǵan asqaq jyr dúnıege keldi. Keıde aqyn: – Qarabaev joldas­tyń úıine biz, Qaraımyz da syrtynan súıinemiz, Qashan túsip qalǵansha ákim bolmaı, Nege aqyn boldyq dep kúıinemiz, – dep zarly da muńly kúı keshse, taǵy birde: «Maskaradtyń» shyǵaryp masqarasyn Almatyda jortyp júr erke Qasym. Mazasyn ap Qarataı Qurmanychtyń, Jyr etip júr óziniń baspanasyn, – dep ózine ózi dostyq ázil jazyp, janyn jubatady. Budan basqa Qa­sym­nyń «Baspana» dep atalatyn bir óleńi halyqqa keń taramasa da, oqyǵan kisiniń kó­ńiline kúı kirgizip, jan-júregin alaı-dú­leı etetin, muńly-sazdy týyndy ekendigine kóz jetkizemiz. Bul óleń tek óziniń muńymen ǵana baýrap qoımaı, júregińe ór­shil rýh uıalatady. О́leń 1946 jyly Qa­symnyń 35 jasynda jazylǵan. Qazir otyz bestegi keıbir jigitter Qasym syndy bas­pa­naǵa zar bolmaq túgili, mınıs­trliktiń oryn­taǵynda otyryp, qos-qostan máshıne minip, páter kiltin ýystap ustaıtyn halge jetti. Zaman solaı, árkim óz rahatyn kórip jatqan shyǵar, alaıda naǵyz talant­tardyń kóbi baıaǵy Qasym salǵan qasqa jolmen kele jatyr. Baıaǵy baspana dertinen bular da áli aıyǵyp kete qoıǵan joq. О́leńdi oqyp kórelikshi: Baspana dep bastaıyn bul  jyrymdy, Otyrǵanda jamylyp jyly kúndi. «Qylysh súırep» qatal qys qyssa kelip, О́leń meniń tyńdamas buıryǵymdy.   On jyl bopty, júgirdim astanada, Shaqyrsa da barmadym basqa qala. Aldamshy eles syqyldy úmit qýyp, On jyl boıy boldym zar baspanaǵa.   Qalaı salǵan aǵashty, ne kirpishti, Baspana bir úı edi tórt buryshty. Alǵashqyda órtengir jerde edi, Endi búgin qııal bop aspanǵa ushty.   Quzǵa salǵan qyrannyń uıasyndaı, Ushpaqtaǵy sofynyń hujyrasyndaı, Elesteıdi baspana, Almatynyń Keń qoınyna bir Qasym qoıdy syımaı.   On jyl bosqa júgirdim, bolmaı jolym, Baspaldaǵyn tozdyrdym «kvartbıýronyń». Bir orderge bir bastyq qol qoıǵansha, Úlgerippin men jazyp óleń tomyn.   Talaı úıdiń telmirtti terezesi, Almatyny sharladym erte-keshi. Alǵyzbady baspana qıyn qamal, Kóńilimde qaldy tek kóleńkesi.   Aqyn boldym, jyrladym astanam dep, Bos júgirip júrmedim, bosqa nan jep. Soldat boldym, Saǵyndym, keldim qaıtyp, Taǵy biraz sendeldim baspana izdep.   Jer suradym aqyry kúrke salar, Jer de joq bop shyqqan soń ne shara bar?! Jer surasam – silteıdi zırat jaqqa, О́lgen joqpyn, haqym joq olaı barar.   Qoıdym endi, sirá men úı almaspyn. Úıim joq dep eshkimnen uıalmaspyn. О́geı uldaı qoınyńa syımasam da, Kete almaspyn, astanam, qııa almaspyn.   Aspan men jer bári de úıim meniń, Seniń kórkiń, astanam, súıingenim. Keń kósheńde erkindep júrsem basyp, Ne qıyndyq bolsa da – ıilmedim! Ásili, men óleńdi taldap, túsindirýdi qajet dep sanamaımyn. Ár oqyrman aqyn óleńin ózinshe túsinip, ózinshe paıymdaǵany jón. Talantty aqynnyń týyndysy qalaı bolǵanda da durys qabyldanady. Alaıda, ony tu­shynyp seziný árkimniń óz bolmysyna baı­lanysty. Qasymnyń myna baspana jaıly óleńi kúni búginge deıin qaı jaǵynan alyp qarasań da, óz oqýshysyn beıjaı qal­dyrmasy anyq. Munda muń da, zar da, úmit ushqyny, sezim syry, oı tolqyny, bárinnen buryn ómirge degen qushtarlyq qulshynysy basym jatyr. Rýhy bıik aqynnyń eńsesi ezilmeıdi. Aqyndyqtyń túpqazyǵy sonda! Nátinde Qasym men Muqaǵalıdyń muńy da, syry da – taǵdyr-taǵylym da bir. Ekeýi de keńestik kezeńde ómir súrse de, ýaqyt úrdisimen ketip qalmaı, azamattyq azat oıdyń, erkin qııaldyń qushaǵyna qapysyz enip, madaq-maqtannyń quly bolmaı, ultynyń uly bolý jolyndaǵy aýyr júk – aqyn­dyq azapty murat tutqan. Ekeýi bir ǵasyr­dyń eki keze­ńin­de ómir súrse de muńy da, mahab­baty da, rýhy da bir – óz dáýiriniń qos alyby bo­lyp, tarıh sah­nasynda qaldy. Bir aıta keterlik jáıt, tirliginde tarpań taǵdyrdyń tepkisinde qasań kúı keshken Qasym búgingi biz ómir súrip otyrǵan dáýirde óz tuǵyrynda tur dep aıta al­maı­myz. Ǵasyr toıyn da dúrkiretip ótkizermiz. Shúlendeı úıles­tiril­gen báıgesi de bóliner. Birimiz máshıne minip, birimiz juqa qal­tamyzdy qalyń­datarmyz. Eskertkishi de ornatylady dep estip jatyrmyz. Kóshege de, mektepke de esimi berile jatar. Bul kúnde ekiniń birine berilip jatqan (tipti kózi tirisine de) mundaı qurmet Qasym syndy qu­diretke, árıne, azdyq eter edi. Qasymǵa keregi onyń artynda qalǵan asyl muralardy keńinen nasıhattap (tipti ol aqyndyǵynyń syrtynda kompozıtor ǵoı) onyń án-jyr­laryn álemdik deńgeıge deıin kóterýge úles qosyp, shyǵarmashylyq qudi­retin keńinen tanytý bolsa kerek. Sol úshin onyń shyǵar­malaryn molynan shyǵa­ryp, keńinen tara­typ, rýhy kúshti, órshil jyr­laryn búgingi jas urpaqtyń sanasyna sińi­rip, bıik baǵa­syn berý qareketine kóshýimiz kerek. Meniń ómirde de, ónerde de ustaz tutqan qos aǵam boldy. Ekeýi de qazaqtyń has talant aqyndary – Syrbaı Máýlenov pen Ǵafý Qaıyrbekov edi. Sol aǵalarym ózderi úlken aqyn bola tura, qaıda barsa da Qasymdy aýzy­nan tastamaýshy edi. Qa­sym­nyń óleń­derin jatqa soǵady, ásirese, Ǵa­fekeń aqyn­nyń ánderin aıtqanda múlde ar­qalanyp ketetin. Men óz basym Qasymnyń «Darıǵa, sol qyzyn» dombyraǵa qosyp, dál Ǵafekeńdeı aıtqan ánshini kezdestirgen emespin. Ol «Ýa, darıǵa altyn besik týǵan jer, qadirińdi bilmeı kelsem keshe gór» dep bastalatyn ánin aıtqanda, kádimgideı bal­qyp, shalqyp, býsa­nyp sala beretin. «Jata almas em topy­raǵyńda tebirenbeı, aqyn bolmaı, tasyń bolsam men eger», degen jerine kelgende demigip baryp bir toqtap, keń tynys alyp, kúrsingen kezinde kózin sál-pál jas shylap, artynsha-aq rahat sezimge bólenip, ózine ózi razy bolǵandaı, jazylyp sala beretin. Sosyn Qasym týraly estelikke erik berip, esile sóılep ketýshi edi: – Alǵashynda, Syrekeńe Qasymǵa tanys­tyryńyzshy, dep qolqa saldym. Qasekeńdi kórmeı turyp-aq biraz óleńderin jatqa bilýshi edim. Ol kezde ekeýi de maıdannan kelgen ja­ýynger, el ishindegi abyroıy múlde bólek edi. Bir kúni Syraǵań: «Júr kettik, Qasym­ǵa!»  desin. Ishteı qýanyp kettim. Biraq, sonshalyq shattyǵymdy Syraǵańa sezdirmedim. Qalanyń taý jaq shetindegi bir tar úıde turady eken. Tar dep qazir aıtam, men barǵanda sol úı maǵan keń saraıdaı kórindi. Ásirese, aýla­syndaǵy qyzyl-jasyl gúlder men kóktemde búr jara bastaǵan alma aǵashy múlde ajarlanyp ketken. Qasekeń esik al­dynda otyr eken. Bizdi kórip, ushyp túregelip qushaǵyn asha tústi. Qarshyǵa músindi qyran tektes kisi eken. Birden jatsynbaı ba­ýyryna basty. «Bul – Ǵafý», dep Syrekeń tanys­tyrǵansha, «Qaıyr­bekov qoı, jaqsy bilemin», demesi bar ma! «Ana joly sen maq­taǵannan keıin óleńderin suras­tyryp oqyp edim, beker aıtpaǵan ekensiń. Ádette, jerlester birin-biri maqtaı beredi ǵoı, dep mán bermep edim. Ekeýmizdiń sońymyzdan qosyla ushatyn bir qaratorǵaı elestedi kózime. Torǵaıdyń qara­torǵaıy bul!». Syraǵań Qasym sózine «Mine, kórdiń be?» degendeı ertip ákelgenine razy bolǵandaı rahat sezimmen maǵan bir qarap qoıdy. «Munyń án salatyny da bar!» – dedi Sy­raǵań odan saıyn ústemeletip. «Onda ishke kireıik», dedi Qasekeń. Úıdiń ishke kireberis shaǵyn bólmesiniń bir qabyrǵasy tunyp turǵan mýzyka aspaptary... dombyra, syrnaı, skrıpka, qasyndaǵy bir kóne jáshiktiń ústinde eski baıan ornyqqan. Qasekeń qolyna baıan­dy aldy da bezildete jóneldi. О́zine ǵana tanys, bizge beımálim bir áýendi asyǵys tartty da, ornyna qoıa salyp, dombyraǵa qol júgirtip súırikteı saýsaq­tarymen bas perneden beri qaraı qy­dyryp kele bere dál saǵaqqa tirelip, qyl­ǵynyp turyp aldy. Oń qolynyń saýsaq­tary dombyra shekterin qası tartyp, qaı­ta-qaıta qaǵyp qaldy da: «Aqqaıyń, jalǵan-aı, saldym saıran-aı, qoldaı gór Qydyr ata – ar­ǵyn-naıman-aı», – dep Shashýbaıdyń áýe­nin ańyrata jó­neldi. Áni de, sózi de burynyraqta estip júr­gennen múlde bó­lek, es tan­dy­rar­lyq­taı erekshe áýen. Ǵafekeń áń­gime­si­niń osy jerine kelgende az-kem tynystap al­ǵan­daı, sál aıaldap, osy, «Aq­qa­ıyń­dy» keıin talaı ánshiden estidim, biraq Qa­sym aıtqandaı ǵajap nus­qa­syn sodan keıin bir estigen emespin! – dep  toqtaýshy edi, qaıran Ǵafeń. – Ol joly, alǵash bar­ǵan­da, Qasymnyń «Darı­ǵa qy­zyn» aıtýǵa dátim bar­ma­dy, deıdi Ǵa­fekeń áń­gi­mesin odan ári jalǵap. – Qoı­shy, sodan ne kerek, keıin Qasym óziniń ánderin meni úıine shaqyrtyp alyp, talaı tyńdaǵan edi. Qasekeń ánimdi unatyp tyńdaǵan kúni, men de bir shalqyp, ózimdi baqyt qushaǵynda júrgendeı sezinýshi edim. Al Qasym jaıly Syraǵańmen meniń óz basymnan ótken bir áńgime bar edi. Bir kúni Syraǵańa men: – Syraǵa, men Qasymnyń sizge arnaǵan bir eki jol óleńin bilýshi edim: – Munartyp kórinýshi edi, Torǵaı-Tosyn, madaqtap aıtýshy edi Syrbaı dosym... – dep óleńdetip qoıa berdim. Syraǵań muny qaıdan bilesiń degendeı tańqalyp qaldy. – Torǵaıda Qyzjan degen kisiden estigemin,  dedim men. – Á, Qyzjan biledi, ol Qaınekeıdiń qaı­naǵasy ǵoı. Áı Qyzjan, Qyzjan, ózi bir qyzyq adam, –  dep Syraǵań oılanyp qaldy. – Qasym ylǵı meni Torǵaıyńa alyp barshy, dep mazalaýshy edi. Aqyry sáti túspedi. Sońǵy jyldary aýrýdan aıyqpady ǵoı, dep kúrsindi Syraǵań. Syraǵań Qasymdy Torǵaıǵa apara almasa da, keıinnen onyń asyl jary Saqypjamaldy óziniń mereıtoıy tusynda elge talaı ret birge alyp júrdi. Sebebi, qazaqy jolmen aıtqanda, Qasym men Syrbaı quda boldy. Saqypja­maldyń úlken qyzy – Janna Syrbaıdyń úlken uly Dúısenge qosylyp, baqytty ómir súrdi. Olardyń talaı jylǵy qyzyqty qýanysh­taryna biz de ortaq bolyp edik. Osyndaı sátti saparlardyń birinde men Saqypjamal apaıdan Qasymnyń keıbir qy­lyq­tary týraly qyzyǵa surap qalǵanym bar edi. Sondaǵy bir áńgimesi esimde qalypty. – Qasym aqyndyǵymen qosa, áýlıe adam edi, dep tamsanady apaı. – Onda biz Oral­damyz. Burynǵy kúıeýim áskerı adam boldy. Án-jyr, óleń-mýzykany qatty unatatyn. О́ner adamdaryn óte syılaıtyn. Úıimizge sol kezderi Oral pedınstıtýtynyń stýdentteri Járdem Tilekov pen Qasym jıi kelip júrdi. Qasymnyń oınamaıtyn mýzykalyq aspaby joq. Pıanınoda da sheber oınaıtyn. Dombyrada eki bastan. Olar kelgende kúıeýim qýanyp qalatyn. Keıde «tentek sýdan» da júıtkitip alatyn. Bir kúni, Qasym qyzýlaý, maǵan kelip: – Sen túbinde meniń áıelim bolasyń! – desin. Jıyrmadan jańa asqan jas kezim ǵoı. Syryqtaı kúıeýim bar. Kútpegen sózim. «Ne aıtyp tur!» – dep eńirep qoıa berip, kúıeýime jet­kizdim. Kúıeýim marqum, meni jubatyp jatyr. «Eı, bul aqyndar aıta beredi, oıyn­daǵysyn irikpeıdi ǵoı bular. Seniń sulýly­ǵyńa súısinip ketken ǵoı. Qaıta aqynnyń qyzyqqanyna qýanbaısyń ba?!» – dep juba­tady. «Keler jylynda soǵys bastalyp, bet-betimizge kettik. Aqyry, kúıeýim maıdannan ajal qushyp, aıtqandaı, Qasymǵa buıyrdyq qoı!» – dep otyratyn. Áńgime aıtqanda onan saıyn ajarlanyp, ashań júzinen ımandylyq nury esip turýshy edi. Keıinnen Syraǵań Qasymnyń Qarqaraly­syna talaı bardy. Qarqaraly, maǵan alǵash jolyqtyń Jyry bolyp Qasym Amanjolovtyń, – dep tebirene jyr bastaýshy edi-aý, qaıran Syraǵań Qasymdy jıi eske alyp. Adal, aq mahabbattyń ıesi – Qasym óziniń jan shýaǵyn, júrek syryn óleń-jyryna máń­gilik arqaý etti. Ol bir ǵana Saqypjamal ar­qyly – jalpy sulýlyqqa, kórkemdikke, taza tabıǵatqa degen jan-júreginiń tylsym sy­ryn tereńnen qozǵady. Sol arqyly uly aqyn ulttyq poezııaǵa mahabbattyń – ǵashyqtyq jyrynyń ǵajap úlgisin usyndy. Saqypjamal! Bir ózińde – Eki áıeldiń aty bar. Kún bop kóziń Kúlgenińde, Qabaǵyńnan aı týar! – dep, asyl jarynyń jarqyn júzine aı men kúndi qatar syıǵyzady. Sol kez saǵan qaraı berem Kórmegendeı men buryn. Jannyń syryn jatqan tereń Oqı berem jasyryn.   Saqypjamal! Atyń qandaı? «Sápen» deımiz qysqartyp. Jar bola gór aıtylǵandaı, Senen qaısy qyz artyq?!   Mahabbattan talaı jastyń Júrekteri kúıýli. Múmkin jóndep súıe almaspyn, О́ziń úıret súıýdi! Biz bolsaq álbette, «súıdim, kúıdim», «men­deı súımes eshkim seni...» deımiz ǵoı. Al Qasym bolsa, múlde basqasha... Osy arada Qasym Abaımen úndesip ketedi. Al aqynnyń «Ázerbaıjan qyzyna» degen óleńi nebary eki-aq shýmaq. Osy eki shýmaqta búkil endik pen boılyqtyń, aspan men jer arasynan sulý qyzdyń tutas kelbeti kóz aldyńa kelip, amalsyz aıtylǵan sharasyz qaırat, qaýqarsyz qımyldyń is-áreketi tildiń tylsym jum­baǵyn ashady. Atyń Sana, kóziń qara, gózal qyz, Jyr jazdyrdyń júregimnen amalsyz. Men ketermin, albom ashyp qararsyz, Aqyn qazaq aǵany eske alarsyz.   Tavrız – Baký aspanynda kún Sana, Kúmis Kaspıı jaǵasynda gúl Sana. Júregińmen júregimdi bir sana – Aıtarym kóp, aıtqyzbaı-aq bil, Sana. Bútin bir ulttyń gózal qyzyna júrek lebizin bildirgen qazaq aqynyna razy bolmasqa haqyń joq. Tek qana mahabbat taqyryby ǵana emes, Qasym ózi ómir súrgen keńestik dáýirdiń kelbetin jyrlaı otyryp, ony kezeńdik qana emes, ǵumyrlyq taqyrypqa aınaldyra biledi. Máselen, Keńes ókimeti kelmeske ketse de, sol dáýirdiń qyzmetshisi bolǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» týraly óleńiniń bastapqy bir shýmaǵyn alaıyqshy: Mektep bardym, bala kórdim, Qoltyǵyna kitap qysqan, Sol kitaptyń arasynda – «Sosıalıstik Qazaqstan», – deıdi aqyn. Qandaı súıkimdi kórinis, syrly sýret, rııasyz kóńildiń razylyq sezimi, bala jany­nyń ómirge degen qushtarlyǵy – bir shýmaq­tyń aıasyna syıyp tur. Bas gazetimiz týraly ulttyq uly uǵymdy urpaq sanasyna jetkizýdiń ǵajaıyp syryn Qasym bizge osylaı úıretip ketip edi. Myna maqalany da sol Qasym qasterlegen gazetimizge joldap otyrǵanym sondyqtan. Zerdeli kisige, syndarly synshyǵa, oıly oqyrmanǵa Qasymnyń ashylmaı jatqan jum­baǵy tereń. Sony jyr muhıtynyń túbine súńgip, injý-marjan asyl tastaryn jarqy­ratyp alyp shyǵý keleshek urpaqtyń úlesi bolyp qala bermek. Qasym týraly qanshama syn maqalalar, zertteý eńbekter jazyldy. Qasymǵa arnalǵan óleńderdiń ózi birneshe tomdy quraıtyn bolar. Tipti, jazýshy Sábıt Dosanov «Ekinshi ómir» degen roman da jazdy. Mereıli toılar qapysyz merekelenip keledi. Ásirese, Qasymnyń 80 jyldyǵynda salıqaly sóz aıtqan О́zbekáli Jánibekovtiń syrbaz úni áli kóńilden kete qoıǵan joq. Sol toıda buryn-sońdy bolmaǵan, boıamasyz sóz aıtyp, búkil ultty uıytatyn ulaǵatty baıandama jasaǵan talantty aqyn Serik Aqsuńqarulynyń da qyran daýysy áli de qulaǵymyzdyń túbinen sańqyldap estilip turǵandaı. Toqsan jyldyǵy da toılandy. Biraq, artynda qandaı iz qaldy?! Áli kúnge deıin, basqany bylaı qoıǵanda, Qasymnyń atyna mektep, kóshe esimderin suraǵan hattar legi, halyq úni estilip qalyp jatady. Munyń bári ómir-tirliktiń ón boıynda jalǵasa beretin is bolar. Alaıda osy ǵasyr toıy qaıtalanbas has talanttyń qadir-qasıetin arttyratyn tarıhı beles bolar degen nıettemiz. Qasymdy maqtaýdyń da, madaqtaýdyń da qajeti az bolar. Biz Qasymdy qasterleýdiń úrdisin jasap, úlgisin usynýymyz kerek. Burynyraqta, Qasym týraly bir óleńimniń aıaǵynda erekshe bir tebirengen jaıym bar edi. «Sulý jerde týsań da, sulý óleń qýsań da, sulý áıel alsań da, sulý jerde qalsań da, sulý ómir súre almadyń, jan aǵa!» degen edim sol óleńimde. Endeshe, halqyna sulýlyq syılap, syrshyl poezııany sanasyna sińirgen, ulty úshin ulylyq izin qaldyryp ketken Qasym aqyndy qalaı qasterlesek te, tiriniń búgingi paryzy dep túsinýimiz kerek. Serik TURǴYNBEKULY, aqyn. Astana.