Mal sharýashylyǵyna da ınnovasııa qajet

Aýyl sharýashylyǵy salasy qaı eldiń de bolmasyn ekonomıkalyq damýynyń, táýel­siz­di­giniń jáne turaqtylyǵynyń negizgi tiregi. Osydan da bolar bizdiń elimizde de, egemendik alǵannan Elbasynyń kóńil bólýiniń arqasynda aýyl sharýashylyǵy salasyn reformalaý is-sharalary qarqyndy atqarylyp, memleket tarapynan erekshe qoldaýlar men kómekter aýqymy da artyp keledi. Degenmen, elimizde búginde qalyptasqan azyq-túlik ry­nogy áli de bolsa aýyl sharýashylyǵy óndi­risin jetildirý baǵytynda birshama is- sharalardy ıgerý qajet ekenin baıqatady. Búgingi qalyptasqan jaǵdaıda josparly ekonomıka júıesimen naqty óndiris sektory tıimdiligin qamtamasyz etý múmkin emestigi belgili bolsa da, memlekettik aýylsharýa­shy­lyq óndirisiniń artyqshylyǵy týraly az aıtylmaıdy. Demek, bul áli de aýyl sharýa­shylyǵy óndirisinde oılanarlyq jaǵdaı­lardyń bar ekendigin kórsetse kerek. Elimiz egemendik alǵannan aýyl sharýa­shy­lyǵy salasyndaǵy dáıekti reformalar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligin belgili qarjyger S. Myńbaev basqarǵanda bastaý aldy dep aıtýǵa bolady. Atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy óndirisinde qajetti memlekettik baqylaý, qadaǵalaý tetikteri naqtylanyp, olar mınıstrliktiń aımaqtyq qurylymdary quzyryna berilip, qalǵan jaǵdaılar boıyn­sha ónim óndirýshilerge tolyqtaı erkindik berildi. Biraq jergilikti atqarýshy organdar aýyl sharýashylyǵy salasyna yqpalyn joǵaltpaý maqsatynda, oblystarda burynǵy aýyl sharýashylyǵy basqarmalaryn, aýdandarda tıisti bólimderdi esh ózgerissiz saqtap qala berdi. Mine, dál osy ýaqyttan aýyl sharýashylyq qurylymdary men jergilikti atqarýshy organdar arasyn­daǵy baılanysty­lyqta kóptegen túsinbeý­shilikter men keleń­siz­dikter oryn ala basta­dy. Aýyl turǵynda­rynda oblys, aýdandarda ekiden aýyl sharýa­shy­lyǵyn basqarý memlekettik qury­lym­dary paıda boldy degen pikir qalyptasty. Osydan da bolar, búginde bul maqsattaǵy reforma jal­ǵasyn tappaı, jergilikti ákimshilik basqa­rý júıesi qaıta etek ala bastaǵanǵa uqsaıdy. Árıne, bul degen jergilikti atqarýshy organdar, mańyzdylyǵy eldiń azyq-túlik qaýip­sizdigimen de baǵalana­tyn aýyl sharýashy­lyǵy óndirisi­ne aralaspaý kerek degendik emes, kerisinshe, olar aýyl sharýashy­ly­ǵy ónimderin óndirýshilerge naq­ty óndiris tıimdiligin artty­rýǵa qatysty is-sharalardy uıymdastyrý­men, ıaǵnı aýyl sharýashylyǵy ónimderin ón­dirýde ǵylymı-tehnıkalyq jetistikter men ozyq tájirı­belerdi ıgerýge yqpal etýmen aınalysýy kerek edi. Degenmen, búginde respýblıkalyq, ishinara oblystyq deńgeılerde aýyl sharýashyly­ǵy naryqtyq ekonomıka ınstıtýttarynyń qalyptasqandyǵyn aıtpaýǵa bolmaıdy. My­sa­ly, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń salalyq basqarmalarynan basqa, derbes ón­diristik, qarjylyq, marketıngtik qyzmet­ter atqaratyn «QazAgro» holdıngi, aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymyn úılestirýshi «Qazagroın­no­vasııa» AQ, birneshe ǵy­ly­mı-zertteý ıns­tıtýt­tary, ǵylymı orta­lyq­tary jáne óndi­ristik qurylymdarymen qyzmetter atqarý úshin jasaqtalǵan. Bul júıeniń burynǵy keńestik kezeńdegiden ereksheligi naryqtyq qatynasqa sáıkestendiril­gen qurylymdar­dyń paıda bo­lýy, olardyń meılinshe ortalyqtandy­ryl­ǵandyǵy, qyz­met­teri bala­ma­lylyǵy, qyzmet­ker­ler sany­nyń ósýi jáne tikeleı, janama mazmunda da olardyń aýyl sharýashylyǵy óndirisi alańy­nan alshaqtyǵy dep aıtýǵa bolady. Sonymen qatar, na­ryqtyq ekonomı­ka­da qajettiligi esh kúmán keltirmeıtin bul qurylymdar qyzmet­teriniń búginde bálendeı suranysqa ıe bol­maýy, sharýashylyqtar qu­rylymdyq júıe­sindegi jetimsizdikteri men ıntellektýaldyq, mate­rıaldyq múmkindik­ter­diń shekteýliliginen múmkin bolyp otyr­ǵan sııaqty. Osydan da buryn, naryqtyq bolmasa da, qarapaıym sharýashylyq eseptegi aýyl sharýashylyǵy ón­dirisi ónimdiligi bú­gingi jaǵdaımen salys­tyrǵanda joǵary bol­ǵan­dyǵy shyndyq. My­saly, men Jezqazǵan oblystyq mal tuqym­daryn asyldandyrý birlestigi, oblystyq aýyl sharýashylyǵy tá­jirıbe stansasy bas­shy­sy qyzmetterin birshama ýaqyt atqarǵan­da, bir ǵana oblys kóleminde mal sharýashy­lyǵy ǵylymı-zert­teý ınstıtýttary ǵalym­da­ry­n­yń nátıjeli eńbekteriniń kýágeri boldym. Atap aıtqanda, maqsatty atqarylǵan ǵylymı tájirıbelik is-sharalardyń arqa­synda joǵarǵy ónimdilik­tegi Sarysý asyl tuqymdy mal zaýytynda edilbaı qoıynyń, oblystyq aýylsharýashy­lyq tájirıbe stan­sa­sy tájirıbe sharýashy­ly­ǵynda Muǵaljar jylqysy, Saryarqa túriniń, «Krasnaıa polıana» asyl tuqymdy mal zaýytynda qyrdyń sútti iri qara tuqymynyń, «Prostornenskıı» asyl tuqym­dy mal zaýytynda etti qazaqtyń aqbas iri qara maldary tabyndary, otarlary, úıirleri túbegeıli qalyptasty. Búginde mundaı keń kólemdi is-sharalar atqarylyp nemese jetistikterge qol jetkizilip otyr dep aıtýǵa bolmaıdy, bul baǵyttaǵy negizgi maqsat syrttan asyl tuqymdy mal bastaryn ákelip ósirýge oıysqan sııaqty. Biraq bul tásil mal bastary ónimdiligin arttyrýdyń negizgi joly bola almaıdy, sebebi kóp jyldyq tájirıbe ár óńirdiń ózine laıyqty mal bas­taryn, ónimdilikteri sheteldik mal tuqymda­ry­nan tómen bolsa da, ásirese Ortalyq Qazaqstan aımaǵy úshin tózimdiligimen, ıaǵnı paıdalaný merzimi uzaqtyǵymen erekshelenetin mal túrlerin paıdalanýdyń tıimdiligin kórsetip otyr. Sondyqtan, meniń oıymsha, búginde mal sharýashylyǵy óndirisi jaǵdaıyn ǵylymı-tájirıbelik saraptaýlardan ótkizip, belgili bir tujyrymdama jasaı­tyn mezgil jetken sııaqty. Bul turǵyda, ót­peli kezeń úshin deımiz be, aldaǵy 10- 15 jyl­ǵa mal sharýashylyǵy óndirisinde naryq­tyq júıeni tııanaqtaýǵa baǵyttalǵan baǵdar­lama jasaý da qajet bolady. Bul baǵdarlama negizi aýyl sharýashylyǵy ǵylymy dáreje­sin kóterýge, derbestigin qalyptastyrýǵa, sondaı-aq, óndi­ri­sinde, sharýashylyq qur­lym­dary júıelerin ońtaılandyrýda memlekettik retteý is- shara­laryn atqarýǵa baǵyttalsa tıimdiligi esh kúmán keltirmes edi. Sonymen qatar, búginde aýyl sharýashylyǵy óndirisinde shaǵyn sha­rýashylyqtar basymdyǵy ónim óndirýshiler­diń ǵylymı ónimderdi synaqtan ótkizip, tıimdiligin anyqtap baryp, óndirisine engizýge múmkindikterin shektep, tıimdiligi dúdámal ǵylymı ónimderdi paıdalanýǵa májbúr etip otyr. Osyǵan oraı, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdi jergilikti jaǵdaıda paıdalanýǵa tıimdi ǵylymı ónimdermen, tyń jetistiktermen, ozyq tájirıbelermen qamta­ma­syz etý úshin, oblys deńgeıinde aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik birlestikterin qurý da utymdylyǵyn kórsetse kerek. Mysaly, búginde daý-damaıy kóbeıip otyr­ǵan aýyl sharýashylyǵy óndirisine memlekettik sýbsıdııalardy rettep, bólý quzyryn da osy qurylmaqshy birlestikterge berý nátı­jeli is bolar edi. Joǵaryda atalǵandaı, ótpeli kezeń baǵ­darlamasy baıaý bolsa da ónim óndirý tıimdiligin arttyryp, mal sharýashylyǵy salasyn­da naryqtyq júıeni nyq ta senimdi ıgerýge kepildik beredi dep oılaımyn. Kákimjan SARHANOV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty.