Qazaq sportynyń qaharmandary

Elbasynyń «Qazaqstan Respýblıkasynda dene shynyqtyrý men sportty damytýdyń 2007-2011 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­la­masy týraly» Jarlyǵyna sáıkes, elimizde buqaralyq sportty da­mytý men salamatty ómir saltyn nasıhattaýǵa barynsha mán berilip, memlekettik deńgeıde aýqymdy jumystar atqarylyp keledi.   Keıingi jyldardaǵy elimizdiń ha­­lyq­aralyq dárejedegi sporttyq jetistikteri de kóńil qýantarlyqtaı. Kúni keshe ǵana el bolyp ótkizgen Aq Azıada oıyndary jas memle­keti­mizdiń álemdik sport qaýymdas­ty­ǵyndaǵy ózindik bet-beınesi men ulttyq mártebesin tipti as­qaq­tatyp jiberdi desek, artyq aıtqan­dyq emes bolar. Almaty men Astanany dú­bir­ge bólep, san sańlaqty dodada sy­naǵan alaman báıgede elimizdiń qor­jy­ny tolyp, álemdik dúbirde top jardy. Qazaq sportynyń jaı-kúıi ha­qynda áńgime qozǵaý shyn máninde qashanda ózekti. О́ıtkeni búgingi kún talabyn­da­ǵy sport – memleket bedeli. Onyń jas urpaq tárbıesindegi orasan zor ma­ńy­zyn aıtpaǵannyń ózinde jas memleket­tiń damýyna qosar úlesiniń salmaǵy qan­sha­lyqty ekenin árkim-aq baǵamdaı biledi. Sondyqtan da biz sport pen onyń adam ómirindegi ıgi áseri jaı­ly áńgi­me­mizdi qazaq sportynyń atyn álemge al­ǵash tanytyp, tuńǵysh ret resmı «Qazaq dalasynyń baty­ry» ataǵyn ıelengen Qajymuqandaı babamyzdan bastaǵa­nymyz durys bolar. Iá, búgingi urpaq Qajymuqandaı ba­tyrdyń bolǵanyn, onyń «kúsh atasy – Qa­jymuqan» atty ataǵyn da jatqa biledi. Alaıda, ol júrip ótken aýyr da je­ńisti joldar, onyń azamattyq bet-beınesi jaıly tolyq bile bermeýi de múmkin. Qajymuqan Muńaıtpasuly – Qa­zaq tarıhyndaǵy tuńǵysh kásip­qoı balýan. Sonymen qatar ol týǵan halqyn birinshi bolyp ózge jurtqa pash etken, ózi­nen burynǵy qandastary baspaǵan to­pyraqty basyp, sporttyń sara jo­lyn qazaqqa da tanytqan tuńǵysh ulan. Jer sharynyń 28 memleketinde kú­reske túsip, odan 128 medaldi keýdesine taqqan mundaı palýan HH ǵa­syrdyń basyndaǵy túrki halyq­ta­ry arasynda tek qazaqta ǵana boldy. Reseı balýan­da­ry tobynda Qajymu­qan­nan kúshi asqan eshkim bolma­ǵan­dyqtan da álem chem­pıondary Ivan Poddýbnyı, Ivan Shemıakın, Aleks Aberg, Ivan Zaıkın, Georg Lýrıh, Georg Gakkenshmıdt, Pol Pons, Veı­land Shýls syndy dúldúlder­men qa­tar júrip, Reseı palýany retinde saıysqa tústi. Álemdik dodalarda «Ivan Chernyı», «Iаmagata Mýhýnýrı», «Qara Mustafa» degen laqap attarmen álemge tanylǵan ba­tyr babamyz kásibı kúres qana emes, búgingi kúnderi jastar arasynda keń tanylǵan jekpe-jektiń san túrin tereń meńgergen kásibı palýan edi. Ardaqty azamatymyzdyń basy­nan talaı qıyn kúnder de ótip, onyń patshadan alǵan syılyǵy ózine jaý bo­lyp tıip, sonaý qýǵyn-súrgin jyl­dary basyna zobalań úıirilgeni de belgili. Al el basyna kún týyp, Uly Otan soǵysy bas­talǵan tusta, Muqandaı batyr baba­myz eki jyl boıy óz ónerin halyqqa ta­ny­typ, sırk ónerimen el aralap tapqan aq­shasyna ushaq jasatyp, ony maıdan­ǵa syıǵa tartty. Amangeldi Imanov atyn­da­ǵy osy ushaqta Qajytaı Shalabaev syndy qazaq ushqyshy 120 ret jaýyn­gerlik tapsyrma orynda­ǵanyn bireý bilse bireý bilmes. Búgingi kúni batyr salǵan sara jol­dy jalǵastyryp, sporttaǵy bıik jeńi­sin halqymen birge toılap, onyń jemisin de týǵan halqymen bó­lisip otyrǵan ar­daqty uldarymyz­dyń biri – Jaqsy­lyq Úshkempirov. Alpystyń asqaryna shyqqan sport sańlaǵynyń keýdesinde sporttyq medaldardan ózge de memlekettik marapattar jarqyraıdy. Árıne, jyl­dar boıǵy qajyrly eńbegi, ási­rese sonaý totalıtarızm zamanynda sonsha ultty qanatynyń astynda us­taǵan ús­tem saıasattyń yqpalynan bi­ligi men biliktiligi, myqty kúres­kerligi ǵana bıik shyńǵa shyǵarǵan ardaqty azamat el senimin qalaı aqtady? Osy uzaq ta qıyn jol ony qazaqtyń dańqyn aspandatýǵa qalaı jetkizdi? Bul aıtar aýyzǵa ońaı bolǵanmen, túısikti janǵa erlikpen bara-bar qajyrly eńbek ekeni aıdan anyq. Jaqsylyq Úshkempirov 1951 jyly Jambyl oblysynyń Tegistik aýy­lynda dúnıege kelgen. Mektep bitirgennen keıin ol Semeı­diń mal dárigerlik ınstı­tý­ty­na oqýǵa tú­sedi. 1974 jyly ıns­tı­týtty aıaqtaǵan soń, Almaty qala­sy­na kelip, jattyq­ty­rýshy V.­A.­Psa­rev­tiń basshylyǵymen sporttyń kúres túrimen tereńirek aına­ly­sýǵa múm­kin­dik alady. Ol jastaıynan qa­zaqsha kú­res­pen, al ınstıtýt qabyr­ǵa­synda oqyp júrgen kezinde klas­sı­kalyq jáne erkin kúrespen aına­lys­qan bola­tyn. 1970 jyly jattyq­ty­rýshy Roma Hasanovıch Il­matovtyń keńesi boıynsha ózine tanys emes kúrestiń jańa klas­sıka­lyq túrimen aınalysa bastady. Jaqsy­lyqtyń al­ǵash­qy iri jeńisi 1975 jyly Almaty qala­syn­da ótken altynshy jazǵy spartakıada edi. Elimizdiń eń tań­daý­ly kúresker­leri­men beldesip, olardyń bárin san soq­ty­ryp, Spartakıada chem­pıony atan­ǵan ol, osy saıysta ómi­rindegi al­ǵashqy altyn medalin jeńip aldy. J.Úsh­kempirov budan keıin elimiz chem­pıo­natynyń jeti dúrkin júldegeri atandy. Túrli halyqaralyq týrnırlerde, odan keıingi odaqtyq birinshiliktegi chempıon atanǵan tabysynan keıin ǵana J.Úsh­kempirov Olımpıada oıyn­da­ryna kan­dıdattyq joldama alady. Jaqsylyq Úsh­kem­pirov – erkin kúres­ten Qazaqstan chempıony, grek-rım kúresinen KSRO-nyń eki dúrkin chem­pıony, álem chempıonaty men kýbo­gy­nyń jeńimpazy, KSRO-nyń eńbek sińirgen sport sheberi, dańqty boz kilem ardageri. Ol 1980 jylǵy Máskeý Olımpıadasynda beldesken qarsy­las­ta­ry­nyń bárin jeńip, búkil odaqtyń, qalyń qazaǵynyń úmitin abyroımen aqtap shyq­ty. 48 keli salmaqta klas­sıkalyq kúres­ten tórt adamnyń kan­dıdatýrasynyń ishinen az ǵana ara­sal­maqpen alǵa shyqqan Jaqsylyqtyń kandıdatýrasy ótti. Bul qıyn ja­rys­ta tek J.Úshkempirov qana jeńetinin basshylyqqa dáleldegen jat­tyq­tyrý­shysy Vadım Aleksandrovıch Psa­rev­tyń eńbegi erekshe. Olımpıada ba­rysynda J.Úshkempirov chempıon­dyq­qa úmitker qarsylastary: rýmyn Alek­sandrý, polıak Kerpach, bolgar Hrıs­tov, vengr Shereshterdi sheber tehnıka­sy­men, shapshań­dyǵy jáne tó­zim­diligimen jeńip shyqty. Osy­laısha qazaqqa «Olımpıada chempıo­ny» degen tuńǵysh ataqty Jaqsylyq Úsh­kempirov ákeldi. Sodan beri de otyz jyldan astam ýaqyt ótti. KSRO sport sheberi, Qazaq KSR eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Jaqsylyq Úshkempirov esimi keshegi álemniń jeti dúrkin chempıony atanǵan Dáýlet Turlyhanovtar úshin qandaı maq­tanysh bolsa, búgingi qazaq kúre­si­niń jas maıtalmandary úshin de qurmet tutar qasıetti esimge aına­lyp qala bermek. Jaqynda ǵana ózi­niń alpys jyl­dyq mereıtoıyn toı­la­ǵan el aǵasyna týǵan eliniń de ys­tyq yqylasy az bol­ǵan joq. Atym­taı jomarttary astyna qos-qostan kólik mingizse, biri memleket mara­pa­tyn jetkizdi, biri keýdesine qaı­ratkerlik tósbelgisin qadady. Osynyń barly­ǵy da kishkentaı ǵana qa­rapaıym aýyl balasyna sporttyń bergen nátı­je­si, onyń ómir jolyndaǵy temir­qa­zyq­taı jolbas­ta­ry bolǵan súıikti ká­sibi kúres ónerinen tapqan jemisi edi. Aty ańyzǵa aınalǵan qazaqtyń birtýar ulda­ry­nyń ishinde shoqtyǵy bıik taǵy bir eren tulǵa – KSRO eńbek sińirgen sport sheberi Serik Qonaqbaev. Keıingi jyl­dary bizdiń barly­ǵy­myzda olımpıa­da­lyq oıyn­dar bastalǵan tusta bar úmi­timizdi boks óne­rine artyp, dodaǵa qos­qan júırikterimizge senimmen qaraı­myz. Iаǵnı, qazaq boksynyń búgingi bıikke kóteri­lýine ult­tyń úmiti men senimine aınalýyna da keshegi Bekzat­tar­dyń bıik beleske shyǵyp, Ermahan, Muhtarhannyń úmitti úkiletýine de Serikteı aǵa­la­rynyń úlken áseri bolǵany ámbege aıan. S.Qonaqbaev áýesqoı bokstan Ke­ńes Odaǵynyń quramyna 1979 jyly, 20 jasynda ilindi. Onyń el aýzyna iligýi 1978-1979 jyldary bo­latyn. Osy kezde Jambyl gı­dro­me­lıora­tıv­tik-qurylys ınstıtý­tyn­da oqyp júr­gen stýdent boksqa to­lyq­qandy betbu­rys jasap, óz sal­maǵyndaǵy boksshy­lar­ǵa des bermeı júrgen. Zamanyna qa­raı ol kezde ulttyq respýblıkalardyń sport­shy­laryna Odaq jetekshileri ógeı baladaı qaraıtyny belgili. Aıaqtan shalý kóp bolatyn. Biraq, jasyndaı jar­qyldaǵan, almas qylyshtaı ót­kir, kóp­tiń aýzynda júrgen Serikteı boks­shy­ny qurama qataryna almaýǵa basqa ýáj bolmady. Serik Qonaq­baevty mundaı qıyndyqtardan ózi­niń talantty sport­shy bolǵandyǵy ǵana qutqardy. Bokstan Máskeý Olımpıadasynyń kúmis júldegeri, 2 dúrkin álem kýbogynyń ıegeri, 2 dúrkin Eýropa chempıony, KSRO eńbek sińirgen sport sheberi Serik Qonaqbaev 24 jasynda kásibı bokstan qol úzgenimen, sport sala­syndaǵy qaıratkerlik jolynan kúni búginge deıin qol úzgen joq. 1986-1992 jyldary bokstan Qazaqstan qurama komanda­sy­nyń memlekettik jattyqtyrýshysy bol­­ǵan ol keıinnen «Qazaqstan» kom­mer­sııalyq-sport klýbynyń prezıdenti qyzmetin atqardy. Pan-Azııalyq bok­ser­lyq assosıasııanyń múshesi (PABA). 1999 jyldan beri QR Parlament Máji­lisiniń depýtaty bolyp, halyq qalaý­lysy retinde ultymyzdyń sport sala­sy­nyń zańdyq negiziniń qalyptasýyna óz úlesin qosyp keledi. Búginde birtýar azamattyń keýdesinde «Eren eńbegi úshin» (1980 j ), «Eńbek ereksheligi úshin» (1984 j.) «Qazaqstan Respýb­lıka­synyń táýel­siz­digine – 10 jyl» (2001 j.), «Qa­zaqstan Respýblıkasy­nyń Parlamentine – 10 jyl» (2006 j.) medaldary men «Qurmet» ordeni jarqyraıdy. Memlekettik «Daryn» jastar syıly­ǵynyń laýreaty (1993 j.). Týrızm jáne sport akade­mııasynyń qurmetti professory. Afınada ótken Olımpııa oıyn­darynda áýesqoı bokstan elimizge jal­ǵyz altynmen oralǵan Baqtııar Artaev­tyń «Men úshin qazaq boksy­nyń bıigin­de qashanda Serik Qonaq­baev aǵamyz turady» degen sózi onyń qazaq boks óneriniń shamshyraǵyndaı áli talaı qy­randarǵa úlgi bola­ty­nyna dálel bol­maq. Qaıratker, jazý­shy Oljas Súleı­menov birde «Álem­degi árbir halyq atymen tanylady. О́ziniń ataǵymen álem­di moı­yn­datqan adamdar óz halqy­nyń da atyn shyǵarady. Meniń jáne basqa da urpaq­tardyń ómirin baqyt pen maqtanyshqa keneltken sátteriń úshin saǵan úlken rahmet, Serik», dep óz rızashyly­ǵyn bildirdi. Al Serik Ke­rim­bekuly óziniń bir suhbatynda «Sport­shylardyń arqasynda sol el, onyń kúshin baǵalaý arqyly biledi, el myqty bolǵan saıyn ekonomıka da ósedi, sport dárejesi de joǵarylaı túsedi» degen eken. Serik Kerim­bek­ulyna «KSRO-nyń eńbek sińirgen sport sheberi» jáne de «Qazaqtyń týrızm jáne sport akade­mııa­synyń qurmetti professory» ataqtary berilgen. Beıbitkúl TOQABAEVA. * * *

SPORTTYŃ PAIDASY

Sultanǵalı QARATAEV, S.Berdiqulov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, tuńǵysh sport kommentatory: «Jolym aýyr adamdardyń birimin. Sol jolymnyń aýyrlyǵy betimde, júzimde, qasymda, shashymda tur. Jeti bala jetim qaldyq. Soǵystyń qıyndyǵyn kórdik. Kim urmady, kimniń esiginde bolmadyq… Sondaı qıyn-qystaý zamannyń iz qaldyratyndyǵy óz aldyna, adamnyń minez-qulqyna tańba basyp tastaıdy eken ǵoı. Biraq men jaltaqtyqty jeńdim. Boksqa qatystym. Sport sol jaltaqtyǵymnyń kóbin jeńdi. Áıtpese ıilip, búgilip, «taqsyr, aǵa, kóke» dep basymyzdy kótere almaı turatyn jaǵdaılarymyzǵa  ómirdiń ózi dýshar etedi ǵoı. Mine, sporttyń paıdasy – osy…» Qonysqara NURǴALIEV, bilim berý isiniń úzdigi: «Jigitke sportpen  shuǵyldanǵannyń paıdasy óte zor. Ol eń aldymen adamnyń minez-qulqyna, tabıǵatyna jaqsy iz tastaıdy. Odan keıingisi árıne – densaýlyq. Meniń kúresten sport sheberi degen ataǵym bar.  Biraq, jas kelgen soń densaýlyq ta syr bere bastady. Qan qysymym kóterilip, únemi aýyr jaǵdaıda júretin boldym. Árıne, aýrýdan arylýdyń joly tek artyq salmaqtan arylý arqyly bastalady dep sendim. Osylaısha, óz deneme, aǵzama laıyqtalǵan qozǵalys jattyǵýlaryn jasap shyǵardym. Mine, sońǵy 5 jylda men ózimdi jas jigitterdeı myqty sezinemin. Densaýlyǵym da jaqsy. Sport adamnyń ómiriniń bólinbes bólshegi bolsa degen armanym bar». Amalbek TYShAN,  qaıratker: «Meniń ómirim sportpen tyǵyz baılanysty. Bir kezderi bokstan Qazaqstan quramasynda bolyp, chempıon da atandym. Sport – meniń ekinshi tynysym. Men odan eshqashan qol úzgem joq. Qazir endi tennıske kóshtim. Apta saıyn ózimizdiń klýbta tennıs oınaımyz. Al, ańshylyq degen demalys qoı, sergısiń, jannyń rahaty. Shama kelse ondaı demalystarǵa jıi barǵyń keledi. Keıde bılıard oınaımyn. Ár qazaqtyń jigiti myqty bolý kerek, ol úshin eń bastysy sportpen aınalysý qajet».