Altaıdy asqaqtatqan «Shyǵys shynary»

О́tken jyly oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń bastamasymen ómirge kelgen bul shara alǵash ret uıymdas­ty­ry­lyp, elimizdiń túkpir-túkpirinen, shetelderdegi qandastarymyzdan 170 aqyn qatys­qan bolatyn. Maqsat – elimizdiń shuraıly da shyraıly ólkeleriniń biri Shyǵystyń ǵasyrlar qoınaýyndaǵy ta­rıhyn, ata-baba erligin, táýelsizdik jyl­daryndaǵy jet­ken jetistikterin, tabıǵat kórkin jyr­ǵa qosyp, jas urpaqtyń sanasyna otan­súıgishtik rýh uıalatý, dana Abaı tý­ǵan ólkeniń keshegi, búgingi tarlan aqyn­darynyń izbasarlaryn túletýge saıady. Bıylǵy músháıraǵa elimizdiń ár túk­pi­rinen Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Mońǵolııa, Qytaı qatarly shetelderden, barlyǵy 108 aqyn qatysty. Aqyndardyń shalqar shabyttan týǵan salqar jyrlary birinen-biri asyp túsedi. Shyraıly Shyǵystyń maqtanysh­tary men ǵajaıyptaryn sheber tilderimen júrekterge jetkize bildi. Músháıra máresine jetip, qazylar alqasy júldeli oryndardy jarııa etti. Jınalǵan qaýymnyń kókeıinde «Bas júlde kimge buıyrar eken» degen saýal turǵany anyq. M.Maqataev atyn­daǵy, mem­lekettik «Daryn», «Jas­­tar» syı­lyq­tarynyń laýreaty Baýyr­jan Jaqyp­ty qoshemetshiler sahna aldyna aqboz atpen ákeldi.  Bas júldeniń dıplomy men aqsha­laı syılyǵyn oblys ákimi óz qolymen tapsyrdy. Birinshi orynǵa – «Jas qazaq úni» gazetiniń redaktory Qazybek Isa, ekinshi orynǵa  – almatylyq Jaras Sár­sek pen astanalyq Janat Áskerbekqyzy ıe boldy. Úshinshi oryndy aqyn Járken Bódesh, Júrsin Erman, Ularbek Dábeı enshiledi.  Aqyn Álııa Dáýletbaeva, Baqyt Bedelhan, Kádirbek Qunypııalar arnaýly syılyqqa, Azamat Tasqara, Dınara Malıkova, Asan Qadyr Myrzabek, Qorǵanbek Amanjol yntalandyrý syı­lyqtaryna ıe boldy. Dúbirli jyr dodasynyń kórermenderi sulý jyrmen sýsyndap qana qoımaı, Shy­ǵystyń ár úıiniń tórinde turar qun­dy týyndylar,  bıyl jaryq kórgen «Demokratııa saltanaty», «Shyǵys juldyz­da­ry»,  «Shyǵys shynarlary» atty kitap­tardyń tusaýkeser rásimine de kýá boldy. Ár kitapqa arnaıy toqtalyp ótken oblys ákimi Berdibek Saparbaev: – Bıyl kóktemde ótken Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdent saılaýy bas­ta­masyn bizdiń kótergenimizdi jaqsy bilesizder. Osy kitapta elimizde demo­kra­tııa­lyq úrdistiń is júzinde qalaı oryndalyp jatqany, oǵan bizdiń qosqan úlesimiz jó­ninde tushymdy materıaldar jarııa­lan­ǵan, – dedi. – Al «Shyǵys juldyzdary» dep atalatyn kitapta óńirimizden túlep ushqan, búginde esimi el-jurtqa belgili 581 óner, memleket, qoǵam qaıratker­leriniń ómirbaıandary, jetken jetistikteri qamtylǵan. Úshinshi kitap – ótken jyly birinshi ret ótken  «Shyǵys shynary» atty ha­lyq­aralyq músháıraǵa qatysqan alpys­tan astam aqyndardyń óleńderinen turady. Jıyn sońynda oblys ákimi qazaqtyń kórnekti aqyny Tumanbaı Moldaǵalıevti Abaı atyndaǵy arnaıy syılyqpen ma­rapattady. Sondaı-aq, qazaq ádebıetiniń damýyna qosqan úlesi úshin Qazaqstan­nyń halyq jazýshysy Qabdesh Juma­di­lovti, Qazaqstannyń eńbek si­ńirgen qaı­ratkeri Keńes Iýsýpovti, memlekettik «Aq jaýyn» kameralyq or­kestriniń kór­kemdik jetekshisi, Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń eńbek sińirgen ártisi, kúıshi, sazger Seken Turysbekovti bıyl­ǵy jyldyń mereıtoıy syılyǵy ıegeri retinde marapattap, ıyqtaryna shapan jaýyp, baǵaly syılyqtar usyndy.

Ondasyn ELÝBAI.

* * *

HALYQARALYQ JYR MÚShÁIRASYNYŃ JÚLDEGERLERI JYRLAIDY

Baýyrjan JAQYP, bas júlde ALTAI

Ár úıge ór Altaıdyń kuty kelip, Báıgede atymyzdy úkiledik. Shomylyp erke Ertistiń tolqynyna, Altaıdyń óstik bizder sútin emip.   Keýdesin kerbuǵydaı kergen Altaı, Jaý shapsa, aıbarymen jeńgen Altaı, Batyrdaı dýlyǵaly tóngen Altaı. Aǵý Altyn ıyshym – Altyn taýym Kúltegin, Tonykókti kórgen Altaı.   Beý, Altaı, babalardan qalǵan Altaı, Qazaqqa altyn besik bolǵan Altaı, Qıyn kezde shyǵaryp salǵan Altaı, Azat kúnde qarsylap alǵan Altaı.   Kórmegen árbir janǵa arman Altaı, Bıikte baq juldyzy janǵan Altaı, Qorǵasyn, mys pen myrysh, altyn-kúmis Qoıny-qonshy baı kenge tolǵan Altaı.   Eline baýyrynda ósken sengen Altaı, Taǵdyrdyń salǵanyna kóngen Altaı. Taýsylmas qazyna etip, násip etip, Qudaıym qazaǵyma bergen Altaı.   Qar basyn aq sálde bult shalǵan Altaı, Quzyna aqıyǵy qonǵan Altaı. Beıýaq muzart basyn munar basyp, Keı ýaq qalyń oıǵa shomǵan Altaı.   Jasanǵan sáýkeleli sulý Altaı, Tógesiń jaryq Altaı, jylý Altaı. Aýzyma asyl sózdi sen syıladyń, Eshqashan taýsylmaıtyn jyrym Altaı.   Sende bar tilim, dilim, saltym, Altaı, Ultymnyń altyn táji – Altyn Altaı. Máńgilik qazaq saǵan qorǵan bolyp, Qorǵan bop sen tura ber halqyma, Altaı.

* * * Qazybek Isa, birinshi oryn JAPANDAǴY JALǴYZ ÚI

Jalǵyz úıdi kórgende japandaǵy Qulazımyn... bir muńǵa batam-daǵy... Sonda baryp ońasha turar ma edi, Saryltady oı osyndaı sapardaǵy, Ashylmaǵan jumbaqtaı jahanda áli, Jalǵyz úıge qumarmyn japandaǵy...   «Jalǵyz aǵash japanda egiledi, Japyraǵy jel soqsa, tógiledi...» Munar muńǵa malynǵan tóńiregi, Jalǵyz úı tek alystan kórinedi... Qara bala qarasa qara jolǵa, Qarap turyp qabyrǵam sógiledi... Túsiner jan bar ma eken tegi meni, Surańdarshy, sol bala ne biledi...   Qarashada qara úıde qara bala, Qara óleńin tyńdaıdy dala ǵana... Qara taldaı sarǵaıǵan japyraqpen, Qaraılaıdy qaraıǵan saǵanaǵa Qarashada  qara úıde qara bala.   Qara jolǵa qaraıdy ol kúnde nege?.. Qııany ańsap... Qııalmen túrlene me... Al men nege qumarmyn jalǵyz úıge, Jetispeıtin kóńilde birdeńege Jetý úshin... Jeter kez bir kele me?.. Qara jolǵa qaraıdy ol kúnde nege?..   Jalyqqanym ý-shýdan shyǵar taǵy, Jabyqqanym – jalǵyz úı qumartady Jalǵanǵan jol júrekke ...tartady ylǵı Ketip qalsam... Kim maǵan kiná artady... Muńǵa batqan qumdaǵy úı munartady...   Janym nege japandy  unatady, Janaryńdy jasqa da shylatady... Keshpen birge qyzaryp, oıǵa batyp, Nurǵa bólep oıatar quba tańy... Janym nege japandy unatady...   Oıdan ketpeı osy bir kúı keshegi, Shaqyrady qyrdaǵy úıge seni... At ústinde terbelseń... búlkilimen Dúrsili de júrektiń úılesedi... Keńistikten ketkende bas aınalyp, Tynyshtyqtan týǵan bul kúı desedi...   О́zimdi ózim qamaımyn torǵa qalaı, Bir amaldyń qaıteıin bolmaǵany-aı... Túsip bara jatamyn túsimde ylǵı, Jalǵyz úıge jetkizer jolǵa qaraı... * * *

Jaras SÁRSEK, ekinshi oryn DAÝYS Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­ryn­da irgedegi kórshi eldiń dıas­pora­sy Qazaq­stan­nyń shyǵys aımaǵyn óz jerine balap baıbalam salǵany áli esten kete qoı­ǵan joq. Sondaı-aq, 1992 jyly О́s­ke­men qalasynda she­shen­der­diń qazaq­tyń tórt birdeı azamatyn mert qylǵany da jady­myz­da. Qaha­ryna mingen halyq olar­dy О́ske­men­nen ári asyryp jibergeni de esimizde.

Kún shyǵatyn jaǵymdy ǵaıyp qylam dedi me, Kún súıetin tánimdi maıyp qylam dedi me? Kóldeneńdep kók atty kóńilimdi qaldyrdy, Azdyǵymdy betime aıyp qylam dedi me?   Ketetindeı óńgerip jerdi jeńil deıdi me, Keıkıtindeı kem kórip eldi jeńil deıdi me? Etegimen ertede ózin jelden qorǵaǵan Bul Qazaqtyń tózimin endi temir deıdi me?   Qumǵanynan sý bergen, Qunarynan jer bólgen, Tabý qıyn bóten jurt Qazaq deıtin elden keń. Ońtústikten oq shashsam, Soltústikten ot shashsam, Batysymnan jel tursa – jaǵdaıyńyz nólmen teń.   О́shikkendi jaımenen ótkizetin óńeshpiz, Obalsyzǵa opynyp oǵash boldy-aý demespiz. Kóńil qaryz bolsaq ta, О́mir qaryz bolsaq ta, Biz  eshkimge tarıhta jermen qaryz emespiz...

* * * Janat ÁSKERBEKQYZY, ekinshi oryn ShYǴYSTAN ShYQQAN KÚN...  

Shyǵystan kúlimdep  shyqqan kún, Shyraıly júzińe suqtandym. Shyqqanda tógilgen kúlkińmen Batqanda... Egilgen muńyńdy uqqanmyn.   Tirliktiń yp-ystyq demi ediń, Altaıdy qoltyqtan demediń. Samalyn sálem qyp jibergen Saýyr men Saıqanǵa ne dediń?   Qalbataý jolyńda kólbegen, Qara Ertis – tolqyǵan ol da óleń. Sarǵaıar Shorǵanyń jazyǵy Qobyzdyń únine shóldegen.   Jarylqap aspan-jer arasyn, Zaısanǵa shýaq bop tamasyń. Syrlasyp Tolaǵaı-taýmenen Bir sátke munartyp qalasyń.   Mańyraq mańynan mańasyń, Seńgirdi qımastaı qarasyń. Saǵynysh-nuryńmen terbeısiń Marqanyń móp-móldir sharasyn.   Tógilter boztorǵaı tańǵy ánin, Barqytbel – Arshaly ardaǵym. Bilesiń, Shyńǵystaý bókterin Mekendep máńgi óleń qalǵanyn.   Shyǵystan shyqqan Kún araılap, Nuryńa shomylar bar aımaq. Tulpar taý, Suńqar taý bıigin Tursyń ba qııa almaı qaraılap?!

* * * Júrsin ERMAN, úshinshi oryn   О́SKEMEN  

Qaldyryp ketpesem de eshteńemdi, Qımaıdy kóńil nege О́skemendi? Byldyrlap tili shyqqan balam qusap Shyqpaıtyn bolyp aldy esten endi.   Qol sozyp mahabbattyń júldesine Shomylsam sholpyldatyp Úlbisine О́skemen kelinshek bop kórinedi Oranǵan úldesi men búldesine.   Juldyzdaı  zerli aspannan úzip alǵan, Túngi ottar shyǵa kelse júzip aldan. Kóńildiń aıdynynda aǵarańdap, Qaıaýdaı qus jolynyń izi qalǵan.   Qııaqtaı aı bop kókte tursa qylysh, Ketedi júrek jibip, jumsaryp ish. Dúbirlep túrki atynyń tuıaqtary, Sibirlep oıanady bir saǵynysh.   Kún nury tozańdatyp gúlder shańyn, Kóshkendeı kóz aldymda kúnder saǵym. Sanamdy silkileıdi saq kezimde, Sary altyn saýyt kıip júrgen shaǵym.   Saıy joq saıasynda gúl óspegen, Samaly sybyrlaıdy bir eski óleń. Kıesin Altaı-ájem qurmet tutqan, Babamnyń bórki shyǵar bul О́skemen.   Jeńispen jalǵansyn dep jortýyldar, Eńisten ereýilder erkin uldar. Ishinde qaraǵaıdyń qaptap júrgen Qaıdasyń, qarataılar, tórtýyldar?   Tarıhyn tergeseńder О́skemenniń, Jurty bul jóńkip bulttaı kóshken eldiń. Altaıym – aq besigi Ata qazaq Kindigin qylyshpenen kesken erdiń.   Taǵdyryn keshken sol ul Kórǵulynyń, Táńirim, endi uzartyp ber ǵumyryn. Shyǵystyń shańyraǵy júrgen syndy Shaıqalyp shúıdesinde Kerbuǵynyń.   Rahman sýyńda da yrys qaınap, Maılaısyń murtyńdy endi, myryshty aımaq. Túbinde qazanyńnyń tursyn qaspaq, Qyr asyp, qıyr shetke jylyspaı baq.