Dúbirge toly dúnıe

JAPONIIа: ÚKIMET KETTI, QIYNDYQTAR QALDY Demokratııaǵa taq turatyn Japonııada taǵy da úkimet aýysty. Bıliktegi Demokratııalyq partııanyń basshy­ly­ǵy­­nyń quryltaıynda partııanyń jańa kósemi saılandy. De­mek, ol úkimetti basqarýdy da qolǵa alady. Eldiń tár­ti­bi sondaı. Ile-shala parlament te úkimettiń jańa basshysyn bekitti. Ketken – de­mo­krat­tardyń el ta­ny­ǵan qaıratkeri Naoto Kan. Kelgen – sol Kan úki­me­tin­de qarjy mınıstri bol­ǵan Iosıhıko Noda. Bul elde par­tııalardyń qa­typ qal­ǵan kósemi bol­maı­dy. Ádette bıliktegi par­tııa­nyń tór­aǵasy úkimetti basqarady. Parlament úkimetke senimsizdik bildirse nemese úkimet basshysy ózi ketýdi jón kórse, dereý par­tııa­nyń jetekshisi qaıta saılanady. Bul joly premer-mınıstr Naoto Kannyń ózi ketkisi keldi, ózi ótinish bildirdi. Basqa bir elderdegideı emes, bul elde bılik úshin eshkim de qasarysyp kú­res­peıdi. Senimnen aıyrylyp bara jatsa, óz qadirin ketirmeı, úki­met basshysy ketetinin má­lim­­deıdi. Tipti Kannyń áli de jumys isteýine bolar edi. Ja­qyn­da ǵana parlamentte úkimet basshysyna senim týraly másele qaralyp, onda úkimetke senim bildirilgen. Ketýdiń jónin suraǵandarǵa Naoto Kan jaltarmaı jaýap ber­di: jalpy halyq senimi tó­men bolyp turǵanda, óziniń bılikke jarmas­paı­ty­nyn aıtty. Qoǵamdyq, son­daı-aq zertteý uıymdarynyń saý­al­damasyna qa­raǵanda, onyń ta­ny­maldy­ly­ǵy tym tómendep ketkendikten, bul qyzmette qala al­maı­tynyn málimdedi. Sonymen birge, Kan «mynadaı qatygez jaǵ­daıda qo­lymnan kelgenniń bárin istedim, aıanyp qalǵanym joq», dedi. Úkimetke senim máselesi par­lamentte qaralyp, ol sheshilgen kezde-aq Naoto Kan ketetinin aıtyp, parlamenttiń aldy­na eki zańdy qabyldaý jóninde shart qoıǵan: energııanyń qaı­ta­la­ma kózderi týraly jáne memlekettik oblıgasııalar shyǵarý tý­ra­ly zańdar. Parlament te bul shart­ty oryndap, ótken jumada sheshim qa­byldap edi, Kan da jumys ornyn bo­satty. Kannyń qyzmetinen, sondaı-aq partııa tór­aǵa­ly­ǵynan ketý jó­nindegi másele kó­te­rilisimen-aq onyń ornyna talas bastal­ǵan. Partııa basshylyǵyna jeti adam talasty. Bul da japon elinde sı­rekteý kezdesetin jáıt. Ádette bul eki tulǵa­nyń, ári ketse, úsh-tórt adamnyń kúresi­men shekteler edi. Bálkim, olar­dyń kópshiligi bul joly bol­ma­ǵanmen, aldaǵy kezeńderdi oı­la­ǵan shyǵar. Bul elde sońǵy kezde úkimet basshylarynyń aýy­sýy tym jıilep ketti. «Á» de­gen­she-aq kezegi de kelip qalýy múm­­kin. Mine, sońǵy bes jylda úkimet altynshy ret aýysyp otyr. Úmitkerler ishinde burynǵy syrtqy ister mınıstri Seıdzı Mazhara men qazirgi qarjy mınıstri Iosıhıko Noda óz baǵ­dar­lamalarymen erekshelengendeı bolǵan. Daýys berý kezinde bul birshama basqasha kórindi. Alǵashqy týrda eshkim basym kóp­shilik daýysqa ıe bolmaı, soń­ǵy týrǵa Noda men ekono­mı­ka, saýda jáne ónerkásip mınıstri Banrı Kaıedý shyqqan. Demokrattar alǵashqysyn qalady. Jurt onyń eldiń «jasam­paz­dyq kúshin» qaıta jańǵyr­ta­myn, basqa elderdiń Japonııaǵa degen senimin qaıtaramyn degen sózine kóbirek uıyǵan sııaqty. Árıne, munyń áste de ońaı bol­maıtyny belgili. Qazirgi urpaq kórip-bilmegen ekologııalyq apat Japonııaǵa, onyń halqyna ońaı tıgen joq. Naoto Kan emes, onyń ornynda basqa adam bolǵanda, sol apattyń zardaby jeńilirek soǵar edi dep eshkim de aıta almaıdy. Álem jurtshylyǵy sol keshegi joıqyn apatta japon halqynyń qajyr-qaıratyna, qıyndyqty qaısarlyqpen kótergenine tánti boldy. Qashan da jurt jańa úkimet­ten jaqsylyq kútedi. Úmit ja­pon­dardy da aldamasyn deıik. * * * ABHAZIIаDAǴY SAILAÝ NEGE TANYLMADY? Juma kúni Abhazııa Respýblıkasynda kezekten tys prezıdenttik saılaý ótti. Onyń respýblıkanyń burynǵy prezıdenti Sergeı Bagapshtyń qazasyna baılanysty bolǵany da belgili. Qazir respýblıka prezıdenti bolyp vıse-prezıdent qyzmetin atqarǵan Aleksandr Ankvabtyń saılanǵany da belgili bolyp otyr. Biraq bul saı­laýdy aldymen NATO, onań soń Eýroodaq moıyn­da­maıtynyn má­lim­dep úlgerdi. Al olar Eýropadaǵy jetekshi elderdiń atynan sóılep, jáne demalys kúnderine ekenine qaramaı, óz málimdemelerin óte shuǵyl jasady. Ádette, qazir qaı elde saılaý ótse de, oǵan basqa elderden, halyqaralyq qaýymdastyq­tar­dan, túrli uıymdardan baı­qaý­shylar qatysyp, onyń qalaı ótkendigi jóninde óz pikirlerin bildirip jatady. Ásirese, onyń demokratııa talaptaryna saı ótýi­ne, bılik tarapynan qysym bol­maýyna nazar aýdarylady. Kóbine dıktatýralyq tártip ús­temdik etetin elderdegi saılaýǵa baı­lanysty syndar da aıtylady. Al Abhazııadaǵy saılaýǵa kelsek, Reseı Federasııasy men taǵy da sonaý Latyn Amerı­ka­syndaǵy eki-úsh el jáne mu­hıt­taǵy aty jurtqa belgisiz bir-eki shaǵyn el ǵana tanyǵan, halyq­aralyq qaýymdastyq tarapynan qoldaý taba qoımaǵan bul elge eshkim de óz baıqaýshylaryn jibere qoıǵan joq. Sóıtse de, munda saılaýda burmalaýshylyq oryn aldy deýge de bola qoı­mas. Oǵan qatysýshylar tara­py­nan shaǵym da túspegen. Demokratııaǵa tán munda ba­lamalyq ta bar edi. Prezıdenttik qyzmet úshin burynǵy vıse-prezıdentpen qatar, respýb­lı­kanyń premer-mınıstri Sergeı Shamba, sondaı-aq oppozısııa­nyń ókili Raýl Hadjımba kú­res­ke shyqty. Halyqtyń saı­laý­ǵa qatysy da belsendi boldy. Eldegi tártip boıynsha saılaý­shylardyń 50 paıyzy daýys berýge kelse, saılaý zańdy dep sanalady. Al bul saılaýǵa resmı habarlarǵa qa­raǵanda, 72 paıyzy qatysyp­ty. 54,9 paı­yz daý­ys alǵan Aleksandr Ankvab al­ǵash­qy týrda-aq jeńip shyqty. Saılaýda bur­ma­laýshylyq bol­dy degen áńgime de shyqqan joq. Eýro­odaq­tyń shetel isteri jáne saıasat jónindegi ókili Ketrın Esh­ton­nyń málimdemesinde by­laı delingen: «Eýroodaq Abha­zııa­da­ǵy saılaýdyń konstı­tý­sııa­lyq jáne zańdyq shekterin moıyn­da­maı­dy». Jalpy saı­laý­dyń qa­laı ótkenine olar mán de bermeıdi. NATO-nyń málimdemesi naq­tyraq, «Mundaı daýys berý Grý­zııada qazir qalyptasyp otyr­ǵan jaǵdaıdy beıbit jolmen jáne júıeli túrde sheshýge jetkizbeıdi, – delingen onda. – Soltústikatlantıkalyq alıans Grýzııanyń halyqaralyq qaýym­dastyq moıyndaǵan qazirgi she­karasyndaǵy egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn tolyqtaı qoldaıtynyn taǵy da málimdeı­di». NATO Abhazııany Grýzııa­nyń bir bóligi sanaıdy jáne odan aınyǵysy joq. Saılaýdy moıyndamaıty­nyn AQSh ta málimdedi. Onyń baǵasyn qaıtalaıtyndar da ta­bylar. Áńgime saılaýdyń qalaı ótkeninde emes, jalpy, bul saı­laý­dyń ótýine qarsylyq jaıyn­da eken. Onyń ushy 2008 jylǵy Grýzııa-Reseı soǵysyna baryp tireledi. Sol úshin aıyp Reseıge taǵylady. Bul áńgime aıtyla-aıtyla jaýyr da bolǵan. Onyń túbine jetý de qıyn. Kórshi eldegi separatızmge qarýly kúshpen qol­daý kórsetken Reseıdiń aqta­la­tyndaı jóni joqtaı. Onyń táýelsizdikke umtylǵan Cheshenstanmen on jyldaı soǵysqanyn da jurt umyta qoıǵan joq. Birde bylaı, birde olaı saıasat eldiń bedelin túsiredi. Mamadııar JAQYP.