Táýelsizdik – tumarym, máńgilik el – turaǵym

– Elimiz bıyl Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyn atap ótti. Bul – jetkenimizdi saralap, tapqanymyzdy baǵalap, keleshekke degen baǵyt-baǵdarymyzdy taǵy bir shamalap alatyn meje. Siz osy kezeńge qandaı baǵa berer edińiz?

– 25 jyl jeke adam úshin ǵana jigittik shaq. Al adamzat tarıhy úshin 25 jyl degen «mıkroskoppen de kóre almaıtyn» óte az merzim. Osy ýaqyt ishinde Táýelsizdikke «birden qaryq qyla qoımadyń», «kórsetken qıyndyǵyń mynaý!» dep tepsinýdiń esh reti joq.  Qaıta «táýbe!» deýimiz kerek, shırek ǵasyr ishinde ǵasyrǵa bergisiz uly ister tyndyrdyq. Egemendik alǵan tusta, búkil ekonomıkamyz – josparly júıege, zańnamamyz – bolmysymyzǵa jat ıdeologııaǵa, mindet-strategııalar – basqa eldiń maqsattaryna baǵdarlanǵan edi. Qarýly kúshterimizdiń qoımalary eskirgen qarý-jaraqqa tolyp, áskerı tehnıka, áskerı ushaqtar mamandardyń jáne janar-jaǵarmaıdyń joqtyǵynan qańtarylyp turdy. Búginde sol aýyr jaǵdaı jaman tústeı umytyla bastady.  Shırek ǵasyr ishinde Qazaq eli ulan asýlardy eńserip, bıik shyńǵa shyqty, endi keýde kere erkin tynystaı alady. Shyńǵa shyqqan adamǵa, halyqqa basqalarǵa qaraǵanda, kóp nárse anyq kórinedi. Ýaqyttyń qıyndyǵyna, zamananyń aýyr tezine tóze alǵan el endi eshqashan tól maqsattarynan adaspaıdy, dara jolynan jańylmaıdy. Osy shırek ǵasyr ishinde Qazaqstan Táýelsizdikke tamsanǵan jelpinis kezeńinen de, qıyn da kúrdeli taǵdyryn oılaǵan tebirenis kezeńinen de ótti. Endi «Máńgilik Elge» aınalý jolyndaǵy uly serpilis kezeńi týdy.

– Táýelsizdikti ári qaraı da  nyǵaı­tý úshin, saqtaý úshin taǵy ne qajet dep oı­laısyz?

– Myna qubylmaly qıyn zaman, qııamet shaq qyrsyǵynan, qııanatynan saqtasyn desek, yrysty yntymaǵymyzdy joǵaltpaýymyz kerek. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda Elbasy qoǵamdyq kelisim men el tatý­lyǵyna basa mán beredi jáne memleket qalyptastyrýshy ult retinde qazaqqa qaıyrylady: «Birligi bar el ozady, birligi joq el tozady. Bul – tarıh zańy. Son­dyqtan qazaqtyń birligi – eldi­gi­mizdiń kilti, eń basty máselesi! El bir­ligi – eń asyl qasıet. Birlik, yntymaq, sa­byr­lylyq pen parasattylyq eń aldymen ózimizge – qazaqtarǵa kerek. Qazaqty esh ýaqytta syrttan jaý alǵan emes. Qazaq álsirese, alaýyzdyqtan álsiregen, kúsheıse, birlikten kúsheıgen», deıdi Nursultan Nazarbaev. Amerıka Qurama Shtattarynyń án­urany­­nda «Birge biz tótep beremiz» degen sózder bar eken. Olar bul sózderdi keremet qadir tutady. 2001 jylǵy 11 qyrkúıekte alpaýyt el óz tarıhyndaǵy alapat terrorlyq shabýylǵa ushyraǵanda, ánuranyndaǵy dál osy joldar barsha amerıkalyqtardy biriktirgen uranǵa aınaldy. Dál osy sózderge arnalyp, AQSh-ta poshta markasy, estelik monetalar shyǵaryldy. Sebebi, syrtqy syn-qaterlerge birigip qarsy turý ame­rı­kalyq sarapshylardyń aıtýynsha, «eldiktiń ǵana emes, erkindiktiń daýysy bolyp tabylady». Olaı bolsa, alyp memlekettiń ozyq ónegesinen úırenýdiń ábestigi joq.

–  El Táýelsizdiginiń bastaýynda tur­ǵan Elbasy týraly ne aıtar edińiz?

– Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti­niń arqasynda qansha zaman qasiretten kóz ashpaǵan qazaq halqy ózin ult retinde joıyp jiberer talaı zaýal, taýqymetten qutylyp, eńse tiktep qana qoımaı, búkil álemge syıly boldy, muny moıyndaǵan jón. Memleket basshysynyń Koreıaǵa, Japonııaǵa saparyn jiti baqylaı otyryp, bir jaıt eske tústi. Japonııanyń Hırosımasynda «Beıbitshilik baǵy» bar, onda atom bombalaýynyń júz myńǵa jýyq qurbany jerlengen. Sonda «qasıetti mazar» turǵyzylǵan, onyń ishindegi shaǵyn tabytqa jyl saıyn, 6 tamyzda «jerleý qońyraýynyń» zarly únimen súıemeldeı otyryp, jańa qurbandardyń tizimin salý rásimi ótkiziledi eken. Al granıt taqtaǵa: «Uıqylaryń tynysh bolsyn, qatelik qaıtalanbaıdy» degen aza toly sózder qashalǵan. Mazar aldynda «máńgilik alaý» janyp tur. Japondar bul otty tek jer-jahandaǵy eń sońǵy atom bombasy joıylǵanda ǵana sóndirýge sóz bergen, mindetteme alǵan. «Kúnshyǵys eli» osy úmitin Uly Dala eliniń Kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen de  baılanystyrady!

– Árbir ultjandy azamat «Táýel­siz­dik maǵan ne berdi?» dep emes, «Men Táýel­sizdikke ne berdim?» dep ómir súr­geni abzal. Siz Táýelsizdikke qosqan qan­­daı úlesińizdi, qandaı jetistigińizdi atap óte alasyz?

– Men 5-shi jáne qazirgi 6-shy shaqy­ry­lym­daǵy Parlament Májilisiniń «Nur Otan» partııasy atynan saılanǵan depýtaty retinde elimizdiń búgingi berekesi men erteńgi ıgiligin kózdeıtin biraz jumystyń atqarylýyna atsalysyp, el Prezıdenti – partııa Lıderi N.Nazarbaev belgilegen mindetterdi oryndaýǵa qatysýdamyn. Buǵan Májilis qabyrǵasyndaǵy jáne partııamyzdyń fraksııasy aıasyndaǵy jumysym, óńirlerdegi issaparlar, aýyl-aımaqtaǵy saılaýshylarmen kezdesýler, áskerı-patrıottyq tárbıe jumystarym kiredi. Depýtat retinde UQK-niń Shekara qyz­me­tiniń qoldaýymen osy jyldar ishinde Qazaqstannyń kórshi eldermen shektesetin shekarasynyń óne boıyn kólikpen jalǵyz aralap shyqtym, eldiń ár shetin qyraǵy kúzetken shekarashylarymyzben erkin áńgime-dúken quryp, jaǵdaılaryn bildim. Sondaǵy kóz qanyqqan, kóńilge túıgen máseleler «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik shekarasy týraly» zańǵa túzetýler túrinde kirdi. Bıylǵy qaıtalama saparym barysynda anyqtalǵan má­se­lelerdiń bir bóligi Jer reformasy jónindegi komıssııanyń usynystarynda eskerildi. Ulylardyń talǵamy, taǵylymy men ónegesi sanaly jannyń jolyna baǵyt berip, keleli oıǵa jeteleıtini zań­dylyq. Armııadaǵy asa mańyzdy másele – sálemdesý rásimi. Al Táýelsizdik ta­ńy­nan bertinge deıin bizdiń armııamyzda «Sálemetsiz be?» degen amandasý qol­da­ny­lyp keldi. Men 2006 jylǵy 8 jel­toq­sanda Tuńǵysh Prezıdent, Joǵarǵy Bas qolbasshy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa hat jaz­ǵan bolatynmyn. Onda «Armysyń!» degen batyr babala­rymyz qoldanǵan baıyrǵy sózdi búgingi zamanǵa saı jańǵyrtyp, ás­ker­degi sálem­desý rásimine paıdalanýǵa usynys jasadym. Bul bastamaǵa Memleket bas­shy­synyń áskerı jıyn-kezdesýlerde ja­ýyngerlermen «Armysyńdar, aıbyndy sarbazdar!» dep amandasýy arqaý bolǵan edi. Hatymda aıtylǵan oı-usynystar Prezıdent Ákimshiligi tarapynan qoldaý tapty. Aqyry 2016 jylǵy 2 aqpanda «Qazaq­stan Respýblıkasy Qarýly Kúsh­­teriniń, basqa da áskerleri men ás­kerı qu­ralymdarynyń jalpyáskerı jar­ǵy­laryn bekitý týraly» el Prezı­dentiniń 2007 jylǵy 5 shildedegi №364 Jarlyǵyna ózgerister engizý týraly» Elbasynyń №187 Jarlyǵy qabyldandy. Oǵan sáı­kes, Jalpyáskerı jarǵylardyń Ishki qyz­met jarǵysyndaǵy áskerı sá­lemdesý bóliminde sol usynysym j­ú­zege asty. Osylaısha, bıyldan bastap, sal­tanat­ty sherýlerde «Armysyzdar, aı­byndy sarbazdar!», kúndelikti áskerı qyz­mette «Armysyńdar, sarbazdar (jaýyngerler)!», «Armysyzdar, ofıser myrzalar!» degen sálemdesý engizilip otyr. Armııamyzǵa «Armysyzdar!» sálem­de­sý­iniń Prezıdent Ákimshiliginiń qol­daýymen jáne meniń usynysymmen en­gizilgeni Qorǵanys mınıstrliginiń tıisti resmı qujatymen rastalǵan. Bul rette osy izgi istiń ilgerileýine úlken úles qos­qan ultjandy azamatymyz, sol kezdegi Qor­­ǵanys mınıstri, qazirgi Premer-Mınıstrdiń orynbasary Imanǵalı Nurǵalıuly Tasmaǵambetovtiń eren eń­be­gin de atap ótkim keledi. «Armysyz!» – áskerı sálemniń árin de, nárin de kel­ti­retin, aıbynyn asqaqtatyp, aıbaryn arttyratyn, ári barlyq etnos ókilderiniń de aıtýyna ońaı, bárine birdeı etene, erkin yrǵaqty sóz. Bıyl sondaı-aq, Qorǵanys mınıstrligi bekitken Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń «Ar-Namys kodeksiniń» teń avtory atandym.

– Táýelsizdik qorǵany bolar áskeri­miz­de ulttyq qundylyqtardyń or­- ny­ǵýy da mańyzdy másele. Sońǵy kezde jas­tarymyz  jat jurttyń búldirgi qasıet­terine úıirsektep barady. Olar­dy tól bastaýyna qaıtaryp, ulttyq qun­­dylyqtarymyzdy óristete alamyz ba?

– Ulttyq qundylyqtar – adal jú­rek­ten týǵan, ǵasyr súzgisinen ótken asyl qazyna. Jalpy, Qazaq eli óziniń búkil tarıhynda syrttan toqtaýsyz ıdeologııalyq jáne mádenı shabýyl-ekspansııany bastan keship otyrǵan. Bile bilseńiz, qazaqtyń daralyǵy, bolmys-menta­lıteti, ulttyq minez-qulqynyń erek­shelikteri sol kúreste shyńdalǵan. Eger olaı bolmaǵanda, patsha bıligi men Keńes ústemdigi tusynda-aq joıy­lyp ketetin edik. Bir derek keltireıin: ótken HH ǵasyrdyń 20-shy jyldarynda «búkilodaqtyq starosta» atanǵan M.I.Kalının Keńester elinde 200-den astam ulttyq-etnıkalyq sýbektini tir­keý­ge alypty. Al 1979 jylǵy halyq sa­naǵynda sonyń 92-si múldem joıylǵan bo­lyp shyqty. Biz álemdik mádenıetten de qalys­paý­y­myz kerek, óz dástúrimizdi de ulyqtaýymyz kerek. Tek til ǵana emes, ulttyń rýhy, onyń qaıtalanbas, dara mádenıeti men bolmysy joıylǵan kúni ult ta joıylady.  «Halyqtyń halyq bolyp ómir súrýi nemese jyrymdalyp júrip, óz bet-beınesinen aıyrylýy sol ult ókiliniń ózinen keıingi izbasaryna babalar amanatyn qaı salada jetkizýine baılanysty. Ana tili, ata-dástúr ózinen-ózi jalǵaspaıdy, ne syrttan kelip bireý kósegeńdi kógertip saqtap ta bermeıdi. Adam balasy basyna qonǵan baqty sezbeıdi, ushqanda bir-aq biledi», deıdi batyr Baýyrjan Momyshuly. Osy ulaǵatty sózden urpaq sabaq ala bilýi kerek.

– Qudaıǵa shúkir, qazir bári saýatty. Bizdi bolashaqqa qazaq retinde aparatyn ult­tyq qundylyqtarymyz, dás­tú­ri­miz ekeninen de jaqsy habardar. Áıt­se de, ult­tyq qundylyqtarymyzǵa «eýro­jóndeý» jasaýdy bylaı qoıǵanda, «arab  bol­­mysyna» beıimdelý beleń alýda. Bul jer­de qandaı múdde bar?

–­  Bizdiń halyqqa 70 jyl boıy ateızm kúshtep tańyldy. Táýelsizdikke qol jet­­kennen keıin ǵana Qazaq eli óziniń ult­tyq bolmysyna negizdelgen Islam ór­kenıetine orala bastady. Árıne, ateızm kezeńi izsiz ketpedi. Kúni keshege deıin dinimiz janaza shyǵarý men qudaıy tamaq deńgeıinde edi. Imamdardyń bar qyzmeti de sonyń tóńireginen sonshalyqty uzaı qoımaǵan-tyn. Qazir jaǵdaı túzelýde. Es jıyp, etegin japqan baladan bastap, aq saqaldy atalar men aq kımeshekti ájelerge deıin dinı saýat ashý kýrs­tarynda oqyp júr. Búgingi dinı saýat­ ashýǵa jappaı umtylys rýhanııatqa shuǵyl betburystyń shynaıy kórinisi bolsa kerek. Islamdyq ilimge sýsyndap, shólin basqan jan ony ózi júrgen ortasyna taratady. Basqa jat aǵymdardyń jeteginde júrgen qandastarymyzdyń óz úıirine qaıta qosylýyna da tıisinshe yqpal eteri anyq. Qazirgi kezeńde dinimizdi bilim arqyly tanyp, tereńdeı ıgerý jalǵasýda. Bul rette meshitterdegi saýatty ári tereń tanymdy ýaǵyzdardyń róli erekshe mańyzdy.

–  Sizdi ult taǵdyryna qatysty qandaı máseleler kóbirek mazalaıdy?

– Biz ulttyq ustyndardy tabý úshin ótkenge oralýǵa beıimbiz. Biz sózsiz, uly babalar rýhymen rýhtanýymyz kerek. Eger tuǵyrly ult – qazaqtyń ózi buzylsa, Abaı aıtqandaı «tórden úrgen ıt qusap», óz elin ózi ańdyp, el ishine iritki salsa, ortaq shańyraǵymyzdyń astynda ómir súrgen júzden astam etnosty qalaı óz aınalamyzda uıystyramyz, qalaı uly maq­sattarǵa uıytqy bolamyz? Sondyqtan da, Elbasy jalpyulttyq ıdeıaǵa sonaý Kók túrik babamyzdan kele jatqan rýhty ıdeıany – «Máńgilik Eldi» usyndy. Sondyqtan árbir qazaq Táýelsizdik – tumarym, Máńgilik el tu­ra­ǵym dep, sol úshin qyzmet etýge tıistimiz. Meni taǵy bir tolǵantatyn másele bar. Bir qynjyltatyny, bizde áli kúnge «usaq ulttyń psıhologııasy» saqtalǵan, sony joıýymyz qajet-aq. Keńes kezinde bizdiń sanamyzǵa «nasmenshınstvo» uǵymy qatty sińdi. Qazir qazaq usaq ult emes, 2009 jylǵy halyq sanaǵynan beri sany­myz 10 mıllıonǵa jýyqtaǵan, óz eli­miz­degi úlesimiz endigi 70 paıyzdan asyp ket­ken halyq. Elbasy shaǵyn bolsa da, aıaq alysy alyp Sıngapýr sekildi damyǵan elderdi beker úlgige keltirip júrgen joq. My­salǵa, Sıngapýrdyń halqynyń sany – 5,5 mıl­lıon, Jańa Zelandııa – 4,4 mıllıon, Norvegııa – 5 mıllıon, Fınlıandııa – 5,4 mıllıon, Danııa – 5,6 mıllıon, Gonkong – 7,1 mıllıon, Shveısarııa – 8 mıllıon, Shvesııa – 9,5 mıllıon, Belgııa – 11,2 mıllıon, Avstralııa – 23 mıllıon. Jan basyna shaqqandaǵy IJО́ kórsetkishi boıynsha byltyr №1 memleket atanǵan Lıýksembýrgte nebári 543 myń adam ǵana turady. Bulardyń barlyǵy álemdik ár­túrli jetekshi reıtıngterde kósh basynda tur. Olardyń eshqaısysy «biz az halyqpyz, iri ulttarǵa jutylyp ketemiz degen úreı býyp aldy» dep, ár qada­myn qorqasoqtaı basyp otyrǵan joq, qas­qaıyp, «sen tur, men ataıyn» dep alǵa batyl qadam basýda. Táýelsizdigimizge 25 jyl ǵana bol­ǵa­­ny­­men, biz, qazaq, tarıhy tereńnen tar­ta­­tyn baıyrǵy halyqpyz! Uly Dala­nyń laıyqty urpaǵymyz! Ata-baba­la­rymyzdyń «Altyn adam» bolǵanyn ardaq tutýǵa tıispiz! Tarıhı tamyry te­reń­de, mádenıettiń máıegi, órkenıettiń qut mekeni bolǵan, Altaıdan Atyraýǵa, Alataýdan Arqaǵa deıin kósilip jatqan keń ólkeni jaılaǵan, myńǵyrtyp mal aıdaǵan, márttigi men ýádesinen taımaǵan, alty Alash hanyn saılaǵan, sharshy topqa túskende, sheshen bolyp saıraǵan, qylyshyn tasqa qaıraǵan, naızasyna úki baılaǵan uly babalardyń urpaǵy bolǵany baqyt ekenin umytpaǵanymyz abzal! Amandyq bolsa, bul ǵasyr qazaqtyń aldyna qara salmaıtyn «Altyn ǵasyry» bolady. Ulyǵyn emes, ultyn oılaıtyn, rýyn emes, rýhyn oılaıtyn Qazaq eliniń árbir azamaty óz moınyna el úshin jaýap­ker­shi­lik alatyn zaman. О́tkenge – babalarymyz, búginge – biz, keleshekke – jastar jaýapty ekendigin esten shyǵarmaıyq! – 

Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Ǵabıt ISKENDERULY,

«Egemen Qazaqstan»