Bıýdjet qorjyny nege bosań?

Oblysta bıýdjet tapshylyǵy 11 mıllıard teńgeni quraıdy Sóz joq, bul oblys bıýdjetin shaıqaltyp jibermegenimen, oǵan aıtarlyqtaı teris áserin tıgize alatyn ájeptáýir soma. Sonyń saldarynan óńirdegi mek­tepter men aýrýhanalardy, má­de­nıet oshaqtaryn, avtokólik jol­daryn jóndeýge jumsa­la­tyn bıýdjet qarajatynyń etek-jeńi qyrqyl­dy degen sóz. Mundaı jaǵdaı birinshi kezekte bıýdjettiń kiris bóliginiń jetkiliksizdiginen oryn alatyny aıan. Al ony negizinen salyqtyq tú­simder quraıtyny taǵy da belgili. Mine, máseleniń mánisi osynda. Qalyptasqan tártip boıyn­sha respýblıkada oblystardaǵy bıýdjettiń kiris bóligin belgileıtin, onyń belgili bir bol­jamyn aıqyndap beretin memlekettik organ – Qarjy mınıstrligi bolyp tabylady. Bul boljam úsh jyldyq bıýdjetke negizdelgen. Osy tártipke sáıkes ót­ken jyly maýsym aıynda Ba­tys Qazaqstan oblysy úsh jyl­dyq bıýdjetiniń jobasy qaral­ǵan kezde, onyń 2011 jylǵa tıesili mólsheri 49 mıllıard 109 mıllıon teńge kóleminde belgilengen eken. Osydan búgingi kúni oblys bıýdjeti óziniń kiris ja­ǵynyń tapshylyǵynan 11 mıllıard 200 mıllıon teńge zııan shegip otyr. Munyń basty sebebi, al­dyń­ǵy 2009 jylmen salystyrǵanda ótken jyldyń maýsym aıynan bastap salyqtyq túsimderdiń azaı­yp ketýinde. Atap aıtqanda, oblys aýmaǵyndaǵy eń úlken salyq tóleýshi Qarashyǵanaq ken ornyn ıgerip jatqan sheteldik kompanııalar bolyp tabylady. О́ńirdiń jalpy salyqtyq baza­syn­daǵy olardyń úlesi 60-70 paı­yz mólsherinde. Mine, joǵa­ry­da kórsetilgen ýaqyt araly­ǵyn­da Qarashyǵanaq ken orny­nan túsetin salyq mólsheriniń azaıý úrdisi baıqaldy deıdi mun­daǵy bıýdjettik josparlaý má­se­lelerimen aınalysatyn mamandar. О́ıtkeni, sońǵy jyldary qomaqty mólsherde salyq túsi­rip júrgen fırmalardyń birqa­ta­ry Atyraý oblysyna qonys aýdaryp ketti. Ekinshiden, kenish­te qyzmet jasaıtyn sheteldik jumysshylardyń sany otyz paıyzǵa qysqardy. Bul jáıttiń ózi de salyq mólsheriniń tómen­deý úderisine áser etti. Oblystaǵy bıýdjettiń kiris bóligi kemip ketýine salqynyn tıgizýshi taǵy bir jáıt taǵy da sol ken ornyndaǵy qorshaǵan or­taǵa emıssııa tólemderi mól­she­riniń kúrt tómendep ketýinen oryn alypty. Mundaǵy meje 4 mıllıard teńgeniń ústinde bolsa, sodan túskeni 1 mıllıard 400 mıllıon teńge ǵana. Halyq aýyz ádebıeti men eposynda aı­tyl­ǵandaı, etekteıin erinnen, eki elisi qalypty degen osy da. Buǵan deıin atalǵan tólemder jyl saıyn sarqyrap, tógilip kel­se, qazir tamshylap turǵan­daı áser qaldyrady. Mysaly, emıssııalyq tólemder bıylǵy jyldyń birinshi toqsanynda 179 mıllıon qurasa, murtqa ókpelep júrgende saqal shyqty degendeı, ekinshi toqsanda 137 mıl­lıonǵa tómendep ketken. Iаǵnı, tek osy quldyraýdyń ózinen oblys bıýdjeti bıyl úsh mıllıard teńge joǵaltqan. Emıssııa tólemi degenimizdi ken ornyn ıgerý kezinde jer asty qysymyn qalypty ustaý qajettiliginen týyndaıtyn tó­lem­der dep túsinýge bolady. Bul is-shara Qorshaǵan ortany qor­ǵaý mınıstrligi, ekologııa komı­tetiniń aralasýy men ruqsaty ar­qyly úsh jylda bir júrgi­ziledi. Buǵan deıin óndiristik qaldyqtyń ıantarlyq túri, ıakı tizimi degen razrıad, sońǵy jyly sarqyndy sýlar tógindileri degen klassıfıkasııaǵa aýysty­ryl­ǵan. Sońǵysynyń mólsheri aldyńǵysynan úsh ese tómen eken. Qorshaǵan ortaǵa emıssııa tóleminiń bıylǵy jyly kúrt kemip ketýiniń basty syry da osynda dep bile berińiz. Sonymen qazirgi kúni oblys bıýdjetindegi 11 mıllıardtan asyp túsetin tapshylyqtyń or­ny tola ma? Osy maqalany gazetke ázirleý barysynda, jergilikti atqarýshy organdarǵa jýrnalıstik saýal tastaý kezinde oǵan «tolýǵa tıis» degen jaýap aldyq. Árıne, ókinishke qaraı, túspegen salyqtyń orny sol túspegen kúıinde myzǵymaı tur. Odan endigi jerde eshqandaı úmit joq ekeni belgili. О́ńir bıýd­jetindegi jetispestik eń al­dy­men Úkimetten alynatyn sýbvensııa túrinde tolyqtyrylmaq. Bul úshin respýblıkanyń Qarjy mınıstrligi 7 mıllıard 600 mıl­lıon teńge mólsherinde ob­lys­qa qarjylaı kómek berý jó­ninde joba jasaǵan eken. Al­daǵy qyrkúıek aıynda respýb­lı­kalyq bıýdjetke naqtylaýlar qaralǵan kezde, bul másele ońynan sheshilip jatsa, ol ba­tys­qazaqstandyqtar úshin úlken olja bolmaq. Qarjy mınıstrligi óńirler­ge beriletin joǵarydaǵydaı qarjylaı kómek túrin belgilegen kezde, árıne, ár óńirdegi sa­lyqtyq bazanyń múmkindigin eskermeı tura almaıdy. Osyndaı esepterge saı mınıstrlik tara­py­nan Batys Qazaqstan oblysy boıynsha aldaǵy 2012 jylǵa kiris boljamy 52 mıllıard 207 mıllıon teńge jáne 2013 jylǵa 57 mıllıard 192 mıllıon teńge kóleminde belgilengen eken. Derekterden kórip otyrǵany­myz­daı, onyń mólsheri jyl saıyn ósip keledi. Ony oryndaýǵa ba­tys­qazaqstandyq salyq tóleý­shi­lerdiń qaýqary men ekono­mı­kalyq áleýeti jete me? Joq, álde jete almaı, múmkindikteri tarylǵan ústine taryla túsip, osylaısha respýblıka oblys­ta­ry arasynda shań qaýyp qala bere me? Árıne, atalǵan boljam men meje alynbaı qalǵan jaǵdaı­dyń ózinde de, Úkimet oblys bıýdjetiniń tapshylyǵyna qa­tys­ty máselede oń shara belgileıtini málim. Alaıda dál osyndaı jaǵdaı qaıtalana berse, nárlendirýshi óńir, ınnova­sııa­lyq aımaq atala bastaǵan elge úlken syn bolmaq. Nárlen­di­rýshi, ıakı donor óńir uǵymy or­talyqtan sýbvensııa almaıtyn, kerisinshe, oǵan qarjy quıatyn jaǵdaıda ǵana óz ataýyna saı bolmaq. Qalǵanynyń bári bos áńgime. Qarjy kuımaq túgili, kerisinshe, Úkimettiń qarjylaı kó­megine zárý bolyp otyrǵan Ba­tys Qazaqstan oblysyn qa­laısha nárlendirýshi óńir dep ataı alamyz? Aqjaıyq boıynda aldaǵy ýaqytta salyq tólemderin túsi­rý qandaı joldarmen júzege asy­rylmaq? Onyń basty joly – Qarashyǵanaq kenishinen túse­tin salyq tólemderine degen táý­eldilik deńgeıin tómendetý ekeni belgili. Osyndaı úlken is­tiń arnasy óńirde qolǵa alynǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalar men jobalardyń tıisti nátıje berýinen bastaý alyp jatsa, qane? Jańadan ashyl­ǵan jáne táýelsizdik merekesi qarsańynda ashylatyn ón­diris oryndary óńirde salyqtyq baza­ny ulǵaıtý men bıýdjettiń kiris bóligin kóbeıtýdiń basty kózine aınala alady dep sengimiz keledi. Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy.