Únemshildikke úıreter úrdis

Búginde ýaqyt talabyna sáı­­kes jańarýlar ústindegi mańyzdy býyndardyń biri turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyq salasy sanalady. Ony modernızasııalaý baǵdarlamasy aıasynda atqary­lyp jatqan is-sharalar aýqymy jyldan-jylǵa keńeıip keledi. Sonyń ishinde tarıftik saıasat­tyń negizgi baǵyttary elektr qýa­ty men sýdy únemdi paıda­la­nýdy jolǵa qoıýdyń ekonomı­ka­lyq ta, áleýmettik te máni bólek. Buǵan baılanysty talapshyldyq pen jaýapkershiliktiń kúsheıtile túsýi birshama oń ózgeristerge bet túzetkeni baıqalyp ta otyr. Kúrmeýi kóp, kúrdeli de sha­rýashylyqtaǵy is-izdenisterdi jań­ǵyrtý jolyndaǵy bul um­ty­lys jaı-japsary týraly Bal­qash­ta ótken keńeste jan-jaqty talqylandy. Tabıǵı monopo­lııa­lar­dy retteý jónindegi Agenttik tóraǵasy Nurlan Aldabergenov óz sózinde qatysýshylarǵa tarıftik saıasattyń qyzmet kórsetý­shi­ler men tutynýshylar arasynda jańa qatynastardy qalyptasty­rý­ǵa qolaıly múmkindikter ash­qandyǵyn, al ol úsh baǵyttan turatyndyǵyna toqtaldy. Atap aıtqanda, rettelýshi sektordyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn, energııa jáne resýrs únemdeýdi jetildirýdiń iske tikeleı áseri úlken. Sonyń negizinde ınves­tı­sııalyq tarıfter boıynsha ju­mys isteýshiler sanyn ulǵaıtý, tutyný kólemine sáıkes saralaý tarıftik tetikterdi engizý, shıkizat pen materıaldar, otyn men energııa shyǵyny normasyn oń­taı­landyrý belgilengen. Sóz or­a­ıynda ortaǵa salynǵandaı osy sharalar nátıjesi jaman emes. Máselen, burnaǵy jyly tu­ty­nýshylar tarapynan 284 mıllıon kılovatsaǵat elektr qýaty únemdelse, bul turǵyndardyń ony jalpy tutynymy kóleminiń 2,3 paıyzyn quraǵan eken. Aı­ǵaǵy aıdaı kórsetkish. Sondaı-aq 62 myń tonna kómirdiń únemdelýi tutynýshylardyń 3 mıllıard teńge mólsherindegi qarajatyn artyq shyǵynǵa ushyratpaǵan. Keńeste bul baǵytta Balqash qalasyndaǵy jaǵymdy úderis­terge nazar aýdartyldy. Elektr qýatyna saralaý tarıfterin engizý arqyly 2010 jyly bal­qash­tyqtar 14 mıllıon teńge únem­deı alǵan. Atalǵan tarıfterdi qoldaný jáne esepteý qondyr­ǵylarynyń ornatylýy arqa­syn­da, mysaly 3 bólmeli páter tur­ǵyndarynyń elektr qýatyna, jy­lýǵa, ystyq jáne salqyn sýǵa tólemaqysy 1018 teńgeni quraǵan. Turǵyndar úshin tutyný kóle­mine baılanysty sýǵa osyndaı saralaý tarıfteri qazirdiń ózinde búkil elimiz boıynsha qolda­ny­lady, al Almaty, Atyraý, Jam­byl, Qaraǵandy, Qyzylorda, Mań­ǵystaý oblystarynda aǵym­da­ǵy jyly saralaý tarıfteri sýdy tutyný boıynsha turǵyn­dar­ǵa da engiziledi. Máselen, Temirtaý qalasynda sýǵa tarıf ba­ǵasy 1,17 tekshe metrge deıin jan basyna aıyna – 29,50 teńgeni, 2,49 tekshe metrge deıin 34,98 teńgeni, odan assa 35,17 teńgeni quraıdy. Iаǵnı, sýdy árkim tólem múmkindigine qaraı tutyna ala­dy. Bul tutynýshylardy sýdy únemdeýge úıretedi. Esep boı­yn­sha sol arqyly sý únemin 12 paıyzǵa kóterýge bolady. Elektr qýatyn paıdalanýǵa da sondaı tásil engizilýiniń paıdaly jaq­ta­ry kóp. Ol tek 2010 jyldyń óz­inde 2 mıllıard teńge qarjy únemdeýge yqpal etti. Aıta keter jáıt, saralaý tarıfteri toptar boıynsha barlyq aımaqtarda eki deńgeılik júıede qoldanysqa engizildi. Bul reformanyń tıimdiligi nede: turǵyndar men ón­di­ristik qurylymdar úshin belgilengen tólemaqyda aıyrma­shy­lyq bar. Jalpy tutynýshylar: elektr qýaty úshin tarıf tómen ekendigin atap «kún men tún» tarıfimen nemese tutyný kólemi boıynsha aqy tóleýge quqyly. Aldaǵy jyldarda úsh deńgeılik júıe engiziledi. Sóıtip tarıftik saıasat álemdik ozyq úlgilerge úılestirile túsedi. Keńes aldynda «Qazaqmys kor­porasııasy» Balqash jy­lý elektr ortalyǵynyń ju­my­symen tanysyldy. Onyń dı­rektory Muhtar Súleımenov baıan etkendeı Indýstrııa jáne ja­ńa tehnologııalar mınıstrligimen ja­sal­ǵan ınvestısııalyq min­detter oıdaǵydaı oryndalýda. Kelisim negizinde 809,7 mıllıon teńgeni quraıtyn somada jabdyqtardy qalpyna keltirý, jóndeýler júrgizý, tolyqtaı modernızasııalaý atqaryldy. So­nyń nátı­je­sinde májbúrli toq­talystar kúrt azaıǵan, óndiristik jáne eko­logııalyq kórsetkishter eleýli jaqsarǵan. JEO qys maý­symyn myqty daıyndyqpen qar­sy alǵa­ly otyr. Basshysy basa nazar aýdartqandaı elektr qýa­tyna tarıf kVt saǵatyna 4,10 teńgeni , al jylýǵa 1 Gkalorııǵa 827, 79 teńgeni quraıdy. Mundaı baǵam elimizdegi eń tómengilerdiń biri bolyp tabylady. Keńeste «Qazaqmys» tobynyń energetıka departamentiniń jetek­shisi N. Korobovskıı, jylý jáne elektr jelileri, elektr stan­sa­la­ry departamentteriniń dı­rektor­lary V. Sıbagatýllın, N.El­mu­ratov, «Balqashenergo» ká­sipor­ny­nyń basshysy Sh. Isataev tarıfter mólsherin yńǵaı­laý, ın­vestııalyq baǵdarlama­lar­dyń or­yn­dalýy, normatıvti teh­nıkalyq shyǵyndardy tómende­tý, tutyný kólemine sáıkes ortamerzimdi tarıfti engizý nátı­je­sindegi únem, shyǵynsyz deńgeıge deıin jetý úshin tarıfterdi ke­zeń-kezeńimen kóterý týraly is-sharalarǵa toq­ta­lyp, talqylaný­da­ǵy máselege qa­tysty pikir-usy­nystaryn bildirdi. Onyń qorytyndysynda aı­tylǵandaı el Úkimetiniń bekitken 2020 jylǵa deıingi turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn mo­dernızasııalaý baǵdarlamasy aıasynda is-izdenister shıraty­lyp, osy saladaǵy tarıftik saıa­satty ýaqyt talabyna saı júr­gizý óristetile túsedi. Keńeske Qazaqstan Respýblı­ka­sy Parlamenti Májilisiniń de­pý­taty Erlan Nyǵmatýlın qatysty. Aıqyn NESIPBAI, Balqash.