О́negeli ómirdiń órnekteri

Osy kitapty oqy­ǵan­­da ańǵarylatynyndaı, av­tor áste de estelik ja­zýǵa qumar emes. Onyń da sebebi bar – Orazaı hal­qy­myzdyń uly perzenti Qanysh Sátbaevtyń kú­­ıeý­balasy, halqymyzdyń aıaýly qyzdarynyń biri, ǵalym Shámshııabaný Qa­nyshqyzynyń qudaı qos­qan jary. Sondaı-aq uly tulǵa Dinmuhamed Ahme­t­­­­­uly Qonaevtyń qol as­ty­n­­da partııalyq jumysta bolǵan adam. Estelik jazǵan soń, olardy attap ketýge bolmaıdy, pen­deshilikpen artyq aýyz sóz aı­typ ketpeıin, ulylardyń bedelin arqa­la­ǵandaı bolmaıyn degendi aıtady. Al basqa bireýler bolsa, ke­risinshe ózderiniń sondaı uly­larmen ja­qyn­dyǵyn, qatar júr­genin aıtyp qalýǵa tyrysar edi. Bul rette av­tordyń jaqyn dosy bolǵan akademık Manash Qozy­ba­evtyń: «Qa­nysh­tyń kúıeý balasy­myn, Dımekeńniń kóleńkesindegi danasymyn» dep kerdeń qaqqan emessiń» deıtini bar. Sóıtse de óziniń ómir jolynyń biraz kezeńderi týraly estelikti oǵan ómirdiń ózi jazdyrdy. Adam­dar­dyń ózine jasaǵan jaqsy­ly­ǵyn, mynaý qatygezdeý dúnıede ózi­niń qasynda bolyp, sol jaqyn­dyǵymen baqyt syılaǵandardyń jomartty­ǵyn aıtpasqa bolma­ǵan­dyqtan jaz­dy. Jazǵanda, ádemi jaz­dy. Bul ret­te Orekeńniń óziniń apaıy Qatı­ra týraly, súıikti ja­ry Shám­shııa­baný Qanyshqyzy tý­ra­ly, jazýshy Muqan Imanjanov týraly estelikteri osynaý janr­daǵy ásem dúnıe­ler, adamdar ara­syndaǵy qarym-qa­tynasqa arqaý bolǵan pák sezimder jaıynda ja­zylǵan jyrdaı oqy­lady. «Apataıym, ardaqtymdy» oqı otyryp, qazaqtyń áıel­derine qaı­ran qalasyń. Qatıra Batyrbekqyzy so­ǵys­tyń aýyrtpalyq jyldarynda ne kór­medi?! Týystaryn, kúıeýin maı­dan­ǵa attandyryp, óziniń eki ba­la­syn (bireýi emizýli) jáne inisin asy­raý úshin ónerdegi úlken múm­kin­digin qurban etip, et kom­bı­na­tyna ju­mysshy bo­lyp kirgeni, keıin KSRO halyq ártisi bolǵan Sá­bıra Maı­qanovadaı qurby­­synyń oǵan túsi­nis­tikpen qara­ǵa­ny, qan­shama aty elge tanys azamat­­tar­dyń osynaý otbasynyń oshaǵynan jy­ly­­lyq tap­­qany týra­ly tebirenbeı oqı al­maısyń. Shámshııabaný Qanyshqyzy týra­ly lırıkalyq muń­dy estelik-maqa­la­syn  Orekeń alǵash ret «Egemen Qa­zaqstanda» jarııalady. Sony oq­yr­man qaýymnyń, ásirese, osy otba­synyń jaqyn adamdarynyń qalaı qabyldaǵanyna kýámiz. Gazettiń sol kúngi nómirin izdep, talaı adam­­nyń kel­geni, kó­shirme­sin ja­­­satyp alǵa­ny bar. Asyl ja­ry­ńa jaq­sy es­kert­kish ja­sa­dyń degen sóz­di dos­tarynyń Ore­keńe aıtqanyn da estigenbiz. Bul estelikti otba­sy­nyń yn­­tymaǵy, ja­ra­sym­dylyǵy, pa­ra­sat­ty­lyǵy jaı­ly jyr dese de bolar edi. Sony oqyǵan ha­lyq jazýshysy Áz­il­han Nur­shaı­yq­ovtyń: «Men sizdiń Shám­­shııa­ba­ný­daı asa qymbat sy­ńar-seri­gi­ńiz­di jan júregińiz ezilip, egile jo­q­taǵa­ny­ńyzǵa tántimin, ba­ýy­rym» degeni bar. Osylaı oı tolǵap otyrǵan aza­mattyń sońǵy kezde basyna túsken qıyndyqty qalaı kótergenine qa­ı­ran qalasyń. Jeti jyl ishinde asyl jarynan, úsh perzentinen aıyry­lyp, oısyrap qalsa da, Orekeń omy­rylǵan joq. Sol asyldarynyń arýaǵyn ardaqtaý úshin qaırat­ta­nyp, áreket jasaýǵa mindetti bol­dy. Shámshııabaný Qanyshqyzynyń eń­bek­terin júıelep, bes tomdyq etip bastyryp shyǵaryp, el ıgiligine qosty. Sheshesinen soń jeti aıdan keıin ómirden ozǵan Raıhan qy­zy­nyń eńbegin jınaqtap bas­tyr­­dy. Ta­ǵy da jeti aı ótkende úl­ken uly tarıh ǵylymdarynyń dok­tory Ǵa­zız da qaıtys bolyp, onyń mura­sy­na da ıe bolýǵa týra keldi. Odan soń kenje uly Erjan­nyń qazasy ákege qatty batty. Bárine shydady, bárine kóndi. So­lar­dyń arýaǵy úshin. Bul estelik kitaptyń biraz ereksheligi bar. Ádettegideı ol bir júıe­men, bir sarynmen jazyl­ma­ǵan. Onda joǵaryda sóz etken estelikterden basqa ómirden erterek ozǵan dos-jarandary týraly ma­qala-estelikter, esseler bar. Olardan eń aldymen dosqa degen adal júrektiń lúpili, esimderi umyt qalmasyn degen azamattyq borysh ańǵarylyp turady. Bul kitapta taǵy bir erekshe estelik bar. Ol óziniń eńbek jolyn qalaı bastaǵany jáne zeınetkerlikke qalaı shyqqany jaıly. Ol bizdiń gazetimizge baılanysty. Orazaı aǵamyz 1942-1944 jyldary al­tynshy synypty bitirgen soń, oqyp júrip, «Sosıalıstik Qazaqstanda» hat tasýshy, korrektordyń kómek­shisi bolyp jumys istegen. Sondaǵy aǵa-apalarynyń qamqorlyǵy týra­ly tebirenip jazǵan esteligin osy­naý kólemdi kitapqa «Sońǵy sóz or­nyna» berýinde de mán bar. Son­daǵy eńbek oǵan memlekettik nagrada alýmen qatar, zeınetaqysynyń kóbeıýine de sebep bolypty. Azamat ony da umytpaıdy. Mamadııar JAQYP, Almaty.