Sóz ben istiń birligi saqtalsa ıgi

Ońtústikte “Yrys aldy – yntymaq” forýmynyń kezekti basqosýy ótti Birlik pen tatýlyqty tý etken, el ishindegi keleńsiz jaǵdaılardy kóp bolyp aqyl­dasyp sheshýdi maqsat etetin “Yrys aldy – yntymaq” fo­rýmy Tólebı aýdanynyń baý­raı­yn­daǵy “Taý samaly” demalys orta­ly­ǵynda ótti. Bul joly keleli keńestiń taqyrybyna “Yrys aldy – yntymaq” qoǵamdyq forý­my­nyń jastar saıasatyn júzege asyrýdaǵy mindetteri” tańdalynyp alyndy. Rasynda, osy taqyryp búgingi kún turǵysynan qaraǵanda kúıip turǵan másele. At jalyn endi tartyp mingen bozba­lalardyń qatarynda shimirikpesten kisi óltirý, urlyq, tonaý, zorlyq-zom­bylyq kóbeıip, ózegi alynbaǵan biteý jaraǵa aınalyp barady. Jaqynda sotta sýdıa bolyp jumys jasaı­tyn dosymyz óz kózimmen kórdim dep bir oqı­ǵany aıtyp berip edi. Qaladaǵy irgeli oqý or­yn­darynyń aldynan qozǵala bergen kólikti janamalaı, aldyn kesip taksı toq­taǵan. Ylǵı kezdesip jatatyn jaǵdaı ǵoı. Artqy mashına rólin­degi jas jigit atyp shyǵyp, tapadaı tal túste sózge kelmesten pıstoletpen taksı shoferin tars etkizip atyp, mashınasyna otyryp quı­ǵy­typ ketedi. Qasynda egdeleý áıel adam otyrypty. Jaǵasyn ustap bul qalady. Keıinirek ba­la­syn tyǵyp tastaǵan ata-ana advokat izdep júrip, álgi sýdıaǵa da shyǵady. Bul “Ondaı qaraqshyny kim qoldaıdy?” deıdi. El ishi emes pe, tabylady ǵoı. “Bas jarylsa bórik ishinde, qol synsa jeń ishinde”, órimdeı ba­lanyń ómiri buzylmasyn, balalyqpen istegen qateligin keshirsin” dep ata saqaly beline túsken, sózi jú­ıe­li aqsaqaldardy, el aǵala­ryn ortaǵa sal­a­dy. Dúnıe-múlik shashy­lady. Balaǵa uryssa ur­ysatyn shyǵar, taıaqtaıtyn shyǵar. Mań­daıy tasqa tıe qoımaǵan bozbala budan keıin “bárin tanyspen, aqshamen sheshýge bolady eken” degen oı túıetin bolsa kerek. Sońy bireýdiń dúnıesin tonaýǵa ulasyp jatady. Oblys basshysy baıandamasynda osyndaı ótkir máselelerdiń túıinin tarqatyp, sheshý amaldaryn tabýǵa tyrysty. Forýmǵa oblys basshylyǵy men oblys­tyq máslıhattyń depýtattary, oblystyq basqar­ma­­lar­­dyń basshylary, quramy qala, aýdan ákim­derinen, máslıhat hatshylarynan, qala­lyq, aý­dandyq ardagerler keńesteriniń tóra­ǵa­la­ry­nan, din jáne qoǵamdyq uıym­dar­dyń ók­il­de­rinen, ár qala, aýdannan 10 adamnan tura­tyn delegasııalar, ulttyq-mádenı ortalyq­tar­d­yń tóraǵalary, saıası partııa­lar­dyń jetekshileri, úkimettik emes uıym­dar­dyń tór­aǵa­lary, oblys­tyń zııaly qaýy­my, BAQ ókilderi, barlyǵy 300-den astam adam qatysty. Forým jumysyn jazýshy, jýrnalıst, halyqaralyq “Alash” syılyǵynyń laýreaty Marhabat Baıǵut júrgizip otyrdy. – Ońtústiktiń halqyna ornyqty oı aıtyp, birlik pen berekeni bekemdeı túsýdi basty baǵdar etken «Yrys aldy – yntymaq» bas­qosýymyz dástúr retinde jalǵasyn taý­yp keledi, – dedi oblys ákimi Asqar Myrzah­metov. – Túrkistan men Ordabasyda, Mártó­be men Qazyǵurtta, Maqtaaralda qoǵamdaǵy mańyzdy máselelerdi qozǵaǵan alqaly jıyn retinde tarıh betterinde qaldy. Búgin ıgi maqsatty kóz­degen keńesimiz Tólebı aýda­nynda ótip otyr. Qazyǵurttaǵy keńesimizde jastar tárbıesi jóninde oı qozǵap, atqarar isterimizdi aıtqan bolatynbyz. Arada bir­sha­ma ýaqyt ótse de jastar ortasyndaǵy problemalar azaıǵan joq. Árıne, urpaq tár­bıesiniń jemisi bir kún­de nemese bir jylda bermeıtini belgili. Sonda da, tyń betburys, ishinara qozǵalys bastalyp, úmitimizdi úkileı túsýi kerek edi. О́kinishke qaraı, jastar saıasatynda áli de serpilis azdaý, kóńilge qaıaý túsiretin máseleler jeterlik. Sondyqtan da búgingi basqosýymyzda taǵy da jastar saıasaty sóz bolmaq, – dep sóz sabaqtaǵan oblys ákimi Ońtústik Qazaqstan obly­syn­daǵy 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastar 773 myńnan asyp, óńir halqynyń úshten birin quraıtyndyǵyn aıtty. – Qazyǵurttaǵy jıynda «Jastar ortaly­ǵyn» ashý kerektigi aıtylsa, búginde talapqa saı oblystyq «Jastar ortalyǵy», oǵan qo­symsha aýdandarda da osyndaı ortalyqtar ashyldy. Budan bólek basqa da keshender, sporttyq klýbtar ashylýda. Iаǵnı, memleket tarapynan qyrýar qarjy bólinip, az jumys jasalynyp jatqan joq. Ǵa­syrlar boıy qalyptasqan salt-dástúrimiz, ádet-ǵurpymyz túgeldeı derlik, ınabatty ur­paq ósirý, patrıottyq rýhy bıik, otan­shyl­dyq sezimi joǵary azamat qalyp­tas­ty­rýǵa negiz­del­gen. Áıtse de, keıingi jyldary eskiniń bá­rine ejireıe qarap, jón-josyqsyz jańa­shyl­dyqqa jappaı umtylýdyń salda­ry­nan dás­túr­den biraz jańyldyq, urpaq tár­bıe­leýde utyldyq. Bazbir qıyn-qystaý jyl­darda bas­ty baılyqqa balany emes, basqany qoıýy­myz­dyń saldarynan jas býynnyń boı­ynda kópti tú­ńil­direr jaǵymsyz qasıetter qalyptasty. Jas­tardy aıtpaǵannyń ózinde kámeletke tol­maǵan mektep jasyndaǵy bala­lardyń qoly­men jasalǵan qylmystar ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 33 paıyzǵa ósip otyr. Sonyń ishinde asa aýyr qylmystar 75 paıyzǵa (8-den 14-ke), aýyr qylmys 9 paı­yzǵa (66-dan 72-ge) artqan. Eger 2010 jyly oqý­shy­lar 331 qylmysqa boı ursa, bıylǵy 6 aıdaǵy qylmystyń sany 231-ge jetti. Biz sonda kim­derdi tárbıelep jatyrmyz? Ási­rese, jer­gi­likti baspasóz bet­terinde jıi sy­nalǵandaı Túrkistan qala­syn­daǵy jasós­pi­rimder qyl­my­sy shekten shyǵyp barady. О́tken jyly qasıetti qalada jetkin­shek­ter­diń qatysýymen 29 qylmys tirkelse, ústi­mizdegi jarty jyldyń ózinde 34 qyl­mystyq oqıǵa oryn alyp úlgerdi. Bul – qaladaǵy bú­kil quqyq qorǵaý, bilim, ákimshilik organ­da­rymen qatar aqsaqaldardyń, zııaly qaýym­nyń, sonyń ishinde Túrkistandaǵy «Yrys aldy – yntymaq» qoǵamdyq forý­my­nyń fı­lıa­ly, ata-analar komıtetiniń, árbir otba­sy­nyń dabyl qaǵarlyq jaǵdaıy. Qazyǵurt, Ordabasy, Saryaǵash, Shym­kent syndy aýdan, qalalardaǵy jasóspi­rim­der qyl­mysynyń artýy da bizdi alańdatady. Áli oń-solyn tanyp úlgermegen balalardyń qolymen bıylǵy jarty jyldyń kóleminde 7 adam qasaqana óltirilgen. Jasós­pi­rim­der­diń topta­syp janjaldasýy kóbeıip, sýyq qarý qol­danýy jıilep barady. Taıaýda ǵana mundaı oqı­ǵalar Shymkent qalasynda oryn alyp, mektep bitirer ulynan úmit kútip júrgen otbasylarǵa qara jamyldyryp ketti. О́mirde áli ókinish pen qýanyshtyń dámin tatyp úlger­megen bozba­la­lardyń arasynda bir-birin ólim­ge qııatyndaı óshpendilik, qa­ty­gezdilik qaıdan týyndaǵan?! Munyń jaý­ap­kershiligi kimde? Ata-ana mektep ujymyna, ustazdar polısııaǵa nemese otbasy­lardyń ózderine siltep áýre. Al, shyndyǵynda urpaq tárbıesindegi bere­ke­sizdik osy úshjaqty úı­lesimniń bolmaýynan, jaýapkershilikti bir-birine silteýinen týyndap otyrǵany túsinikti emes pe?! Qazirgi bilim uıalarynda ustazyna sálem bermeıtin oqýshy­lardyń kóbeıgeni de shyndyq. Tipten, mu­ǵa­limdi kelemejge aı­nal­­dy­ratyndar da joq emes. О́z kezeginde olarǵa pedagogtar shara qol­dana bastasa, arashaǵa ata-ana túsedi. Ses kórsetedi, qoqan-loqqy jasaıdy, tıisti or­yndarǵa aryz túsiredi, sotqa beredi, daýǵa ulastyrady. Ne otba­syn­da, ne mektebinde tyıym kórmegen baladan til alatyn ul-qyzdyń ósýi ekitalaı emes pe? Balanyń qalypty ómir súrýin qamta­masyz etýde ata-ana da zań júzinde jaýapty. «Neke jáne otbasy týraly» Zańynyń 62-ba­bynda ata-ananyń bala tárbıesindegi jaý­ap­kershiligi anyq jazylǵan. Olaı bolsa jasós­pirimderdiń qylmysy úshin ata-anadan su­raı­tyn ýaqyt keldi. Aǵymdaǵy 6 aıda ob­lystyq ishki ister or­gandarymen jasóspi­rim­der arasyndaǵy qu­qyq­buzýshylyqtyń, tyı­ym salynǵan ýaqytta kompıýterlik klýbtar men ınternet-kafelerde júrýin baqylaý úshin 507 reıdtik tekserý uıymdastyryldy. Nátıjesinde ul-qyzyn ba­qy­laýsyz jiber­gen, zańǵa sáıkes ata-analyq mindetin tıisti dárejede atqarmaǵany úshin 187 tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartyl­dy. О́zde­rińiz biletindeı, keıingi kezde mem­le­kettik organdarǵa kásipkerlik nysandaryn tekserýge shekteý qoıylǵan. Biraq osyǵan ata-analar komıteti, qoǵamdyq uıymdar, saıası partııalar bas bolyp, ınternet-kafeler men túngi klýbtardaǵy jaǵdaıdy birlese kóterip, ká­me­lettik jasqa tolmaǵandardy ózderi anyq­tap, tıisti shara qoldanýǵa bolady. Biraq bul ju­mys múlde joq. Bul jerde «Nur Otan» par­tııasy «Jas Otan» jastar qanatynyń, bu­qa­ra­lyq aqparat quraldarynyń aıryqsha belsen­di­ligin kútemiz. Bul – basqa da saıası partııa­lar­dyń nazarynan tys qalmaıtyn qoǵamdyq másele. Ásirese, qoǵamdyq pikir týdyrýda BAQ aıanyp qalmaýǵa tıis. Nege baspasóz bet­terinde birde-bir túngi klýb, kompıýter klý­by, ne bolmasa balasy qyl­mys jasaǵan ata-ana týraly syn maqalalar, zııaly qaýym pikir­leri joq, jýrnalıstik zertteý júrgizilmeıdi? Jastar arasyndaǵy sýısıd barshamyzdy oılandyrýy qajet. Ázirge emi tabyla qoı­ma­ǵan tylsym keselge 2010 jyldyń kóleminde 294 oqýshy ushyrap, onyń 62-si kóz jumdy. Al, aǵymdaǵy 6 aıda 34-in ólimnen arashalaý múm­­kin bolmady. Derekterden ańǵarǵan­da­ry­ńyz­daı, ústimizdegi jyly dertke ushyra­ǵan­dardyń arasynda ajal qushqandar ótken jyl­dyń ke­ze­ńi­men salystyrǵanda áldeqaıda kóp. Tipten, Saı­ram aýdanynda nebári 3-sy­nyptyń oqýshy­syna jaryq dúnıeden túńi­le­t­indeı ne kórindi? Sýısıdtiń aldyn-alýdyń bir amaly retinde bilim mekemelerine psıholog shtatyn kóbeıtip, jalpy sanyn 1405-ke jetkiz­ge­ni­mizben, máse­le­niń beti beri qarar emes. Basty sebep, psıholog mamandardyń óz kásibin durys bilmeýi, balalarmen turaqty jumystyń júrgizilmeýi, túrli jaǵdaılarǵa ushyrap boıynda ózgeris baı­qal­ǵan oqýshylardy der kezinde anyqtamaýy. Sanaýly kúnderden soń jańa oqý jyly bastalady. Qazirgi qalyptasqan túsinikke saı keıbir ata-ana balasyn «ortasynyń al­dy bolsyn» dep, barynsha qymbat kıimder­men kı­in­dirip, qymbat áshekeılerge malyn­dy­ryp, qun­­­dy kóliktermen tasymaldaýda óz­ara jarys ót­ki­zip júr. Bul mundaı jastar­dyń ómir qun­dylyǵyn durys túsinýden al­ys­tatsa, ekin­shi jaǵynan onyń bári tabysy tómen nemese or­tanqol otbasydan shyqqan jetkinshektiń júre­gine jara salyp, sanasyn sansyratatyny sóz­siz. El aǵalary, bizdiń forým, basqa da qoǵam­dyq uıymdar, ata-analar komıtetteri osyǵan baılanysty tıisti jumystar atqarýymyz qajet. Din jastar arasyndaǵy eń ózekti máse­le­niń birine aınaldy. Sońǵy ýaqytta oryn al­ǵan oqıǵalar bul salaǵa beı-jaı qaraýǵa bol­maı­tyndyǵyn taǵy da kórsetti. Jyl basy­nan beri óńirimizde dástúrli emes baǵytta úndeý paraqtaryn saqtaý jáne taratý týraly ishki ister departamentine 38 fakti tirkelgen.  Qylmystyq kodeksiniń 164-baby áleýmet­tik, ulttyq, násildik, nemese dinı arazdyqty qoz­dyrýǵa qatysty 32 oqıǵa anyqtalyp, 3 derek boıynsha qylmystyq is qozǵalǵan. Al, ótken jyly ekstremıstik dep tanylǵan 44 fakti tirkelip, 22-sine qylmys­tyq is taǵaıyn­dal­ǵan. О́kinishtisi, ıslamnyń atyn jamylǵan sol aǵymdardyń aranda­týyna negizinen jastar ushyraýda. Qasıetti Islam ekstremızm men terrorızmdi eshýa­qy­t­ta aqtamaıdy, aıyptaı­dy, adamdardy tiline, túrine, dinine, diline qarap alalamaıdy, ar­tyqshylyq bermeıdi. Biraq muǵalimdi moı­yn­damaı, oramalǵa qa­tys­ty sotqa tartý, ata-anany sógý, ultymyzdyń salt-dástúri men ádet-ǵurpyn ǵaıbattaý, dú­nıe­ni tárk etip, tirshilik etýden bezinýdi taqýalyqtyń týra joly dep kim aıtady? «Bıdiń aıtqanyn qul da aıtady, biraq aýzynyń dýasy joq» degen danalyq sóz bar. Qadirli El aǵalary, zııaly qaýym, jat dinı aǵymdar men sektalardyń zııandylyǵyn aǵaı­yn­ǵa, aýyldasqa, halyq ortasynda jıi aıtyp, telearnada, baspasózde bátýaly pikir bildir­gen­derińiz abzal. Oblys basshysynyń derekterge negizdelip jasaǵan baıandamasy esti adamdardyń esh­qaısysyn beı-jaı qaldyra almady. Jıynda aýzy dýaly aqsaqaldarymyz sóz aldy. Qashanda qazaq ultynyń ótkenin jan­ǵyrtyp, búginin túgendep júretin, máseleniń baıybyna boılamaı sóz shyǵyndamaıtyn Mekemtas Myrzahmetov esti adamǵa oı túsi­rer­deı baılamdar aıtty. “Tarıh ár adamnyń óz ómirinde jatyr. Burynǵy zamandarda ha­lyq ózegi – aýyl aqsaqaldary bolatyn. Dástúr aýy­s­qanda biz jaqsy qundylyqtarymyzdan aıy­ry­lyp qaldyq. Qaı kezde de boztor­ǵaı­daı shyryldap, týǵan halqyn sergek júrýge, ulttyq qundylyq, salt-dástúrinen aıny­maý­ǵa shaqyratyn Mekemtas aǵamyz tárbıe ózegi – otbasynda jatyr degendi jıi aıtady. Al, biz ultymyzdyń máıegine qanǵan otbasylyq bolmysty tutastaı saqtap qala aldyq pa?! Bul kóp ulttar men ulystarǵa tóngen qasiret eken. Patshalyq Reseıden keńestik úkimettiń sińirgen basqynshylyq saıasaty úsh iri halyqty orystandyrýǵa negizdelipti. Olar noǵaı, qyrym tatarlary jáne qazaq­tar. Mekemtas aǵa 2 mln. noǵaı halqynyń búginde 90 myńy qalǵanyn, 75 mln. halqy bolǵan Qy­rym tatarlarynyń resmı esepte jarty mıllıon baryn aıtady. Osynsha halyq bult bolyp aýaǵa sińip ketken joq, dástúrin jo­ǵaltyp orys bolyp, solardyń qataryn kó­beıt­ti. Ultyna endi oralmaıdy. Bul qasiret – qazaqty da aına­lyp ótken joq. Qazaq ta os­yndaı ımperııalyq astamshyl­dyq­tyń zarda­byn tartýdaı tartty. Nátıjesi belgili. Qazaq tili Qazaq memleketinde tolyq máninde ıe bolýyna basqa-basqa emes, eń aldymen tilin, salt-dástúr, ulttyq mádenıe­tin joǵaltqan, orystanǵan qazaqtar óre túregelip qarsy shyǵady. Tamyry úzile jazdaǵan qazaq zulmattar­dan áldeneshe azaıyp jatqanda, ulttyq bol­my­syna selkeý túsirmegen ózbekter 12,5 ese ósken eken. Qytaıdyń ezgisinen jan saýǵalap qashyp, anyq ólimnen qalǵan 43 myń uıǵyr jurty 15 esege kóbeıgen. Ulttyq qundylyq­ta­ryn saqtap qalǵandyqtan, ózge ultqa kirige almaǵan, maqsat ta tutpaǵan. – Ulttyq tárbıe degenimiz – salt-dástúr. Negizi – otbasy. Sondyqtan, biz eń aldymen urpaq tárbıesin túzeı alsaq, Asqar Isabek­uly aıtyp otyrǵan ashy shyndyqtardan qutylyp ketýimizge bolady, – dedi Mekemtas Myrzahmetov. Qazaqstannyń halyq ártisi, “Parasat” orde­niniń ıegeri Sábıt Orazbaev: – Azattyq keldi ǵoı dep qamsyz otyrýymyzǵa bolmaı­dy. Tárbıe basy – talbesik, otbasynan bas­ta­lady. Urpaǵymyzdy úlde men búldege orap, astyna sheteldik kólik salyp berip úıretý – tárbıege jatpaıdy. Buǵan tyıym salý kerek. Odan qutylýdyń joly – qazaq­tyń salt-dástúrin berik ustaný. Al, dástúrli dinimizde úlken adam­gershilik, ıman, tárbıe bar. Oblys áki­mi­niń baıandamasynda barlyǵy aıtyldy, jan-jaqty qamtyldy. Menińshe, mundaı forým oblys emes, respýblıka kóleminde ótýi tıis, –dedi. Al, Sozaqtyq ardager ustaz Saǵyntaı Baıdildaev tárbıeniń bir ushy bar mindetti mektepke aýdaryp sa­la­tyn ata-analardyń ózinde jatqanyn aıtqan. Tártipsiz, muǵalimdi syılamaıtyn oqý­shy­­lar búginde barlyq jaǵynan tolyq qam­tyl­ǵan otbasylardan shyǵyp jatyr. El­i­mizde ata-ana mindetin aıqyndaıtyn zań bar. Biraq ba­la­synyń buzaqylyǵy úshin shara kórgen ja­ı­dy kezdestirgen emespin. Bala­la­ryna kóshede júrse de, túndeletip qańǵyrsa da qoı demeı­tinder bar. Al, tártibine kelgende muǵalim men mektepti kinálap shyǵa ke­ledi. Sondaı-aq, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri tártibi nashar balany esepke alǵanymen ony oqytyp, túzeýdi mektepke júkteýmen ǵana shekteledi. Túsindirý ju­mys­taryn júrgizýmen aınalyspaıdy. Al, jastardyń jat pıǵyldy dinı aǵymdarǵa erip ketýine birden-bir sebep, keıbir aýyl­dyq jerlerdegi ımamdardyń saýaty tómen. Olar tek pitir-sadaqa jınaýmen, juma na­mazdy ótkizýmen aınalysady. Halyqqa oıyn durys jetkize almaıdy. О́zge aǵymdy nası­hat­taýshylarǵa toıtarys berýge sharasyz. Sodan baryp jastar basqa aǵym­dar­ǵa boı aldyrýda. Mektepterde pedagog maman­dardy irikteý óz dárejesinde emes. Jańadan ju­mysqa qabyl­dan­ǵan muǵalimderdiń óresi jetpeı jatady. Mundaıda zeınetker ustaz­dardyń baı táji­rı­besin paıdalanǵan abzal. Osylardyń barlyǵyn retke keltirsek, ákim­niń baıandamasynda aıtyl­ǵan problemalardan tolyq arylýǵa bolady. Jıyn barysynda áıteýir sóıleý kerek bol­ǵan soń sóılegender de boldy. Túsinikti jaıt. Ár aýdan bir-bir sheshenin saılap ákeledi. Ákim­der qandaı másele kóteresiń, el úshin qaısysy mańyzdy dep sózin bir tyńdap kórmeıdi-aý. Osy forým bastaý alǵannan beri qatysyp kelemiz. Qyzyl sózden qýyrdaq qýyratyndar da bolady. Úıtý kerek, búıtý kerek. Sózinde tań­daıda qalar dám joq. Mekemtas Myrzah­metov sııaqty eldik másele kóterip, ultynyń osal tustaryn bekemdeýdi oılamaǵannan keıin shyǵa bere umtylatyn, qulaqty sarsań qylatyn qyz­dyrma sóz nege kerek. Dep oı­laısyń. Forýmda tyńdaýshylar qatary­nan usynystar aıtyldy. Ekeýinde “Yrys aldy – yntymaq” fo­rý­myndaǵy sózderdi kitap etip shyǵarýǵa, elge tartýǵa usynys aıtylypty. Oblys ómirinen ekshelgen, egiz qalamnan týǵandaı áser qal­dyratyn baıandamalardy qaıta qadalyp oqıtyndar bar ma eken, tárizi. О́ıtkeni, kókeıde saýal kóp. “Yrys aldy – yntymaq” forýmy ıman­dylyq ordasy, rýhanı astana atanyp júrgen Túrkistanda da ótken. Al, sol Túrkistanyńyzdaǵy jasóspirim­der qylmysy oblysta kósh bastap tur. At­qysy keledi atady, pyshaqtaǵysy keledi, mal baýyz­da­ǵandaı pyshaqqa jyǵady. Kóp bolyp keńesken, bátýá baılasqan jıynnyń paıdasy qaıda?! Etegin besikten beli shyqpaı jatyp kótergen qyzdar kóbeıip barady. Jyldan jylǵa. Resmı derek oblysta 2008 jyly 17 jasqa tolmaǵan, mektep jasyndaǵy 100-den astam qyz balanyń aıaǵy aýyrlaǵanyn aıta­dy. Al, 2009 jyly bulardyń qatary 250-ge, 2010 jyly 352-ge jetken. 2011 jyldyń 7 aıynda 228-ge jetip, olardyń qatarynda 14 jastaǵy, ıaǵnı 8-synypta oqıtyn qyz bala bolǵan. Bul arǵa túsken tańba. Osynyń bári – ult qasireti, bolashaqqa urǵan dabyl. Ulystyń uıytqysy atanǵan qazaqy óńir osyndaı kesapatqa urynyp jatsa, tilin ózge tildiń áldımen ashqan soltús­tik­tegi qazaqtar qaıtpek. Bir jylda bir ret ótetin forýmmen, kósile, kósemsip sóıleýmen is bitpese kerek. Halqynyń sany úsh mıllıonǵa jeteǵabyl bolǵan soń álgindeı sumdyq sıfrlar qarǵa tamǵan qara daqtaı kórinip qala beretindigi bolmasa, jan basyna shaqqanda ózge oblys­tar da maqtana almaıdy. Osynyń bári ulttyq bolmysymyzdy jo­ǵal­­typ ala jazdaǵanymyzdan. Muhtar Shahanov japondar balasyna 12 jasqa kelgenge deıin ózge ult dástúri men tilin tyqpa­la­maıdy. Olardyń ultjandy bolyp ósetindigi sodan. Qazaqtyń bar bolmysyn saqtap qal­ǵy­­myz kelse biz de súıteıik deıdi. Qulaqqa ilip júr­gen­der az. Keńes úkimeti orystan­dyryp úlgergen qazaqtarmen birge orys tilin bilmegendikten zardap shekken aǵaıyn bala­syn orys bala­baq­shasyna aparyp, orys mektebine jeteleıdi. Bú­ginde orys tilinde oqyp jatqan orta mektepterde qazaq balalarynyń úlesi 60 paı­yz­dan mol asypty. Sosyn, óz ultynyń tarıhyn bilmeıtin, bilgisi de kelmeıtin qa­ty­gez urpaq qaıdan paıda boldy dep daǵdaryp aspanǵa qaraımyz, eńkeıip jerge túkiremiz. Baýkeń, Baýyrjan Momyshuly sııaqty ar­daq­tylarymyzdyń, ult zııalylarynyń “qazaq balasy qazaq mektebinde oqysyn” degenin bú­ginde qulaqqa qystyryp júrgen eshkim joq. Bul qazaq mektebinde oqyǵandar tártip buz­baı­dy degendi bildirmese kerek. Teli men tentek qaı kezde de kóp. Biraq, ıman­dy, zerdeli, óz halqyn shynaıy jaqsy kóretin rýhty ur­paq qylmystan aýlaq júredi. Ulttyń qunary – ulttyq tárbıede. Osydan eki-úsh ǵasyr buryn túrme, zyndany joq bir halyq bolsa, ol – qazaq ulty edi. Aýyl aqsaqaldarynyń, qara qyldy qaq jarǵan bıleriniń aıtqanynan shyq­paıtyn. Búgingideı tómendeýimizge ne sebep? Oblys basshysy baıandamasynda oryn­dalýǵa tıisti biraz jaıttardy shegelep tap­syrdy. Bul birdiń emes, kóp bolyp atqaratyn, aqyryna jetkizetin jumys. Forým sońynda oblys ákimi A.Myrzah­me­tov pen oblystyq máslıhattyń hatshysy A.Dosbolov belgili ǵalym, professor M.Myr­zahmetovti, halyq ártisi S.Orazbaevty, jaz­ý­shy, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi B.Qo­nys­bekti, halyq aqyny Á.Qaly­be­ko­va­ny “Oń­tústik Qazaqstan oblysynyń qur­met­ti aza­maty” ataqtarymen marapattady. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.