ILESPE AÝDARMA ILGERILER KEZ KELDI

Qazaq tiliniń memlekettik már­tebesine saı qol­danylýyn dittep, árkim óz túsinigine, pa­ıymyna, tipti qalaýyna qaraı oı aıtyp júr­gen til janashyrlaryn Mem­le­kettik hatshy – Syrtqy ister mı­nıstri Qanat Saýdabaevtyń jer­gilikti atqarýshy organdar basshylary men Qa­zaqstan halqy As­sambleıasynyń ókilderi qatys­qan keńeste sóılegen sózi eleń etkizdi. Sol kúni barlyq tele­ar­nalardyń jańalyqtar baǵ­­dar­lamalary jarysa bergen jı­na­lystyń muraty bıik, ol – Qa­zaq­standaǵy beıbitshilik pen kelisimdi saqtaý. Osy bıik murat aıasynda týǵan tilimizdiń qoldanylý aıasyn birte-birte keńeıtýdi kózdeý.

Buǵan atalǵan jıynda jarııa etilgen “Búginde memlekettik tilde mektep oqýshy­la­rynyń 61 paıyzy bilim alyp jatqany, 25 myń­nan astam ulty qazaq emes oqýshy qazaq mek­tepterine baryp júrse, 20 myń bala qazaq balabaq­sha­la­ryna baratyny...” týraly málimet mysal bola alady. Bular mem­lekettik til aıasynyń keńeıý pro­sesiniń aıqyn kórsetkishi retinde atap kórsetildi. Árıne, “Til týraly” Zań qabyldan­ǵannan bergi jıyrma jyl úshin bul sonsha­lyq­ty maqtan eterlikteı kórsetkish bol­maǵanymen, kóńilde “Qazaq­stan­nyń ... memlekettik tildi da­mytýǵa baǵyttalǵan dáıekti oı­lastyrylǵan saıasaty” arqasynda qazaq tilin nasıhattaý, úıretý baǵytyndaǵy jumys osy qar­qynmen júrgizile beretin bolsa, bolashaqta bul kórsetkishter ulǵaıa túsedi degen úmit uıalaıdy. Ol úshin bılik te, atqarýshy organdar da, jalpy jurtshylyq ta bul kórsetkishterdi ulǵaıtýdyń bar amalyn qoldanýy kerek. Oraıy kelgende, memlekettik til aıasyn keńeıte túsý úshin taǵy bir tıimdi amalǵa osy ýaqytqa deıin jetki­lik­ti dárejede kóńil bólin­beı kele jat­­qanyna nazar aýdar­ǵy­myz ke­ledi. Ol týraly El­ba­symyzdyń osy­dan on jyl buryn Halyq­ara­lyq Qazaq tili qoǵamy ózine “Ana tiliniń aıbary” altyn belgisin tapsyrý rásimi kezinde: “...ana tili­miz­diń qoldanylý aý­qymyn keńeıtý amaldarynyń biri – búkil respýb­lıka kóleminde úl­ken májilisterdi ilespe aýdar­ma­men qamtamasyz ete otyryp, qa­zaq tilinde júr­gizýge kóshý” dep aıtqan bolatyn. Kóp ke­shik­peı biz osy gazetke jarııa­lan­ǵan “Ilespe aýdarma. Il­g­eri­le­me­ýi­niń sebebi nede?” (“Egemen Qa­zaq­stan” 22.05.2002 j.) degen ma­qala jaz­ǵan­byz. Odan beri de az ýaqyt ótken joq. Biraq áli de bul sa­la­nyń damýyn ilgeriledi deý qıyn. Mine, endi bul másele Mem­le­kettik hatshy tarapynan kóterilip otyr. Qandaı da bir baǵdarlamalyq qujattan árkim óz salasyna, óz kásibine qatysty jaǵyn iz­deıtini ras. Biz de Memlekettik hatshy or­ta­lyq organdarǵa qadaı tapsyrǵan tap­syr­ma­lar­dan ózimiz tikeleı atqaratyn jáne qazaq tiliniń qol­danylý aıasyn keńeıtedi, onyń “mem­le­ket­tik” mártebesine laıyq qolda­nylýyna kó­mek­tesedi dep tal­maı nasıhattap júrgen ilespe aýdarmaǵa qatysty: “Ortalyq jáne jergilikti at­qa­rý­shy or­gan­dar­dyń basshylary ke­ńester men jınalystar ót­ki­ziletin oryndarda ilespe aýdarma qu­ral­da­ry­nyń bolýyn qamtama­syz etsin. “Mádenıet jáne aqparat mı­nıs­trligi má­denı-kópshilik is-sha­ra­lardy daıarlaýda jáne ótkiz­gende tıisti ilespe aýdarmanyń bo­lý­yn qamtamasyz etsin” degen jol­­d­ardy oqyp, ma­man retinde óz pikirimizdi bildirmekpiz (“Egemen Qazaqstan” №345-347, 23.10.2009 j.). Bul – árıne, quptarlyq, qa­zaq úshin qýa­nar­lyq tapsyrma. О́ıt­­keni, ilespe aýdarma bar bolsa, qa­zaq tildi sheshen kez kelgen jı­yn­da ana tilinde oı tolǵap, sóz sóıleı alady. Kásibı ilespe aý­dar­mashy retinde Par­lament uıym­­das­ty­rý­shysy bolǵan iri ha­lyqaralyq jıyndarda: Eýro­pa­daǵy Qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymynyń 17-ses­sııa­synda, Álem­dik jáne dás­túrli dinder lıderleriniń sez­derinde, NATO parlamentaralyq assam­bleıa­synda, taǵy basqa kóp­tegen forým, konferensııalarda “ha­lyq­ara­lyq” dep moıyndalǵan til­der­men birge qazaq tiliniń de es­tilýine ilespe aýdarma jasalý a­r­qa­synda qol jetkizilgenin atap kórset­pek­shi­miz. Al búgingi aıtaıyn degenimiz, máseleniń basqa jaǵy. Tapsyr­ma­da keńester men jı­na­lystar ót­kizi­letin oryndarda ilespe aý­dar­ma qu­raldarynyń, ilespe aý­dar­ma­nyń bolýyn qam­ta­masyz etýge nazar aýdarylǵan. Iаǵnı, bul jer­de ilespe aýdarma jasaýdyń tehnı­kalyq ja­ǵy ǵana sóz bolyp otyr. Al ilespe aýdar­many júzege asyratyn negizgi tulǵa – ilespe aý­darmashylardy daıyndaý má­selesi týraly eshteńe aıtyl­maı­dy. Sirá, elimizde ondaı maman­dyq ıeleriniń tapshylyǵy eske­ril­mese kerek. Nemese ilespe aý­dar­­­mashylyq mindetti ár mem­le­ket­tik mekemeniń is qaǵazdaryn orys­shadan qazaqshaǵa aýdaryp otyrǵan mamandar júzege asyrady dep boljanýy múmkin. Osy salada uzaq jyldar boıy jumys istep kele jatqan maman retinde bir tilden ekinshi tilge aýdarma jasaı alatyn kez kelgen adam­nyń ilespe aýdarmashy bola almaıtynyn eske salǵymyz ke­le­di. Sebebi, ilespe aýdarma – aý­dar­­ma ataýlynyń ishindegi eń kúr­delisi. Ony ıgerý úshin adamnyń boıynda ózin basqalardan kásibı turǵyda erekshelendiretin reak­sııa­­sy­nyń jyldamdyǵy, tez sóıleýi, dybystardy anyq aıtýy, tiliniń múkisi bolmaýy, psı­ho­lo­gııa­lyq jáne fızıologııalyq tur­ǵy­dan tó­zimdiligi, oı-órisiniń keń bolýy, eki tilde taza sóı­leýi, sóz­dik qorynyń mol bolýy, dık­sııa­synyń jaqsy bolýy, aýda­ratyn tildiń kez kel­gen qurylymdaǵy sóı­lemderin jeńil qa­byl­da­ýy sııaq­ty qasıetter bolýy kerek. Oǵan qosa iles­pe aýdarmada aı­tyl­ǵan sózdi ózinshe pa­ıymdaý turǵysynan bólekshe jaýapker­shi­lik júk­teletindikten, aýdarmashy­dan lıngvıstıka men aýdarma teo­rııasy salasynda jetkilikti bilimdarlyqpen qatar, mádenıet­tanýshy­lyq, stılıstik daryn da talap etiledi. Biraq bir ókinishtisi, bizde il­es­pe aýdarmashy mamandyǵy esh jerde oqytylmaıdy. “Mem­le­ket­tik tildi jedeldetip oqytýdyń res­pýb­­lı­ka­lyq ortalyǵy ashyldy. Búkil el boıynsha qazaq tilin úı­re­tetin 64 ortalyq jumys is­teı­­di” delingen Memlekettik ha­t­shy baıan­da­ma­synda. Elbasynyń on jyl buryn aıtylǵan tapsyr­ma­sy­nan keıin solardyń tek eke­ýin­­de ǵana – Qaraǵandy oblys­tyq til­derdi oqytý orta­ly­ǵynda jáne Pav­lodar oblystyq tilderdi da­mytý basqar­masynda arnaıy qu­ral­­dar orna­ty­lyp, ilespe aýdarma jasaýdy úıretý kýrs­tary ótki­zil­di. Bul rette ilespe aýdarma ja­saý­dyń teorııa júzinde emes, is júzinde úırenetin mamandyq eke­nine nazar aýdarýymyz qajet. Eń bastysy, ilespe aýdarma jasaýdy úıretetin adam ózi ilespe aýdar­mashy bolýy kerek. Qaraǵandyda, Pavlodarda dáris oqyǵan kezimizde osy maman­dyq­ty ıgerýge umtyl­ǵan talapkerlerdiń “teo­rııa­ny oqyp alýǵa bolady, bizge praktı­kasyn úıretetin adam kerek” degeni de bizdiń osy oıymyzdy qýat­taı túsedi. Ilespe aýdarma ja­saý barysynda kezdesetin kez­deısoq jaılardy eńserýde ilespe aýdarmashynyń kitabı mysal­dar­ǵa emes, jeke tájirıbesine súıenýi paı­dasyn kóbirek tıgizedi. Bizdiń tájirıbemiz boıynsha ilespe aýdarma jasaýdyń ózindik erekshelikterin qamtıtyn: aýdar­ma­shyǵa “y-y”, “m-m” dep da­ýystap “oı­la­nýǵa” bolmaıdy; eń nashar degen aýdarma aý­darmanyń bolmaǵanynan jaqsy; aý­dar­ma­shy­nyń ózin-ózi túzetýine jol berilmeıdi; bas­talǵan oı mindetti túrde aıaqtalýy kerek; aý­dar­­mashy ózi tolyq túsingen jáne basqa tilde jaq­sylap jetkize alatyn habarlamany ǵana aý­darady; sóz sóıleýshi ne aıtsa da, aýdarmada onyń budan buryn aıtylǵan oımen logıkalyq baılanys­ty­ly­ǵy kórinis tabýy kerek; uzaqtyǵy jaǵyn­an aýdarma men túpnusqa dálme-dál kelýi kerek; sóz sóı­leýshi ne aıtsa da, aýdarmashy grammatıkalyq jáne leksıkalyq turǵydan durys (normatıvti túr­de) sóıleýi kerek degen jazyl­maǵan “zańdar” bar. Bulardy ilespe aýdarmashylar úshin baǵyt-baǵdar berýshi kómek­shi qural retinde qabyl­daýǵa bolady jáne olar ilespe aýdarma­shy­­lar­dyń quzyrettiligine qo­ıy­latyn talaptardyń negizin qu­raıdy. Aýdarmashynyń ózi aýda­ra­tyn má­tindi qalaı qabyldaıtyny, aýdar­ma jasaý st­ra­tegııasyn qalaı quratyny, túpnusqa ne­gizinde jańa mátindi qalaı túzetetini – osynyń bári onyń aýdarmashylyq quzyretin, tildik te, tilden tys ta, reseptıvti de, reprodýktıvti de quzyretin kórsetedi. Bul quzyret­terdiń bar­ly­ǵy bir-birimen tyǵyz baılanysa kelip, tutastaı al­ǵanda aýdarmashylyq quzyretti qu­raıdy, ıaǵnı bul onyń boıynda aýdarma jasalatyn eki tildi de jetik bilýi, jazbasha da, aýyzsha da aý­darma jasaı alýy, sheshendik qabileti jáne áde­bı daryny ushtasyp jatýy tıis degendi bil­diredi. Bulardyń árqaısysynyń ózi bir ada­mnyń basyna az qasıet emes ekenin oılasaq, ilespe aýdar­mashyǵa qoıylar talap deńgeıiniń qanshalyqty bıik ekendigi túsinikti bolady. Ilespe aýdarmashynyń sheber­ligi, kezdeısoq jaǵdaılardan shyǵa bilý qabileti jyldar boıǵy tájirıbemen keletin qasıetter. О́z isine adal be­rilgen, aýdarmashy retinde talantty maman ǵana sapaly aýdarma jasaı alatynyn KSRO-daǵy alǵashqy ilespe aýdar­mashylardyń biri R.Mınıar-Belorýchev: “Eń úzdik ilespe aýdarma – shynaıy shabyttyń nátıjesinde ǵana ja­sa­lady. Al shabyt júıke talshyqtary úzilip ke­terdeı shyńyldap, tosyn termınder men sóz oram­darynan esiń tanardaı kúı keshkenińe qa­ra­mastan, aqyl men tildi birlese jumys istetip, aý­dara bastaǵan kezińde keledi” dep sıpat­taıdy. Qaı elde bolmasyn ilespe aýdar­manyń ká­siptik jáne akademııalyq ólshemderin jasaýda óz tilinen basqa tilge jáne ke­risinshe aýdarma ja­saıtyn ilespe aýdarmashylardyń tá­jirı­be­sine súıengen. Sebebi, bir tildegi sóı­lem­niń qu­ry­lymdyq erek­she­likteri ony ekinshi tilge qoldanýǵa múmkindik bermeıdi. Osy sebep­terge baılanysty qazaq tilinen orys tiline ilespe aýdarma jasaý úshin basqa shet tilderinen ilespe aýdarma jasaý amaldaryn kóshirip qoldanýǵa kelmeıdi. Sondyqtan ózi ilespe aýdarma jasap júr­megen adamdardyń sheteldik materıaldar ne­gizinde “qazaqsha-oryssha ilespe aýdarma osy­laı jasalady” dep jazylǵan maqalalary ta­lap­tanýshylarǵa paıdasyn tıgizýi neǵaıbyl. She­teldik zertteýshiler túzgen teorııaǵa jáne qa­­zaq aýdarmashylarynyń tájirıbesine súıene otyryp qana qazaq-orys tili arasyndaǵy kommýnıka­sııa­nyń ózindik erejelerin túzýge bolady degen oıdamyz. Búginde Qazaqstan óziniń beı­bit­súıgish bas­tamalarymen halyq­aralyq arenadaǵy bedeldi mem­­leketke aınaldy. Iri formatty saıası jı­yn­­darda qazaq eline, onyń basshysyna, ókil­derine degen qurmet erekshe. Qazaq je­rin­de óte­tin aýqymdy is-shara­larda laýazymdy qo­naq­tar­dyń óz sózderin qazaq tilinde bastaýy, keıde tipti qazaq tilinde baıandama jasaý my­sal­­dary kóbeıe túsýde. Osy rette bizde ilespe aýdar­ma­shylardy daıarlaý isiniń qolǵa alyn­baýy eli­miz­diń álemdik keńistikke ınte­gra­sııa­la­nýyna, qazaq tiliniń halyqaralyq jı­yn­dar tiline aı­nalýyna belgili bir dárejede tejeý sa­la­dy. Iles­pe aýdarmashylardyń azdyǵy, qazaq ti­linen ti­keleı shetel tilderine aýdaratyn aý­dar­­ma­shy­lardyń jetkiliksizdigi qazaq tildi saıa­s­at­ker­lerdiń ana tilimizde erkin sóılep, suhbat júr­gizýine qolbaı­laý bolyp júrgeni de shyn­dyq. Memlekettik hatshy sózinde jyldan jylǵa memlekettik til saıasatyn qarjylandyrýdyń ul­ǵaı­tylyp otyrǵanyn da aıtyp ótti. Osy kún­deri úshjyldyq bıýdjet jobasy Májiliste ma­­quldanyp, Senatqa kelip tústi. Jo­banyń tanystyrylymynda Eko­nomıka jáne bıýd­jet­tik josparlaý mınıstri B.Sultanov bul salany qarjylandyrý kólemi budan keıin de azaı­maı­ty­nyn, jyl saıyn 5 mıllıard teńge kóleminde aqsha bólinetinin jarııa etti. Osy oraıda elimizde qazaq tilin damytý jónindegi mem­le­ket­tik saıasatty júrgizetin organ ana tilimizdiń tek qazaq tildi ortanyń tili emes, saıasat tiline, úlken jıyndar tiline aınalýynyń tıimdi amaly – ilespe aýdarmany damytýǵa nazar aý­darady dep sengimiz keledi. Kamal ÁLPEIISOVA, ilespe aýdarmashy, Par­­­lament Senaty Redak­sııa­lyq-baspa bólimi meń­ge­rý­­­shisiniń rynbasary.