Ýran – uranymyz emes

Biraq ol – álemdik energetıkalyq naryqtaǵy Qazaqstannyń basty basymdyǵy Infografıka jasaýdyń álemdegi sheberleriniń birinen sanalatyn Devıd MakKendles jýyqta árbir eldiń eń úzdik nátıjesin kórsetetin kartany jasap shyqty. Ol bul kartaǵa qajetti derekterdi Búkilálemdik banktiń esepterinen bas­tap, Gınnestiń rekordtar kitabyna deıingi aralyqtaǵy aqparattardyń túrli de mol kózderin qamtı otyryp jınaqtaǵan kórinedi. Árıne, bul kartaǵa bizdiń Qazaqstan da engizilgen. Devıd MakKendlestiń kórsetýi boıynsha, Qazaqstan álemde ýran óndirý jóninen eń úzdik el eken. Elimizdiń sońǵy jyldardaǵy ýran óndirý jáne ony ótkizý jónin­degi álemdik deńgeıdegi jetistik­terin eske alatyn bolsaq, Devıd MakKendlestiń bul pikiri shyndyqtan alys emes ekendigine kóz jetkizemiz. Muny elimizdiń sońǵy jyldarǵy kórsetkishteri dáleldeı túsedi. Buryn ýran óndirý kólemi jóninen Kanada, Avstralııadan keıingi úshinshi orynda kele jatqan Qazaqstan 2009 jyldan bastap, atalǵan eki elden ozyp shyǵyp, ýran óndirisi jóninen álem kóshin bas­tady. Naq osy jyly Kanada 10173 tonna, Avstralııa 7982 tonna ýran óndirse, Qazaqstan 14020 tonna ýran shyǵardy. Onan keıingi jyldary bul kórsetkish óspese, tómendegen joq. Máselen, 2012 jyly 19451 tonna ýran óndirip, ózindik rekordqa qol jetkizdi. Ekinshiden, Qazaqstan aýmaǵynda quramynda ýrany bar ken oryndary molynan kezdesedi. Olardaǵy ýran qorynyń kólemi 1 mıllıon tonna mólsherinde dep esepteledi. Bul – osal san emes. Eger Jer sharynda ázirge ýrannyń anyqtalǵan 5,4 mıllıon tonna qory bar ekendigin esepke alsaq, onyń 20 paıyzǵa jýyǵy bir ǵana Qazaqstannyń enshisine tıetindigin baıqaımyz. Jalpy, álemde óndiriletin ýrannyń 94 paıyzyn 9 el beredi. Ýran kenderine eń baı el Kanada dep esepteledi. Demek, barlanǵan ýran qory jóninen Qazaqstan Kanadadan keıingi ekinshi orynǵa ıe. Álemde ýran óndirisin damytý, atom energııasynyń mańyzyn arttyrý jóninde árqıly pikirler bar. Shamasy buǵan sońǵy jyldary munaı men gaz óndirisi salasyndaǵy daǵdarys, osy­ǵan oraı, álemdik energetıkalyq naryq­tyń ártúrli qýat kózderine qaraı ártaraptandyrylǵan baǵyt ustaýy sebep bolsa kerek. Máselen, soń­ǵy jyldary búkil álemde jel jáne kún energııasynyń resýrs­taryn paıdalaný erekshe ózekti bola túskendigi seziledi. Munaı men gaz tap­shylyǵyna urynyp otyrǵan Eýropa elderi naq osy baǵytqa qaraı oıysýda. Mine, energetıkalyq osy dúrligis­tiń áserimen álemdik energetıkalyq naryqtyń halyqaralyq sarap­shylary basty shıkizaty ýran bolyp tabylatyn atom qýatyn paıda­laný, ony ón­dirý tehnologııalaryn jetil­dirý máse­le­sine de erekshe nazar aýdarýda. Nege? Sebebi, qazirgi álemdik energe­tıka­lyq júıeniń daǵdarysy, odan týyndaǵan áleýmettik-ekonomı­kalyq, ekologııalyq problema­lar, baǵa saıasatynyń ýshyǵýy osy ýaqytqa deıin paıdalany­lyp kelgen kómirsýtegi qýattaryna balama kózderdi izdes­tirýde atom energetıkasynyń birqatar ar­tyq­shylyqtaryn anyqtap berdi. Jalpy, qazirge deıin áreket etip kele jatqan álemdik energetıkalyq tutyný naryǵynyń 95 paıyzy aýaǵa kómirqyshqyl gazyn shyǵaratyn kómirsýtegi óndirisine, atap aıtqanda, munaı men gazǵa, kómirge negizdelip kelgeni belgili. Ǵalymdar men sarap­shylar osydan Jer planetasynda ekologııalyq jaǵdaıdyń baryn­sha asqynyp otyrǵandyǵyn aıtady. Kóptegen ǵalymdar qazirgi kúni júrip jatqan jahandyq jylyný úderisiniń paıda bolýyna aýaǵa kómirqysh­­qyl gazynyń meılinshe mol taralýy áser etip otyr dep esepteıdi. Al ýran­dy otyn retinde paıdalanatyn ıadro­lyq energetıka bolsa, aýaǵa kómir­­qyshqyl gazdaryn taratpaıdy. Tek ony ornymen paıdalana bilińiz. Sonda ol Jer betindegi ekologııalyq jaǵdaıdy saýyqtyrý baǵytynda kómirsýtegi kózderine balama retinde áreket etedi. Máselen, Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń deregi boıynsha, dúnıe júzinde osy ýaqytqa deıin jumys istep kelgen atom stan­salary sońǵy 45 jyldyń ishinde 56 gıgatonna kómirqyshqyl gazynyń aýaǵa taralýynyń aldyn alǵan.  Atom energııasynyń adamzat­qa beretin paıdasy men bola­sha­ǵy ús­ti­mizdegi jyly ótken «ATOMEKSPO-2016» VIII halyqara­lyq forýmynda keńinen áńgime boldy. Buǵan álemniń 55 elinen 4,5 myń adam jınaldy. Bul forýmǵa buryn mun­shama adam jınalmaıtyn. Osynyń ózi álemniń ıadrolyq energetıkaǵa nazary anyq aýyp otyrǵandyǵyn kór­setti. Osy forýmǵa qatysqan sarap­shylardyń pikirinshe, eger munaı men gaz óndirisi toqtaǵan jaǵdaıda, onyń ornyn basýǵa álemde ázirge bir ǵana ener­gııa túri qabiletti bolyp taby­lady. Ol – atom energııasy. О́ıt­keni, jer betinde jel men kún ener­gııa­syn paıdalaný barynsha keń tara­dy de­gen­niń ózinde dál qazirgi sát­te olar­dyń óndirisi munaı men gaz sala­sy­nyń berip kelgen qýatyna qaraǵan­da, túkke de turmaıtyn kórinedi. Osy­ǵan oraı birqatar sarapshylar adam­zat alys bolashaqta sýtegin ón­dirý, paı­da­laný máselesine qaraı oıysýy múm­kin ekendigin aıtty. Sebe­bi, álemde sý kóp. Sý bizdiń Jer shary­nyń 70 pa­­ıy­­zyn alyp jatyr. Alaıda, osy mol dú­nıe­den qýat óndirip, ony jer beti­­­ne taratýdyń ózi ońaıǵa túspeıtin kóri­ne­di. Osy energııa túrin paıdalaný máse­le­sin tolyq jolǵa qoıý úshin jáne onyń baǵa­syn rentabeldi etý úshin adamzatqa áli de bir 70-80 jyldaı ýaqyt qajet eken. Demek, osynaý aralyq kezeńde, ıaǵnı aldaǵy jyldary munaı men gazdyń ornyn basatyn birden-bir energııa túri bolsa, ol atom ener­gııasy bolyp tabylady. Son­dyqtan, atom energııasymen shuǵyldanýshy mamandar osynaý aralyq kezeń ishinde adamzatty energetıkalyq daǵdarystan saqtap qala alatyn birden-bir qýat kózi bolsa, ol – atom qýaty, ıaǵnı ıadrolyq energetıka dep esepteıdi. «Rosatom» atom energııasy jónin­degi memlekettik korpora­sııanyń bas dırektory Sergeı Kırıen­­konyń aıtýynsha, Jer sharyn­­da saqtalǵan barlyq ener­gııa qor­­larynyń 98 paıyzy atom ener­gııa­synyń azyǵy bolyp sa­na­latyn ýran-238, deıterıı, torıı jáne lıtıı sekildi element­terge shoǵyr­lanǵan. Tek qalǵan 2 pa­ıyzy ǵana gaz, munaı, kómir jáne jańǵyrmaly energııa kózderiniń úlesine tıedi eken. Jalpy, atom qýaty erekshe surapyl bolyp tabylatyndyǵyn adamdardyń bári biledi. Al eger naqty derekterge keletin bolsaq, taǵy da sol Sergeı Kırıenkonyń aıtýynsha, 1 kılo ýran 1 kılo kómirdi jaqqan kezde bóli­netin energııadan 88 myń ese artyq qýat beredi. Biraq, sóıte tura, eshqandaı kómirqyshqyl gazyn shyǵarmaıdy. Mine, osy jaǵ­daı­dyń ózi jer betinde atom ener­getıkasynyń áleýeti óte zor ekendigin kórsetedi. Ýrannyń taǵy bir artyq­shy­lyǵy, onyń baǵasynyń munaı men gaz baǵasyna qaraǵanda turaqty bolyp kelýi. Tipti, onyń baǵasy qazirgi munaı men gazdyń baǵasy sekildi qubylmaly bolǵan jaǵdaıdyń ózinde túpkilikti ónimge tıgizetin áseri sonshama kóp emes eken. О́ıtkeni, ýrannyń ózindik quny atom stansalarynda óndiriletin kılovatt-saǵat qýattyń bar bolǵany 4-5 paıyzyn ǵana quraıdy eken. Mine, osyndaı úlken qasıet­terge ıe bola otyryp, atom ener­gııa­synyń ázirge úlken bir kem­shiligi baryn kóremiz. Bul kemshilik ony paıdalaný qaýipsizdigine baı­­­lanysty týyndaıdy. Soń­ǵy jyldary Ýkraınada jáne Ja­po­nııada bolǵan atom stansa­laryn­daǵy apat saldary adamzatty dúr silkindirdi. Demek, biz atom energııasynyń múmkindikterin áli de bolsa tolyq máninde ıgere almaı kelemiz. Mine, naq osy bir kemshilik ázirge atom energııasynyń qarqyndy damýyna tusaý salyp kele jatqan sekildi. Bul sóz bolyp otyrǵan jaıttar bizdiń baıtaq dalamyzdyń taǵy bir úlken qasıetin asha túsetin sekildi. Qazaqstan – ýranǵa baı el. Sonymen qatar, táýelsizdik jyldarynda onyń óndirisin tórt esege jýyq arttyryp, álemdegi kóshbasshylyq tizgindi qolǵa ustap otyrmyz. Demek, ýran óndirisi búgingi tańdaǵy bizdiń álemdik energetıkalyq keńistiktegi eń basty artyqshylyǵymyz bolyp esepteledi. Qazaqstan basshylyǵy beıbit maqsattaǵy osy artyqshylyqty el ıgiligine aınaldyrý baǵytynda halyqaralyq keńistikte úlken jumystar júrgizip keledi. Munyń ózi eń áýeli elimizdiń antııadrolyq bastamalarynan kórinis tabýda. Máse­len, BUU Bas Assambleıasy Qazaq­stan­nyń bastamasy negizinde Semeı polıgony jabylǵan 29 ta­myzd­y Halyqaralyq ıadrolyq sy­­­­naq­­­tarǵa qarsy is-qımyl kúni dep jarııalaǵany belgili. Ekinshi jaǵy­nan kelgende, bul antııadrolyq basta­malar Qazaqstannyń beıbit maqsattaǵy ýran óndirisin senimmen damytýyna úlken jol ashyp otyr deı alamyz. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»