Eńserilgen ister bar, eńserilmegeni de az emes

Otyrys uıymnyń quryl­ǵa­nyna 20 jyl tolatyn mereıtoıy qarsańynda ótip otyrǵandyqtan, oǵan degen qyzyǵýshylyq úlken boldy jáne osy jyldarda qol jetkizilgen tabystar men aldaǵy perspektıvalar týraly kóp aı­tyl­dy. Otyrys jumysyna Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti N. Nazarbaevtan basqa Armenııa Prezıdenti S.Sargsıan, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti D.Medvedev, Túrkimenstan Prezıdenti G.Berdymuhamedov, Ýkraına Prezıdenti V.Iаnýkovıch, Qyr­ǵyzstannyń ótpeli kezeńiniń Prezıdenti R.Otýnbaeva, Moldavııa par­lamentiniń tóraǵasy – Pre­zı­denttiń mindetin atqarýshy M.Lýpý, Belorýssııa Premer-mınıstri M.Mıasnıkovıch, О́zbekstan Premer-mınıstri Sh.Mırzıeev, TMD Atqarý komıtetiniń tóraǵa­sy – Atqarýshy hatshysy S.Lebedev qa­tys­ty. Tájikstan Respýb­lı­kasy Pre­zıdentiniń «Kohı Somon» atty memlekettik rezı­den­sııa­synda bol­ǵan otyrys ju­my­syn osy eldiń Prezıdenti, TMD Memleket bas­shy­lary keńesiniń qazirgi tóraǵasy Emomalı Rahmon júrgizip otyrdy. Aldymen Memleket basshy­lary birlesken sýretke tústi. Odan ári TMD-ǵa múshe elder mem­leket basshylarynyń shaǵyn quramdaǵy kezdesýi bastaldy. Ony ashqan Emomalı Rahmon osy­dan 20 jyl buryn álemniń saıası kartasynda birneshe táýel­siz memleketter paıda boldy. Olar bizdiń elderimiz edi, men sizderdi aldymen bárimizdiń táýelsizdik alýymyzǵa 20 jyl tolýymen shyn júrekten quttyqtaımyn, dep bastady óziniń sózin. Sony­men qatar, ol biz bıyl ózara ın­tegrasııalyq baılanystarymyz ben yqpaldastyǵymyzdyń uıyt­qy­sy bolǵan Dostastyǵymyzdyń 20 jyldyǵyn da toılaǵaly otyr­myz, biz uıymnyń aldaǵy ýaqyt­tarda da bizdiń elderimizdiń ózara baılanysyn tereńdetýdegi róli arta túser degen úmittemiz, dedi.

TMD-nyń 20 jyldyǵy qar­sa­ńynda ótip otyrǵan bul sammıt osy uıym tarıhyn eske salyp ótýdi qajet etedi. KSRO atty alyp ımperııa bir kúnde jalp etkenimen, ornynda qalǵan TMD op-ońaı quryla salǵan joq. Ol – osy tarıhı kezeńdi ótkerý mań­daı­yna buıyrǵan qaırat­ker­ler­diń saıası erik-jigeri, baısal­dy­ly­ǵy men kóregendiginiń arqa­syn­da ǵana beıbit jolmen damyp, ımperııanyń oshaǵynda qalǵan qo­lamtanyń otqa aınalýyna or­yn bergen joq. Sol qaıratkerlerdiń ishinde, ásirese, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń atqarǵan róli erekshe ekenin ıisi TMD jurt­shylyǵy jaqsy biledi. Ol óziniń áriptesterin ótpeli kezeń­niń ómirsheń talaptaryn moıyn­daýǵa jáne ony múltiksiz oryn­daýǵa únemi shaqyryp, ári ju­myl­­dyryp otyrdy. 1991 jyl­dyń 8 jeltoqsanynda KSRO-ǵa ene­tin úsh slavıan respýb­lı­ka­lary­nyń basshylary Belovej or­manynda basqa eshkimge aıtpaı «halyqaralyq qatynastardyń sýbektisi retinde KSRO óziniń qyzmetin toqtatatyny» jáne úsh respýblıka Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn quratyny tý­ra­ly qujatqa qol qoıǵany jarııa etilgende búkil álem ańtarylyp qalǵan edi. Qandy ımperııanyń taraǵany qansha qýanyshty habar bolsa da ári qaraı ne bolatyny jurttyń báriniń júrekterinde belgisizdik sezimin týdyrdy. Jýrnalıster jantalasyp belgili adamdardyń pikirlerin berip jat­ty. Nursultan Nazarbaev sol kez­diń ózinde-aq KSRO qol astyn­daǵy barynsha tanymal, yqpal­dy, usynys-pikirleri ótimdi, so­nymen birge, baısaldy saıasatker bolatyn. Endi ne bolady degen barsha jýr­nalısterdiń suraq­ta­ry­na ol bul uıymda Gorbachevke oryn bol­maı­dy degen sózimen KSRO-nyń kelmeske ketkenin pash etti. Dúdámal bolyp júrgen kópshilik N.Na­zar­baevtyń dýaly aýzynan shyqqan sózden keıin KSRO-nyń shynymen qulaǵanyna kózderi jetti. Al 13 jeltoqsanda Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń bas­shy­lary Ashǵabadqa jınalyp, óz­deriniń ári qaraı qandaı áre­ket­ter jasaıtyndyǵy týraly pikir almasty.

Bul kezdesýdi alyp-ju­lyp, musylman respýblıkalary da óz odaǵyn qurǵaly jatyr dep jalaýlatýshylar kóp boldy. Bir­aq kezdesý qorytyndysynda qa­byl­danǵan qujat teń quqyqtyq negizde TMD qataryna enýdi kóz­degen edi. Osy kezdesýden keıin N.Nazarbaev KSRO-dan taraǵan barlyq respýblıkalar basshyla­ryn 21 jeltoqsanǵa Almatyǵa sha­qyryp, onda TMD-ny eldiń barlyq aýmaǵyna taratý týraly kelisimge qol qoıýǵa shaqyrdy. Sóı­tip, KSRO is júzinde N.Na­zarbaevtyń bastamasymen jı­nal­ǵan respýblıkalar basshy­la­ry­nyń «Almaty deklarasııa­sy­na» qol qoıýymen ydyraǵan edi. Bul qujatqa qol qoıýǵa tek Bal­tyq boıynyń elderi ǵana kelgen joq. Olar KSRO-ǵa baılanysty dúnıelermen shý degennen-aq at quıryǵyn short kesisken-tin. Mine, sol oqıǵaǵa da bıyl 20 jyl tolǵaly otyr.

TMD óz da­mýy men qalyptasýy jolynda N.Nazarbaevtaı kóregen qaı­rat­ker­lerdiń aıtqanymen ǵana júr­se, bizdiń elderimizdiń arasynda berik ekonomıkalyq ıntegrasııa ornap, halyqtarymyzdyń qazirgi turmystyq ál-qýaty áldeqaıda jaqsy bolatyn edi. Biraq tolyp jatqan múddeler qaıshylyǵy jáne ony sheshý úshin kompromıstik qadam jasaýǵa qaırat­ker­ler­diń saıası erik-jigeriniń jetispeýshiligi basqa elder qolyn jetkize almaı júrgen ıntegrasııalyq qu­rylymnyń erkin damýyn tejeı berdi. Sonyń ishinde TMD aýma­ǵyndaǵy Ázerbaıjan men Armenııa, Reseı men Moldova, Ýkraına, artynan Reseı men Grýzııa ara­synda tutanǵan kıkiljińder Dos­tastyq ishindegi ıntegrasııalyq úderisterdiń tereńdeı túsýine kedergi keltirdi. TMD-daǵy barlyq qýaty jaǵynan jetekshi el bolyp sanalatyn Reseı Federasııasy kór­shilerine óz múddesin moıyn­datý úshin ekonomıkalyq qysym­dyq­tar jasap otyrǵany da uıym ishindegi ózara baılanystardyń tyǵyzdyǵyna salqynyn tıgizýde.

Máselen, Reseıdiń «Gazprom» kompanııasy gazdyń bir tekshe met­rin Grýzııaǵa 2006 jylǵa deıin 110 dollardan satyp kelse, 2007 jyldan – 235, Armenııaǵa 54 dol­lardan satyp kelse, 2007 jyl­dan – 110, Moldovaǵa 80 dol­lardan satyp kelse, 2007 jyldan – 170, Ázerbaıjanǵa 110 dollarǵa satyp kelse, keıin 235 dollarǵa deıin kóterip jiberdi. Mundaı baǵaǵa gaz satyp alýǵa qudireti jet­pegenderge jyljy­maıtyn mú­likterdiń aksııasyn berýdi talap etýde. Al Ýkraınamen ara­da­ǵy gazǵa baılanysty kıkil­jiń­der búgingi kúni jańa aına­lym­ǵa shyǵyp, artynyń qandaı sheshim tabary belgisiz bolyp otyr. TMD-nyń ózge salalardaǵy da ózara baılanystary men yn­ty­maqtastyqtary óristeı qoımaı­ty­nyn kórgen Qazaqstan Prezıdenti 2006 jyly ony kóshi-qon saıasaty, kólik-kommýnıkasııa sa­la­syn damytý, ǵylymı-tehnı­ka­lyq, má­de­nı-gýmanıtarlyq sala­lar­daǵy ózara yqpaldastyq jáne trans­she­karalyq qylmyspen kú­re­sý salalaryndaǵy yntymaq­tas­tyq jasaý uıymyna aınal­dyryp, reformalaý qajettigin usy­nǵan bolatyn. Qazir sol usy­nys birtindep júzege asyp keledi. So­ny­men birge, TMD sheń­berinde paıda bolǵan UQShU, EýrAzEQ, Keden odaǵy jáne t.b. aımaqtyq uıymdar óziniń ómir­sheńdigin kór­setip, ózara tıimdi jolmen damyp kele jatyr. TMD músheligine ótkisi kelgen elder de joq emes. Sonyń ishinde Mońǵolııa men Aýǵanstan TMD-nyń keıbir qurylymdarynyń baıqaýshylary bolyp tabylady. Sondaı-aq Grýzııa, Ázerbaıjan, Moldova, Reseı jáne Horvatııa aýmaǵyndaǵy halyqaralyq qaty­nas­tardyń sýbektisi retinde ta­nylmaǵan keıbir respýblıkalar da TMD qataryna engisi keletindikteri týraly ótinish bildirgen. Biraq olar separatıstik kúshterge quryq berýi yqtımaldyǵynan, qabyldanǵan joq. Qysqasha aıtqanda, osyndaı ahýaldardy bastan keship kele jat­qan Dostastyqtyń qurylǵ­a­ny­na endi 20 jyl tolyp otyr.

Dý­shanbedegi otyrystyń kún tár­tibi boıynsha múshe memleket­ter­diń lıderleri aldymen shaǵyn quramdaǵy kezdesý ótkizdi. Onda kún tártibi bekitildi. Odan ári otyrys keńeıtilgen quramda, bekitilgen kún tártibine sáıkes jalǵasty. Onda árbir eldiń memleket basshylary shaǵyn málim­deme jasady. Kezek ózine kelgende Qazaqstan Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev bıylǵy jyldyń TMD úshin aıryqsha ekenin atap kórsetti. О́ıtkeni, bizdiń elderimiz óz táýelsizdikteriniń jáne 1991 jyly qabyldanǵan Almaty Deklarasııasynyń 20 jyldyǵyn atap ótip otyr. Osy deklarasııa bizdiń ortaq kúsh-jiger jumsaýy­myz­dyń arqasynda Dostas­ty­ǵy­myzdy damytýǵa múmkindik berdi, dedi Qazaqstan basshysy. Dos­tastyqtyń mańyzy týraly aıt­qanda: «Ol – bizdiń elderimizdiń arasynda halyqaralyq quqyq pen egemendi teńdik qatynasyna negizdelgen jańa qarym-qatynas ornatý jónindegi asa mańyzdy mindetti atqaryp keledi. So­ny­men birge, biz Dostastyq sheń­berinde baıaǵydan qalyptasqan dostyǵymyzdy bekite tústik», deı kelip, uıymnyń óz jo­lyn­da­ǵy kórgen qıyndyqtaryna oıys­­ty. Bir ýaqyttarda bizdiń Dos­tastyǵymyzdy synamaǵan adam qalmap edi. TMD ózin tolyǵymen atqaryp boldy, endi ony taratý kerek degen pikirler de aıtyldy. Biraq biz osydan bes jyl buryn ony reformalaýdy, atqarýshy organdaryn jetildirýdi qolǵa aldyq. Sonyń arqasynda TMD-ny odan ári damytýdyń tujy­rym­damasy bekitildi. Qazir 2020 jylǵy deıingi aralyqta ekono­mı­kalyq damý strategııasynyń oryndalýy qamtamasyz etilip jatyr. Sonyń arqasynda jáne der kezinde qabyldanǵan shara­lar­dyń nátıjesinde bizdiń el­de­rimizdiń sheńberinde álemdik eko­nomıkalyq daǵdarystyń aýyr saldary jeńildetilip, ulttyq eko­nomıkalarymyz turaqtylyq­qa qol jetkizdi. Qazir erkin saýda aımaǵy týraly kelisim-sharttyń jobasyn ázirleý aıaqtalyp keledi, dedi Nursultan Ábishuly. TMD-ny odan ári damytýdyń joldary qatarynda Qazaqstan Prezıdenti ózara pikir alysýdyń jıiligi jáne ózekti máselelerdi únemi birlese sheshýdiń mańyzy zor ekenin, tek osylar ǵana bizdiń maqsattarymyzǵa qol jetkizetin tıimdi jáne balamasyz joldar bolyp tabylatynyn atady. Qa­zir­gi zamandaǵy turaqtylyqty ny­ǵaıtyp, qaýipsizdikti qamta­ma­syz etý jolynda bizdiń elderi­miz­diń ózara birlesken is-qı­myldarynyń mańyzy zor. Osy­lar arqyly ǵana biz zamanaýı qa­terlerge qarsy tura alamyz, dedi. Sóziniń sońynda N.Nazarbaev TMD-nyń merekelik sammıti ús­ti­mizdegi jyldyń jeltoqsan aıyn­da Máskeýdegi beıresmı kezdesýde bolatynyn jetkizdi. Men sol kezdesýde TMD-nyń jasaǵan isteriniń qorytyndylary shyǵa­rylyp, onyń tarıhı mańyzyn anyqtaıtyn shyǵarmyz degen úmittemin, deı kelip, uıym Memleket basshylary keńesiniń 2012 jylǵa saılanǵan tóraǵasy Túrki­men­stan Prezıdenti G.Berdymu­ha­medovke jańa iste tabys tiledi. TMD memleket basshy­lary­nyń 20 jyldyq qarsańyndaǵy málimdemeleri qysqa aıtylsa da mazmundy boldy. Olar uıymnyń jetistikterimen qatar, kemshilikterin de sholyp ótti. Ázer­baı­jan, Armenııa, Moldova basshy­lary uıym aýmaǵyndaǵy sozyl­maly syrqattardyń emi áli kúnge tabylmaı kele jatqanyna ókinish bildirdi. Sonyń ishinde Armenııa Prezıdenti S.Sargsıan talaı tul­ǵalardyń bul isti eńserýge belsene aralasqan eńbekterin ataı kelip, solardyń qatarynda bolǵan Nursultan Nazarbaevqa da rı­za­shylyǵyn bildirip ótti. Reseı Federasııasynyń Prezıdenti D.Med­vedev óziniń sózinde TMD-ǵa baılanysty N.Nazarbaevtyń bergen baǵasy óte oryndy ekenin atap kórsetti. Málimdemeler jasalyp bol­ǵan soń, memleket basshylary qa­ralǵan qujattarǵa qol qoıdy. Sonyń ishinde Memleket bas­shy­larynyń málimdemeleri men TMD-nyń 20 jyldyq is-áre­ket­te­riniń qorytyndylary jáne al­daǵy perspektıvalary týraly saraptamalyq baıandama jónin­degi sheshimge, 1941-1945 jyl­dar­daǵy Uly Otan soǵysynyń erlerin ulyqtaý týraly kelisimge, 2012-2014 jyldardaǵy zańsyz mıgrasııaǵa qarsy turý baǵdar­la­masyna, áýe kemeleriniń basyp alynǵany týraly aqparat túsken­de TMD áýe qorǵanysynyń is-áreketin uıymdastyrý týraly shartqa jáne t.b. qol qoıyldy. Qol qoıylyp bolǵan soń jýrnalısterge arnalǵan shaǵyn bas­pa­sóz máslıhaty uıymdas­ty­ryl­dy. Ony ashqan Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon otyrysta atqarylǵan jumystarǵa toqtal­dy. Biz barlyq taraptardyń múd­deleri men tilekterin eskere oty­ryp, uıymnyń odan ári barlyq sala boıynsha, sonyń ishinde, ásirese, saýda-ekonomıkalyq yn­ty­maqtastyqty damytý boıynsha onyń joldaryn qarastyrdyq. Biz uıymnyń quqyqtyq mártebesin jetildirý, qabyldanǵan mindettemelerdi oryndaý jaýapkershiligi men onyń oryndalýyna monıtorıng jasaý qajettiligin atap óttik. Búgingi kúni erkin saýda aı­maǵy jónindegi kelisim-sharttyń jobasyn ázirleý jumysy aıaq­ta­lyp keledi. TMD boıynsha sońǵy ýaqyttarda qabyldanǵan qujat­tarda ulttyq ekonomıkany jań­ǵyrtý máselesi únemi qamtylyp kele jatqanyn biz rızashy­lyq­pen atap óttik, dedi ol óziniń sózinde. Prezıdent Nursultan Nazarbaev Dýshanbege kelgen betinde, TMD Memleket basshylarynyń otyrysy bastalmas buryn, Moldova Prezıdentiniń mindetin atqarýshy Marıan Lýpýmen kezdesip, ekijaqty kelissóz júrgizdi. Onda bizdiń elderimizdiń saýda-ekonomıkalyq, gýmanıtarlyq baı­lanystaryn jandandyrýdyń keıbir máseleleri talqylandy.

Jaqsybaı SAMRAT.