Elbasy Nursultan Nazarbaev Abylaı hannyń 300 jyldyǵyna baılanysty jazǵan «Abylaı ańsaǵan azattyq» atty maqalasynda «Memleket tarıhyn, dańqty babalary júrip ótken joldyń buralańy men bultarysyn, qıly kezeńderi men taǵdyrly sheshimderin, aqtańdaq betteri men dara tulǵalarynyń qaıratkerlik ónegesin bilip ósken urpaq qana ózine tıesili zamana júgin dittegen mejesine abyroımen jetkize alady. Ol úshin biz urpaq aldyndaǵy óz mindetimizdi tolyq atqaryp, jastardyń oı-sanasynyń durys qalyptasýyna barynsha jaǵdaı jasaýymyz qajet», dep jazǵan edi.
Rasynda da, ótkenin bilmegen urpaqtyń bolashaqty baǵdarlaýy, baǵamdaýy qıyn-aq. Ǵasyrlar boıy azattyq úshin arpalysqan babalarynyń erliginen, eńbeginen beıhabar býyn táýelsizdiktiń de qadirin jetkilikti deńgeıde baǵalaı almas edi. Bizdiń de ult tarıhynda ózindik orny bar basty oqıǵalar men tulǵalar tóńireginde sóz qozǵap otyrǵanymyz da sol sebepti.
Qazaq tarıhyndaǵy qaı qozǵalystyń da orny jeke-dara. Olardyń qaı-qaısysy da buqaranyń azattyq úshin arpalysymen astasyp jatyr. Áıtse de, osydan bir ǵasyr buryn Reseı patshasynyń shekten shyqqan ozbyrlyǵy týyndatqan qazaq dalasyndaǵy kóterilistiń belgili bir deńgeıde monarhııanyń taqtan taıýyna yqpal etkeni anyq.
Áý basynda qazaq dalasyndaǵy ult-azattyq kóterilistiń bastalýyna túrtki bolǵan patshanyń Qazaqstan, Ortalyq Azııa, Sibir turǵyndarynyń 19 ben 43 jas aralyǵyndaǵy er azamattardy tyl jumysyna alý týraly jarlyǵy boldy. 25 maýsymdaǵy jarlyqtan keıin eldiń túkpir-túkpirinde narazylyq kúsheıip, sońy qarýly kóteriliske ulasty. Onyń iri oshaqtary Jetisý men Torǵaı óńirin qamtydy. Jetisýdaǵy kóterilistiń basshylary Bekbolat Áshekeev, Uzaq Saýryqov, Jámeńke Mámbetov, Toqash Bokın, Áýbákir Júnisov, Serikbaı Qanaev, Monaı jáne Muqan Uzaqbaev jáne basqalar boldy.
Alaıda, Bekbolat Áshekeev basshylyǵymen bastalǵan kóterilis sátsizdikke ushyrady. Kóterilis basshylarynyń biri B.Áshekeevke ólim jazasyna úkim shyǵarylyp, kóteriliske qatysýshylar jappaı jazalandy. 1917 jyldyń 1 aqpanyna deıin Túrkistan ólkesinde 347 adam ólim jazasyna kesilse, 168 adam katorgalyq jumysqa jegilip, 129 adam abaqtyǵa qamaldy. Patsha ókimetiniń qýdalaýy kesirinen 300 myń qazaq pen qyrǵyz bas saýǵalap, Qytaıǵa qashýǵa májbúr boldy.
Al Torǵaıda Ábdiǵappar Janbosynov, Amangeldi Imanov, Álibı Jangeldın jáne basqalar bas bolǵan kóteriliske qatysýshylar sany 50 myń adamdy qamtydy. Kóterilisshiler men jazalaýshylar arasyndaǵy shaıqastar úzdik-sozdyq jalǵasyp, aqpannyń ekinshi jartysyna deıin, ıaǵnı patsha ókimeti qulatylǵanǵa deıin sozyldy.
Patshany taqtan tóńkerip, ókimet basyna kelgen qyzyldar da patshaǵa qarsy shyqqandardy jarylqaı qoıǵan joq-ty. Ult azattyǵyn ańsaǵan erlerdiń qýǵyn-súrginge ushyrap, bolshevıkterdiń nysanasyna ilingeni de sondyqtan. Áıtpese, Keıki batyrda Keńes ókimetiniń qandaı kegi bar edi?!
Keıki batyr demekshi, halyq batyry Amangeldi Imanov óltirilgennen keıin Keıki batyr qýǵynǵa ushyrady. Aqyry, 1923 jyldyń kókteminde Keıkini ańdyp júrgen qyzyldyń áskerleri túnde jatqan jerinde qorshap alyp, aıýandyqpen óltirdi. Mergenniń bas súıegi kúni keshege deıin Sankt-Peterbýrg qalasynda ornalasqan Reseı Ǵylym akademııasy Uly Petr atyndaǵy Antropologııa jáne etnografııa mýzeıinde saqtalyp keldi.
Tarıhı tulǵalarymyzǵa qatysty bıylǵy jyldyń basty oqıǵalarynyń biri – Reseı men Qazaqstan bıligi arasyndaǵy mámilege sáıkes, Keıki batyrdyń bas súıegi Qazaqstanǵa qaıtaryldy.
– Bul – memleketimiz jáne ulttyq tarıhymyz úshin erekshe mańyzy bar tarıhı oqıǵa. Reseı Mádenıet mınıstrligi jáne mádenıet mınıstriniń ózi Vladımır Medınskıı jan-jaqty qoldaý kórsetti. Bas súıekti Qazaqstanǵa qaıtarý jáne tasymaldy uıymdastyrý boıynsha birlesken jumystyń iri kólemi júzege asyryldy, – deıdi elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly.
Keıki (Nurmaǵanbet) Kókembaıulynyń beınesin qalpyna keltirý jumystarymen vengr ǵalymdary aınalysty. Antropologtardyń aıtýy boıynsha, batyrdyń basyna jeti aýyr soqqy tıgen eken. Biraq, antropologııalyq rekonstrýksııalardy jasaýǵa arnalǵan zamanaýı tehnologııalardyń arqasynda vengr ǵalymdary eki aı boıy úzdiksiz jumystyń nátıjesinde Keıki batyrdyń músinin qalpyna keltirdi. Osylaısha, taǵy bir tarıhı tulǵanyń rýhy týǵan jerinde jaı tabatyn boldy.
Álıhan Bókeıhanov – qazaq tarıhyndaǵy dara tulǵa. Bıyl ult qaıratkeriniń 150 jyldyǵy keń kólemde atap ótildi. Mártebeli deńgeıdegi memleketshildik ustanymdy qalyptastyrǵan qaıratker tulǵanyń aıtqan bıik belesin baǵyndyrý aldaǵy kúnniń enshisinde. Iаǵnı, Qazaq eli osy ustanymdardy júzege asyrý arqyly aldyńǵy qatarly 30 eldiń qatarynan oıyp turyp oryn alatyn bolady.
Álıhan Bókeıhanovtyń ustanymyna toqtalatyn bolsaq, eń birinshi – qazaqtyń baıyrǵy jerin qashan qazaqtyń ózi ǵylym men tehnıkaǵa súıenip, tolyq ıgermeıinshe, jer jekemenshikke, qonys aýdarýshylarǵa berilmeýi tıis.
Ekinshi ustanymy – Alash jeriniń astyndaǵy, ústindegi, kógindegi barlyq baılyq qazaqtyń ózine qyzmet etýi tıis.
Úshinshi ustanymy – Bókeıhanovtyń jobasy boıynsha, qazaqtyń jerinde óndirilgen bir ýys jún sol memlekettiń azamattarynyń ústine toqyma bolyp toqylyp kıilýi kerek. Iаǵnı, memleket tolyqtaı ekonomıkalyq táýelsizdikke qol jetkizýge tıis.
Tórtinshi ustanymy – qazaq memleketinde memleket quraýshy ulttyń tili, dini, dili ózge ulttarǵa qaraǵanda ústem bolýy kerek degenge saıady.
Al besinshi – eń negizgi ustanymy boıynsha ǵylymǵa, sonyń ishinde táýelsiz ǵylymǵa, ulttyq dástúrge negizdelgen, zańǵa súıene otyryp, Japonııa úlgisindegi ulttyq demokratııalyq memleket qurý kerek.
Elbasynyń memleket aldyna qoıyp otyrǵan bes ınstıtýttyq reformasy da osy maqsattardy kózdeıdi. Endigi jerde aldyńǵy qatarly 30 eldiń qatarynan kóriný úshin, Álıhan babamyz aıtpaqshy, «Qazaq balasy birigip, tize qosyp is qylsa, halyqtyq maqsat sonda oryndalady». Áıtpese, «Bóten kisi qazaqqa eshqaıdan eshteńe jaqsylyq ákep bermeıdi».
Keńes odaǵynyń kúıreýine sebepshi bolǵan Jeltoqsan oqıǵasyna da bıyl 30 jyl toldy. «Aqyryp teńdik suraǵan» Mahambettiń urpaǵy 1986 jyly ádiletsizdikke qarsylyǵyn bildirip, Almatydaǵy Brejnev alańyna beıbit maqsatta jınalǵan edi. Alaıda, KSRO basshylyǵy qazaq jastarynyń sherýin «búlik» dep uǵyp, Odaqtyń túkpir-túkpirinen ásker ákeldi. Árıne, buıryq berilgesin ásker aıasyn ba, jastardy aıaýsyz jazalady. Keıin sol jazalaýshylardyń biri halyqtan keshirim surasa ǵoı. Qaıdaǵy...
Keshirim surasa ǵoı demekshi, Jeltoqsan oqıǵasyna baılanysty adamdy tolqytatyn, keıingi urpaqqa taǵylym bolarlyq bir derek bar. Ol qyrǵyz jigiti Talaıbek Ylaevtyń haty. Ol 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy kezinde ishki ásker sapynda Almatyda bolǵan eken. Sol úshin Maqtaý qaǵazymen marapattalypty. Talaıbek áskerden oralysymen Maqtaý qaǵazyn «Men myna buıymdy ózderińe qaıtaramyn. Sebebi, ol meniń úıimde saqtaıtyndaı qundy emes. Men ózimdi fashıst, máńgúrt sezingim kelmeıdi», dep jazyp, Almatyǵa qaıtaryp jiberipti. Azamattyq ustanym dep osyny aıt. Sońǵy otyz jyldyń bederinde Qazaq elinde talaı-talaı ózgerister boldy. Qazaq eli táýelsizdikke qol jetkizdi, álemge tanyldy. Sol táýelsizdikke bastaý bolǵan oqıǵalardyń ortasynda Jeltoqsannyń orny bólek.
О́tken ǵasyrdyń basynda qazaq saharasyndaǵy ult-azattyq qozǵalys patshalyq monarhııanyń saıasat sahnasynan ketýine yqpal etse, ǵasyr aıaǵynda Bekbolat pen Keıkilerdiń urpaǵy KSRO atty alyp ımperııanyń ydyraýyna sebepshi boldy.
О́tip bara jatqan jyldyń tarıhqa qatysty oqıǵalary men tarıhı tulǵalary jóninde ne úshin aıtyp otyrmyz? О́ıtkeni, halyqtyń «dara tulǵalarynyń qaıratkerlik ónegesin bilip ósken urpaq qana ózine tıesili zamana júgin dittegen mejesine abyroımen jetkize alady».
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»