Bilim berýdiń bıik belesteri

Búgingi zamannyń basty erek­she­ligi, elimizdegi bilim álemin bıik­ke kóterý bolyp tur. Bilimi myq­ty eldiń urpaǵy bilikti bolyp, Otanynyń tutqasyna aınalyp, tutas álemdi zerdeleı alatynyn – órkenıetti elderdiń óreli tir­li­ginen kórip otyrmyz. Sondaı bıikke kóterilý jolynda Qazaq eli de ózindik qımyl-qareketin jasaý ústinde. Nıet etkeni – bilim sapasyn arttyrý, damyǵan el­der­diń qataryna qosylý. Bul jol­da ulttyq erekshelikterimizdi saq­taı otyryp, sanaly túrde ár isti sarap­taı alsaq, HHI ǵasyr báse­ke­sin­de utylmasymyz anyq. Bıyl elimiz boıynsha jańa baǵdarlama qabyldandy. Ol 2016-2019 jyldar ishinde bilim berýdi jáne ǵylymdy óristetýge arnalyp otyr. Ony múltiksiz júzege asy­rý isi júrgizilý ústinde. Aqı­qaty­­na kelsek, táýelsizdik jyldary bilim men ǵylym salasyn­da reformalar az bolǵan joq. Degenmen, Elbasynyń tikeleı qol­­daýy­nyń nátıjesinde úl­ken ju­mystar atqaryldy. Sonyń bire­geıi «Balapan» baǵdarla­masy­nyń negizinde 3-6 jastaǵy bala­lar­dy balabaqshamen qamtý eki esege ósip, 82 paıyzdy qura­dy. Naqtylaı tússek, 2200 bala­baq­sha men ortalyqtar boı kóte­rdi. Bıyl 400 myń oryn úshin mem­le­ket­tik tapsyrys boıyn­sha ar­naıy qarjy bólindi. Máse­len, 2001 jyly mektepaldy da­ıyn­dyq 36,8 paıyz bolsa, qazir ol 99,7 paıyzǵa jetip otyr. Bala­lar­ǵa arnalǵan jeke mekemeler 5 esege artyp, memlekettik til­de oqıtyndar 1748-den 5709 bir­lik­ke artty. Búgingi tańda, mek­tep oqýshylarynyń 70 paıyzy qazaq synyptarynda bilim alsa, joǵary oqý oryndaryna bólin­gen memlekettik granttyń 80 pa­ıy­zy qazaq tiliniń enshisine tıdi. Bul da úlken jetistik deýge tu­ra­dy. «Altyn belgi» ıegerleri 1998 jyly 49 bolsa, 2016 jyly 2480-ge jetti. Bul shynaıy bilim sapa­sy­nyń nátıjesi bolsa, qane. Otanymyzda qazir mıl­lıon­daǵan ul men qyzǵa 325 myńnan ast­am pedagog sabaq berip, tárbıe úı­retýde. Olardyń 91 paıyzy joǵa­ry bilimdi muǵalimder sana­ty­nan kórinip otyr. Osy arada myna bir jaǵymdy nárseni aı­tar bolsaq, ol bolashaqta bilim uıalaryndaǵy oqý úderi­sine Nazarbaev zııatkerlik mektep­teri­niń úlgisin birte-birte engi­zip, bilimdi baǵalaýdyń jańa jú­ıe­sin qalyptastyrý jaıy edi. Shy­nyn­da, oqý jelisin álemdik deń­geıge kóterý isinde Nazarbaev zııatker­lik mektepterindegi oń ózgerister úırenýge turarlyq. Tek bul ádemi isti ásirelep jibermeı, retimen júr­gizsek, el biliminiń eńsesi bú­gin­gi­den de bıikteı bereri sózsiz. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý isine qazir erekshe kóńil aýdarylýda. Sebebi, óndiris salasy men aýyl sharýashylyǵyna qysqa merzimde maman daıyndaý basty nazarda. Elimizde 807 kolledj bolsa, onda bilim alatyn­dardyń sany jarty mıllıonǵa taıady. Talapkerler ústimizdegi jyly 35,5 myńǵa artqanyn aı­tar bolsaq, bul jastardyń tike­leı iske umtylǵanyn kórse­te­di. «Máńgilik El jastary – ın­dýs­trııaǵa» jobasy aıasynda mem­le­ket­tik tapsyrys 30 kolledjge berilgen bola­tyn. Onda 43 mamandyq boıyn­­sha stýdentter oqytylýda. Elbasy osydan úsh jyl buryn dýal­dy oqytý máselesin Joldaýyn­da qadap turyp aıtqan edi. Bul – talapker – oqý orny – ju­mys berýshi ara­syndaǵy birlik­­ti jet­il­dirýdi kózdeıdi. Qazir osy is 1718 kásiporyn­nyń qatys­­ýy­­men 348 kolledj­de júzege asyp jatyr. Buǵan qosa, Prezı­dent­­­­tiń tapsyrmasy­men aldaǵy jyly kolled­j­derdegi tehnı­ka­lyq ma­man­­dyq­­tar tegin oqyty­laty­nyn eske sala keteıik. Memleketimizde joǵary oqý oryndarynyń sany 131-di qurasa, sonyń 9-y ulttyq ýnıversıtetter sanatynda. Onda oqıtyn stýdentterge memleketimiz ár jyl saıyn arnaıy granttar bólip keledi. Degenmen, joǵary bilimniń negizin aqyly oqý qurap otyrǵanyn búgip qala almasaq kerek. Al ár jyl saıyn qoldaryna dıplom alǵan jastardyń jumysqa ornalasý máselesi aldymyzdy oraı bere­tini de aqıqat. Bıylǵy jyldyń bir atap óter­lik jetistigi, bazalyq oqýlyq­tyń bilim júıesine engizilýi. Buryn balamaly oqýlyqtardy ár bilim uıasy óz qalaýymen qoldanyp kelse, endigi jerde oǵan tyıym salyndy. Orta bilimniń jańar­tylǵan mazmunyna kóshý jolynda oqýshyǵa usynǵan keıbir oqý quraldary, onyń ishinde ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń «Álippesin» joıyp, ornyna «Saýat ashý» degen oqýlyqty 5 jas pen 6 jastaǵy ul men qyzǵa usyný halyqtan túsinistik tappady. Bul qalaı degen suraq ata-analardan bastap, mártebeli mekemelerde, Parlament Májilisinde qozǵaldy. Muny aldaǵy jyly eskersek utylmas edik. Iá, oqýlyq máselesi bıyl biraz áńgimege arqaý boldy. Qalaı desek te, bilim­niń bastaýy oqýlyq ekenin es­kerip, aldaǵy ýaqytta bul qural kimniń tapsyrysymen, qandaı mekemelerdiń saraptaýynan keıin oqýshy qolyna tıip jatyr degendi júıeli túrde qozǵap, tipti, alqaly jıynda kótersek artyq bolmaıdy. Sebebi, urpaq taǵdyryna qatysty iske nemquraılylyq jaraspasy anyq. Jańartylǵan bilim mazmunyn jetildirý jolyndaǵy izdenistiń biri – mekteptegi bes kúndik oqý aptasy edi. Bul júıege kóshýdiń naqty ýaqyty belgilendi. Ol 2017 jyldan bastalyp, 2019 jyly aıaqtalýǵa tıis. Sol sekildi, 12 jyldyq oqytý úlgisin 2019 jyldyń qyrkúıeginen bastaý belgilenip otyr. Bul úshin ata-analar 5 nemese 6 jastan daıarlyq bólimderine berýge quqyly. «Qazaq tili – memlekettik til, orys tili – ultaralyq qatynas tili jáne aǵylshyn tili – jahandyq ekonomıkaǵa oıdaǵydaı kirý tili», degen Elbasy sózi kóp til bilý máselesin alǵa tartqan edi. Soǵan sáıkes, qazaq tilin oqytýdyń jańa ádistemesi sııaqty aǵylshyn tilin zamanaýı ádispen úıretý qolǵa alynǵany belgili. Osyǵan oraı, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qajet maman daıyndaýdy qolǵa aldy. Burynnan sabaq berip kele jatqan aǵylshyn tili muǵalimin qaıta daıarlaý isine bıyl 10 myń oryn bólip, qarjy qarastyrdy. Tildik biliktilikti arttyrý kýrstary uıymdastyrylyp, aǵylshyn tilin bilý deńgeıine qaraı, 1 aıdan 5 aıǵa deıin oqytý óz sheshimin tabýda. Bul ýaqyt aralyǵynda mu­ǵalimniń aılyǵy saqtalady. 2019 jyl­dan bastap joǵary synyptarda pán­derdi aǵylshyn tilinde oqytý qol­ǵa alynbaq. Jastar álemdik til­di bilse ózgege esesin jibermeıdi degen oı durys. Tek, ózge tildi bilgen­der óz tilin umytpaı, ana tiliniń je­li­sinde aǵylshyn tilin jetik meńgerse, nur ústine nur bolmaq. 2004 jyldan beri jumys istep kele jatqan Ulttyq biryńǵaı testileýge engizilgen ózgerister jurttyń kóńilinen shyǵyp otyr. Aldaǵy jyldan bastap, UBT mektep reıtınginen túsetin bolady. Iаǵnı, muǵalimder eńbegi UBT qory­tyndysy boıynsha baǵa­lan­b­aıdy. О́zderi oqytqan pán jetistikteriniń nátıjesi es­keri­ledi. Endi mektep bitirý emtı­hany men joǵary oqý oryndaryna túsý synaqtary jeke-jeke ótedi. Kol­ledjderge túsý kezinde UBT tapsyrýdyń qajeti joq. 9 jáne 11-synyptan keıin talapkerler ózderi qalaǵan kolledjderge qabyl­danady. Munymen qatar, bıyl Ulttyq biryńǵaı testi­de 50 bal­dyq kórsetkishke qol jet­kize al­maǵan jastar keshendi testi­leýge qatysýǵa múmkindik aldy. Onda kózdegen maqsatyna jetse, joǵary oqý oryndarynyń aqyly bólimine túsýine jol ashyldy. Balalardy bilim bere otyryp, demaltý isi elimizde sońǵy kezderi jaqsy damyp otyr. Sonyń bir aıqyn dáleli, Kókshe óńirindegi «Baldáýren» respýblıkalyq oqý-saýyqtyrý ortalyǵy der edik. Muny qazir elimizdegi oqýshylar «Qazaq artegi» dep te atap júr. Bul keshendegi oqýshylar dem­alysy jyl boıy jalǵasyp otyrady. Onda arnaıy mektep jumys isteıdi. Sabaq kezinde demalýǵa kelgen ár oqýshy bilimin sol mektepte jalǵastyrady. Qazir bul saýyqtyrý kesheniniń bólimsheleri elimizdiń óńirlerinen ashyla bas­tady. Osydan eki jyl buryn Mań­ǵystaýdaǵy Kendirlide shańy­raq kóterse, bıyl Qapshaǵaı­da jarasym tapty. Munyń jetis­tigi, balalar demalysyn ózderine jaqyn óńirde ótkizedi. Bul ata-analarǵa da qolaıly bolyp tur. Biz osyndaı saýyqtyrý kesheni týraly ata-analarmen, oqýshylar­men tildeskende elimizdiń barlyq aımaǵynda saýyqtyrý keshen­deri ashylsa degen oılaryn bildir­di. Ár keshende «Baldáýrendegi­deı» mektepter jumys istep jatsa, utylmaıtynyn da aıtady. Aldaǵy ýaqytta, táýelsiz eldiń óz artegi qalyptasyp, álemdik deńgeıde jumys istese, memleketimizdiń abyroıy arta bereri shúbásiz. Bir sózben aıtqanda, bıylǵy jyldyń bilim baǵdary ýaqyt talabyna qaraı, ózekti ózgerister jasaı otyryp, jańartylǵan oqý júıesin qalyptastyrýǵa baǵyt­­tal­ǵan. Bul iste basty tulǵa  – mu­ǵalim degen ıdeıa alǵa ozyp, ustaz mártebesin kóterý jaıy qaras­tyrylýda. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qaǵaz toltyrýǵa emes, dárigerlerge – emdeýge, muǵa­limderge – oqytý­ǵa múmkindik beriń­der!» degen sózi basshylyqqa alynýda. Shyn­dyǵynda, bilim refor­masy­nyń negizgi tiregi, ony júıeli júzege asyratyn muǵalim desek, aldaǵy jyly sol muǵalimge jasalar qamqorlyq jandana berýi tıis. Sonda ǵana jańa ǵasyrdyń jańa urpaǵy oı-sanasy bıik, qarym-qabileti eren, alǵyrlyǵy aıtýly bolyp qalyptasary haq. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»