Bolashaqqa bastaǵan aıqyn baǵyt

2016 jyldyń eleýli oqıǵasy – elimizdiń Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy. О́z Táýelsizdiginiń 25 jylynda Qazaq­stan ekonomıkasy qarqyndy damyǵan, ta­bys­qa jetýdiń biregeı tájirıbesi bar saıa­sı tu­raqty memleket retinde qalyptasty. Biz­­diń elimizde ekonomıkalyq, saıası jáne áleý­­mettik salalarda asa iri ózgerister júzege asty. Qazaq eli qajyrly eńbektiń arqasynda 14 myń shaqyrym­dyq shekarasy shegendelgen, mem­lekettigi myzǵymas myq­ty elge aınaldy. Aýmaqtyq daýlar­dyń týyndaý qaýpi birjola seıildi. Ǵasyrlar boıy qazaq oǵlan­darynyń basty maqsaty bol­ǵan shekara syzyǵyn belgileý Nursultan Ábishulynyń arqa­synda iske asty. Shekara – bizdiń memleketimizdiń zańdy ornynyń, bedeliniń belgisi. 100-den asa etnos pen 17 kon­fes­sııanyń ókil­deri turatyn elde ishki saıa­sı turaqtylyq pen el birligi saq­ta­lyp, nyǵaıdy. Elimizde beıbit­shil­ik pen kelisimniń biregeı modeli qalyptasty. Búkil halyq­tyń qalaýymen qurylǵan Qazaq­stan halqy Assambleıasy barlyq ultty qanatynyń astyna alyp, ba­syn biriktire bildi. Eń basty­sy, kez kelgen adam «Men – qazaq­stan­dyq­pyn, bul – meniń elim, men munda baqytymdy taptym!» dep aıta alatyn ádiletti qoǵam ornatyldy. Jańa elordamyz – Astana bola­shaq urpaq qalasy. Astana – ǵalam­sharda HHI ǵasyrda paıda bolǵan birinshi astanalyq qala. Elordanyń mıllıonynshy tur­ǵynynyń bıylǵy mereıtoı jyly dúnıege kelgeni de qýa­nysh­ty jaǵdaı. Elordamyz qasıetti Táýelsizdik rýhynyń – Jasam­pazdyq pen birlik rýhynyń qaınar kózine aınaldy! Astana búginde óz tarıhynyń bas­taýynda ǵana tur. Ol bizdiń mem­lekettik qýaty­myzdyń bıik sam­ǵaýyn beı­neleı otyryp, jyldan-jylǵa ajarlanyp keledi. Astana qury­lysy jańa memlekettiń, jańa qoǵamnyń qurylysy retinde kıeli mánge ıe boldy. Astana ót­ken­niń barlyq qundylyqtaryn jı­na­q­tap, bolashaqtyń jarqyn kelbetin elestetti. Ult densaýlyǵy, densaýlyq saqtaý salasyn damytý jáne salamatty ómir saltyn qalyptastyrý ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýdyń mańyzdy faktorlaryna aınaldy. Otandyq densaýlyq saqtaý salasy álemdik standarttar deńgeıine kóterildi: zamanaýı medısına or­ta­lyqtary, aýrýhanalar men emhanalar salyndy, elimizdiń barlyq óńir­lerinde zertteýler men joǵary tehno­logııaly operasııalardyń búkil spek­tri júzege asyrylýda. Qazaqstan azamattarynyń den­saý­lyǵy, bilimi men ál-aýqaty art­ty. Ortasha jalaqy 9,3 esege, zeınetaqy 10 esege ósti. Elimiz­de osy ýaqytta 1300-den astam den­­saýlyq saqtaý nysandary salyn­dy, olar eń zamanaýı qural­dar­men jabdyqtaldy. Elimizde sábı­lerdiń dúnıege kelýi 55 paıyzǵa ósti, turǵyn­dar­dyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 72 jasqa jetti. Bilim berý salasyn keshendi reformalaý Qazaqstannyń álemdik bilim berý keńistiginde laıyqty oryn alýyna jaǵdaı jasady. Otandyq bilim berý júıesi men ǵylymdy jetildirý memleket­tik saıasattyń strategııalyq ba­sym­dyq­tarynyń biri jáne eldi áleý­mettik-ekonomıkalyq jań­ǵyr­tý­dyń sheshýshi tetigi bolyp tabyla­dy. Qazaqstan eresek adam­dardyń saýat­tylyq deń­geıi boıynsha Adam damýy ındeksi álemdik tizimniń alǵashqy úshten birine kiredi. Sondaı-aq, memleket bilimdi jalpyult­tyq basymdyq retinde tanı otyryp, bilim jáne ǵylym júıesine aýqymdy qarjy bó­lý­de. Bilimge bólingen qarjy 2015 jyly 1,3 trln teńgeni qurady. Bul 2014 jylmen salys­tyr­ǵanda 312 mlrd teńgege (31%) artyq. Qazirgi tańda bilim salasy barlyq deńgeı­lerde jańǵyrtylýda. Pedagog-ustazdar bede­lin arttyrý, olardyń jal­aqy­syn kóbeıtý boıynsha júıe­li bastamalar júzege asýda. Mek­tepke deıingi, orta, kásiptik jáne joǵary bilimde túbegeıli ózgerister júrgizilip jatyr. Elimiz boıynsha 2700-den astam balabaqsha jáne jekemenshik shaǵyn ortalyq ashyldy. О́tken 25 jylda elimizde qazaq tilinde bilim beretin bir myńnan astam mektep ashyldy. Búgingi tańda mektep oqýshy­larynyń úshten ekisinen astamy, stýdentterdiń 60 paıyzǵa jýyǵy memlekettik tilde bilim alady. Elimiz bo­ıynsha qazaq tilin oqytatyn 350 ortalyq tabysty jumys isteýde. Elimizdiń túkpir-túkpirinde 1350 mektep jańadan boı kóterdi. Álemdik deńgeıdegi Nazarbaev Ýnıversıtet joǵary deńgeıdegi alǵashqy myń mamandy daıyndap shyǵardy. Barlyq óńirlerde 20 zııatkerlik mektep ashyldy. «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda 12 myń jas órenge álemniń eń beldi oqý oryndarynda bilim alýǵa stıpendııa berildi. Kásiptik-tehnıkalyq jáne joǵary bilim eń birinshi kezekte ulttyq ekonomıkanyń ma­man­darǵa degen qazirgi jáne keleshektegi sura­nysyn barynsha óteýge baǵdar ustaýy qajet­tigi aıqyn. Bul eń basty qaǵıdat – jumys berýshilerdiń talabyna saı mamandardy oqytyp shyǵarý. Kóp jaǵynan bul halyq­ty eńbekpen qamtý máselesin sheship beredi. Sondaı-aq, joǵary oqý oryndary bilim berý qyzmetimen shektelmeı, qoldanbaly jáne ǵylymı-zertteýshilik bólimshelerin qu­rý jáne damytý iske asyrylýda. 2012 jyly biz álemniń báse­kege qabiletti eń joǵary damyǵan 50 eli­niń qataryna kirdik. Táýel­sizdik jyldary ishinde ekonomıka 20 esege ósti. 1999 jyldan 2016 jylǵa deı­in bizdiń ekonomıkamyz úzdiksiz ósip keledi. Iаǵnı, 25 jyldyń 17 jy­­ly – turaqty eko­no­mıkalyq ósim. Elbasy ekonomıkany ártarap­tan­dyrý jáne ony shıkizattyq emes, joǵary tehnologııalyq jolǵa qaıta baǵdarlaý jó­ninde jańa mindetterdi alǵa qoıyp, údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq damý jónindegi memle­ket­tik baǵdarlama qarqyn alyp keledi. Azyq-túlik pen energetıka boıynsha Qazaq­stan álemdik qaýipsizdikti qamtamasyz etetin jetekshi elder tobyna kirip otyr. Elimizde ekonomıkanyń tıim­di modeli jasaldy. Bizde kom­mýnı­kasııa­nyń, óndiristiń, elektr taratý­dyń biryńǵaı júıesi bol­ǵan joq. Olar táýelsizdik jyl­dary qalyptastyryldy. Avtomobıl joldary men temir joldar biz­diń baıtaq elimizdiń ár tarapyn tikeleı baılanystyr­maı­tyn­daı etip salynyp, barlyǵy da soltústikke qaraı ketetin. Qazir «Nurly jol» baǵ­dar­lamasyn júze­ge asyrý arqyly biz biryńǵaı kólik júıesin qurýdy aıaqtaımyz. Búginde elimizde ekinshi ındýs­trııalandyrý besjyldyǵy júzege asyrylýda. Barlyǵy myń­nan asa jańa óndirister ashyldy. Buryn eshqashan bizdiń jerimizde avtomobıl, lokomotıv, vagon, tikushaq óndi­risi jáne basqa da kóptegen ón­diris bolǵan emes. Iаǵnı, elimiz­de buryn shyǵarylmaǵan 500 jańa ónim túrin shyǵarý isi ıgerildi. Sondaı-aq, 265 mıllıard dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa halqymyzdyń ıgiligine jumys istep jatyr. Jýyrda ǵasyr jobasy – Qashaǵan munaı jáne gaz kenishi iske qosyldy. Bul – álemdik energetıka salasynda sońǵy 50 jylda bolǵan eń iri oqıǵa. Elimizdiń osy jańa jeńisi Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵynda aıryqsha sımvoldyq mánge ıe. HHI ǵasyr beıbitshiliktiń, turaq­tylyq pen gúldenýdiń ǵasy­ry bolatynyna senim bildirgen Memleket basshysy Qazaqstan hal­qyn jarqyn bolashaqqa jol bastaıtyn adamzat balasynyń máńgilik qundylyqtary – erik-jiger men eńbeksúıgishtik, maqsat­kerlik qasıetterdi boıǵa sińirýge shaqyrdy. Elbasy belgilep bergen «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qazaqstandyqtardy jańa beles­terdi baǵyndyrýǵa jeteleı­tin jáne ortaq maqsatqa toptastyratyn tarıhı qujat. Elbasy aýyl sharýashylyǵyn, ásirese, aýylsharýashylyq ónimine ósip otyrǵan jahandyq suranys jaǵdaıynda aýqymdy jańǵyrtý qajet­tigin ylǵı da qadap aıtyp keledi. Álemdik azyq-túlik nary­­ǵy­nyń kóshbasshysy bolýǵa jáne aýylsharýashylyq óndirisin art­tyrýǵa qajetti baǵdardy da qadap aıtýda. Egistik alqabyn ulǵaıtý­dy, eń aldymen, jańa tehnologııa­lar engizý esebinen eleýli kóterý qajettigi kún tártibinde tur. «Qazaqstan-2050» Strate­gııa­­sy, «Nurly jol» jańa ekonomı­kalyq saıasaty, «100 naqty qadam» Ult jospary – álemniń eń damy­ǵan memleketteriniń qatary­na kirý­ge qabiletti Qazaqstannyń qýatyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan josparlar. Elbasynyń bastamasy bo­ıynsha ár azamattyń ómir súrý deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵan «Bıznestiń jol kartasy-2020», «Agrobıznes-2020», «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵ­dar­lamalary júzege asyrylyp jatyr. Táýelsizdiktiń mereıli 25 jylynda Qazaqstan Álem­dik banktiń Doing Business reı­tınginde 35-oryn aldy. Elimizde júrip jatqan ınnova­sııalyq-tehnologııa­lyq damý baǵ­darlamasynyń basty maqsaty ónerkásipti tutastaı turǵydan da, sondaı-aq, jekelegen óndirister turǵysynan da qaıta qurylymdaý bolyp tabylady. Bul – ónerkásip óndirisiniń qurylymynda oń­dy ózgeristerge qol jetkizýge, búgin­gi zamanǵa sáıkes korporatıvti qurylymdardy dúnıege ákelýge jáne uzaq merzimdi yńǵaıda ser­vıs­ti-tehnologııalyq ekono­mıkaǵa kóshý úshin negiz ázirleýge tıispiz degen sóz. Otandyq ónerká­sip ónimi­niń álemdik rynoktarda báse­kege qabilettiligine qol jet­kizý eń eleýli min­det­tiń biri retin­de alǵa tartylyp otyr. Ekonomıkalyq odaqqa kirigip, ózara básekelestik dodasynda tizgin qaqqan Qazaqstannyń maq­saty, árıne, álemdegi eń myqty damyǵan 30 eldiń qataryna ený bolyp tabylady. Bastapqyda Keden odaǵy aıasynda júzin qaı­rap, Dúnıejúzilik saýda uıy­my­na enýde ótkir qylyshtaı jarqyl­daýy tıis bizdiń el Ortalyq Azııa­nyń aıbarly da azýly bary­syna aınalýdy kózdeıdi. Elba­sy­myz­dyń «Qazaqstan-2050» Stra­te­­gııa­syndaǵy basty maqsat ta osy. Táýelsiz Qazaq eliniń taǵy bir tabysy – osy jyldarda elimiz ákimshilik-ámirshildik júıeniń basqarý dástúrlerinen túbegeıli bas tartyp, basqarýdyń zamanaýı ári tıimdi úlgisin qurýǵa bel sheshe kiristi. Prezıdenttik basqarý ınstıtýty táýelsizdikpen birge qalyptasyp, nyǵaıa tústi. Elbasy atap ótkendeı, osy­laı­sha «Qazaqstan-2050» Strate­gııasyn­da kózdelgen basty mindetter kezeń-kezeńimen oryndalyp, qal­ǵan­dary tabysty júzege asyrylýda. Sarapshylyq baǵalaý bo­ıyn­sha, Qazaqstan taıaý 10-20 jyl­da da ekonomıka ósimi boıyn­sha kóshbasshy elderdiń sanatynda bolady. Biraq álemde jıi aı­ty­lyp júrgen qazaqstandyq ǵaja­ıyp­tyń máni odan da tereńde jatyr. Elimiz damýdyń qazaqstan­­dyq úlgisin qalyptastyra otyryp, bedeli bıik, abyroıy joǵary qýatty memleketke aınaldy. Árıne, jetken jetistik­ter­men toqtaýǵa bolmaıdy. Tyn­dyryl­ǵan ister az emes, al alda atqarylatyn mindetter odan da kóp. Sondyqtan, aldaǵy jyldan da tolaıym tabys­tar kútemiz. Ábdijapar SAPARBAEV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,  ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor