Táýelsiz Qazaqstan sońǵy 25 jyl ishinde halyqaralyq arenada tolaǵaı tabystar men asqaq abyroıǵa qol jetkizdi. Túptep kelgende, olardyń barlyǵy – Elbasy usynǵan batyl bastamalar men ıdeıalardyń iske asqan naqty nátıjeleri. О́ıtkeni, Elbasynyń qaı bastamasy bolsa da tek óz halqymyzdyń ǵana múddesi emes, búkil adamzat údesimen astarlasyp jatady. Sondyqtan da bolar, Qazaqstannyń bastamalary álemdik qoǵamdastyqtyń tarapynan únemi oń baǵalanyp keledi. Munyń tarıhı dálelderi qansonardaǵy aıqyn izder sekildi saırap jatyr. Solardyń biri Semeı ıadrolyq polıgonynyń aýyzdyqtalýymen tyǵyz baılanysty.
Aıtsa aıtqandaı-aq, 1991 jyly Qazaqstannyń tizginin qolǵa alǵan Nursultan Nazarbaev halqymyzǵa esepsiz radıasııalyq náýbet ákelgen, jer astynda, ústinde jáne atmosferada 40 jyl boıy 500-ge jýyq ıadrolyq tajal synaqtar ótkizilgen, ekologııalyq zardaby áli de tolyq joıylmaǵan Semeı ıadrolyq polıgonyn, burynǵy ortalyqtyń tegeýrindi qarsylyǵyna qaramastan, óz pármenimen jaýyp, onyń sońyn ala, el aýmaǵynda ornalasqan ıadrolyq zymyrandar júıesin túgel joıýǵa da birden kirisken bolatyn. Bul jaı ǵana erlik emes, búkil álemniń sanasyn selt etkizip, kilt ózgertken, elimiz ben Elbasynyń halyqaralyq arenadaǵy abyroıyn asqaqtatqan jáne ózge memleketterdiń birinen soń birin ıadrolyq synaqtaryn toqtatýǵa májbúr etken ári kúlli adamzat múddesinen shyǵyp, álemdik qoǵamdastyqtan jappaı qoldaý tapqan aıbyndy erlik bolatyn.
Elbasynyń syndarly saıasatynan týyndaǵan antııadrolyq bul qadamnyń eshqashan mánin joımaıtynyna senim mol. О́ıtkeni, qazirgi tańda ıadrolyq lańkestik qaýpi áli beleń alyp tur ári jer betinde jınaqtalǵan ıadrolyq zymyrandar júıesiniń jalpy sanynyń 8400-ge jetkenin bylaı qoıǵanda, tek beıbit atom aıasynda elektr qýatyn óndiretin reaktorlar sanynyń ózi de bul kúnde 440-tan asyp, taıaý jyldary odan beter kóbeıetini baıqalýda. Onyń ústine, tehnogendik nemese tabıǵı sebepterdiń saldarynan jarylǵan Chernobyl men Fýkýsıma sekildi atom elektr stansalarynan taraǵan radıasııa búkil álemniń tóbe shashyn tik turǵyzyp, áli alańdatyp otyrǵany jasyryn emes. Sonymen qatar, beıbit atom obektileri men olardan shyǵatyn myńdaǵan tonna ıadrolyq ýly qaldyqtardyń ózderi de lańkesterdiń qolyna tússe, álemdik qaýipsizdikke tónip turǵan aıbalta ekeni daý týdyrmaıtyn shyndyq. Sondyqtan da bolar, álgi qaterlerdiń aldyn almasa, istiń múlde nasyrǵa shabatynyn ıadrolyq alpaýyt memleketterdiń ózderi de tereń sezinip, sońǵy jyldary jıi-jıi bas qosyp, tónip kele jatqan ıadrolyq qaterdiń jolyn kesetin sharalar qabyldaýǵa májbúr bolyp otyr.
Osy aıtylǵandardyń dálelindeı, 2010 jyly keıingi 65 jyldyń ishinde ıadrolyq qaýipsizdikke baǵyttalǵan eń iri jahandyq sammıt Vashıngtonda ótkizilgen edi. Oǵan álemniń 47 memleketiniń basshylary men BUU, MAGATE jáne Eýropalyq odaq syndy úsh halyqaralyq uıymnyń jetekshileri qatysyp, kún tártibine engizilgen atom qarýynyń lańkesterdiń qolyna túsip ketý qaýpin boldyrmaý jáne ıadrolyq materıaldardy saqtaý týraly mańyzdy máselelerdi talqylaǵan bolatyn. Bul sammıtke Nursultan Nazarbaev AQSh prezıdenti Barak Obamanyń arnaıy shaqyrýymen baryp, sammıt minberine birinshi bolyp kóterilip, ıadrolyq otyn bankin qurý, ıadrolyq materıaldardy saqtaý jáne ıadrolyq qarýlardy taratpaý jónindegi buryn qabyldanǵan kelisimderdi qaıta qarap, túzetýler engizý qajettigi týraly syndarly pikirlerin ortaǵa salǵan edi.
2011 jyly Seýlde ótken antııadrolyq sammıtke qyzyǵýshylyq tanytqan memleketterdiń sany 53-ke jetip, joǵaryda atalǵan eń bedeldi halyqaralyq uıymdardyń qatarynan Interpol da qosa tabyldy. Ol sammıttiń negizgi nysanasy kúnnen-kúnge qarqyn alyp bara jatqan ıadrolyq terrorızmmen kúrestiń negizgi baǵyttaryn belgileý jáne álemdik qaýipsizdikke tónip kele jatqan atalǵan qaterdiń jolyn kesýdi oılastyrý bolatyn. Demek, jahandyq máni men mańyzy jaǵynan bul sammıt 2010 jyly Vashıngtonda ótken antııadrolyq sammıtpen teń túspese, kem túsken joq.
Bul sammıtke Elbasy Nursultan Nazarbaev taǵy da AQSh prezıdenti Barak Obamanyń jáne Ońtústik Koreıa prezıdenti Lı Men Baktyń arnaıy shaqyrýymen barǵan bolatyn. Atap aıtý kerek, Qazaqstan lıderine degen qurmet Vashıngton sammıtinde qanshalyqty joǵary bolsa, Seýl sammıtinde de sonshalyqty bıik boldy. Jáne bul taıǵa tańba basqandaı aıqyn kórinip turdy: Seýldiń alqaly jıyndar men mańyzdy kórmeler ótetin SOEX ortalyǵyndaǵy dóńgelek ústel basyna jınalǵan álemdik kóshbasshylardyń arasynan, onyń ishinde, AQSh pen Qytaı syndy eki alyp ıadrolyq memleket basshylarynyń ortasynan ıadrolyq qarýdan áldeqashan bas tartqan beıbit Qazaqstan Prezıdentine oryn berildi. Álemdik saıasat sahnasynda eshnárse jaıdan-jaı bolmaıtynyn eskersek, búkil álem nazaryna ilikken Qazaqstanǵa kórsetilgen bul qurmetti Elbasy men elimizdiń uzaq jyldar boıy júrgizip kele jatqan beıbit te syndarly saıasatynyń jemisi deýdiń reti kelip tur.
Jáne muny álemdegi alyp ıadrolyq arsenaly bola tura, odan óz erkimen bas tartqan jáne álemdegi eń qaterli ıadrolyq polıgondy óz pármenimen jaýyp, ózgelerge úlgi kórsetken Qazaqstan Prezıdentine berilgen álemdik qoǵamdastyqtyń ádil baǵasy dep qabyldaǵan lazym.
Mine, dál osy turǵydan keletin bolsaq, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bıyl Vashıngtonda ótken antııadrolyq sammıtte jarııa etken «Álem. XXI ǵasyr» atty manıfesiniń máni zor. Bul ǵalamdyq qujatta Elbasy qazirgi zamanda kúlli álemde etek alyp otyrǵan mılıtarızm men halyqaralyq terrorızmniń adamzatty orny tolmas shyǵyndarǵa ushyratyp qana qoımaı, múlde joıyp jiberýge de shaq qalyp turǵanyn óte salmaqty dáıektermen dáleldegen. Bul qujat arqyly Nursultan Nazarbaev álem lıderlerin tym kesh bolyp qalmaı turǵanda, aqylǵa kelýge shaqyrady. Sodan soń, tek osymen ǵana shektelip qalmaı, atalǵan manıfeste shıelenisterdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar da óte nanymdy aıqyndalǵan. Máselen, HHI ǵasyrda bastalyp ketý qaýpi tónip turǵan shıelenister men soǵys órtiniń odan ári tutanýyna múmkindik bermeýdi kózdeıtin BUU-nyń arnaıy halyqaralyq konferensııasyn ótkizý qajet ekenine úlken mán berilgen. Jáne bul sharany kesheýildetpeı, tez iske asyrý qajettigi de basa aıtylǵan.
Bulaı deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni, qanquıly lańkestik aktiler búgin jekelegen memleketterdiń ishki saıası-áleýmettik kúresiniń sheńberinen shyǵyp, sheshýi qııamet halyqaralyq faktorǵa ulasyp otyr. Odan da naqtyraq aıtqanda, jekelegen elderdegi ishki shıelenister múlde asqynyp, Eýropa, Azııa jáne Afrıka memleketterindegi lańkestik qantógisterge jalǵasyp ketkenin, sonymen qatar, mıllıondaǵan bosqynnyń, qıraǵan qalalardyń, sol sııaqty, quny sheksiz tarıhı jádigerlerdiń qıratylyp jatýynyń kúndelikti tirlikke aınalyp ketkeni de ótirik emes.
Bul shyndyqty jappaı qyryp-joıatyn qarýy qambasynda turǵan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri bolyp tabylatyn alpaýyt bes memlekettiń basshylary túsinbeı otyr deýge de negiz joq. Solaı bola tura, álgi tajal qarýdy birjolata joıyp jiberý, birinshiden, olardyń qaperine de kirmeıdi, ekinshiden, ondaı sheshim qabyldaýǵa olardyń batyldary da jetpeıdi. Sebebi, bir-birine senbeıdi. Sondyqtan olardyń qazirgi tirligi bir-birin nemese qoldarynda atom qarýy bar ózge memleketterdiń ıadrolyq zymyrandar júıesin nysanaǵa alyp, kúndiz-túni baqylaý jasaý men ıadrolyq qarýǵa ıelik etýge belsendilik tanytyp otyrǵan ózge memleketterge múmkindik bermeýdiń joldaryn qarastyrýdan ári aspaýda.
Qoryta aıtqanda, 2017-2018 jyldarǵa BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes músheliktiń mandatyn alǵan Qazaqstannyń álemniń ıadrolyq qaýipsizdigin saqtaýǵa baǵyttalǵan batyl is-qımylynyń burynǵydan beter kúsheıe túsetini kúmán týdyrmasa kerek.
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri