Jańa tarıhı kezeń jaǵdaıyna baılanysty aýqymdy prezıdenttik reformalar júzege asyrylyp jatqan kezde, elimizdegi saıası partııalarǵa saılaýshylar seniminiń jańa mandatyn alý qajet boldy. Ári daǵdarysqa qarsy sharalardy iske asyrý maqsatynda qoǵamdyq shoǵyrlaný qajettiligi týyndady. Osyǵan baılanysty kezekten tys parlamenttik saılaýdy taǵaıyndaý jáne ótkizý týraly sheshim qabyldandy.
Parlamenttik saılaý naýqanynyń bastalýyna Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Besinshi shaqyrylǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń Májilisin taratý jáne Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi depýtattarynyń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý týraly» 2016 jylǵy 20 qańtardaǵy Jarlyǵy negiz boldy. Al Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq saılaý komıssııasy óziniń 2016 jylǵy 20 qańtardaǵy qaýlysymen Qazaqstan Respýblıkasy máslıhattary depýtattarynyń kezekti saılaýyn taǵaıyndady. Saılaýdyń ekonomıkalyq daǵdarysqa baılanysty máselelerdi shuǵyl qoǵamdyq talqylaý jáne sheshý ınstıtýty bolýy tıistiginen týyndaǵan kezekten tys parlamenttik saılaýdy taǵaıyndaý qoǵamda túsinistik pen qoldaý tapty. Osylaısha, saıası partııalardyń tizimderi boıynsha Májiliske jáne máslıhattarǵa saılaý taǵaıyndalyp, ol 2016 jylǵy 20 naýryzda ótkizildi. Qazaqstan halqy Assambleıasynan kandıdattar 2016 jylǵy 21 naýryzda saılandy.
Bul saılaýdy ákimshiliktendirýmen barlyq 13 399 saılaý komıssııasy, onyń ishinde 9 840 ýchaskelik komıssııa Ortalyq saılaý komıssııasynyń basshylyǵymen eldiń saılaý organdarynyń búkil júıesi júzege asyrdy. 1995 jyldan beri qaraı alǵanda, altynshy saılaý naýqany bolǵan parlamenttik saılaý – Qazaqstannyń demokratııalyq memleket beınesinde damýynyń taǵy bir aıǵaǵy bolyp tabylady. Osy saılaý boıynsha Qazaqstan azamattary saılanǵan ókilderi arqyly memleketti basqarýǵa belsene qatysty.
Taratyp aıtar bolsaq, qańtarda jáne aqpanda ótken saıası partııalardyń sezderinde olardyń tıisti saılaýaldy baǵdarlamalary qabyldanyp, Májilis depýtattyǵyna kandıdattardyń tizimderi bekitildi. Bul naýqan barysynda eldiń 6 saıası partııasy – «Nur Otan», «Aq jol», JSDP, Qazaqstannyń Kommýnıstik halyq partııasy, «Aýyl» jáne «Birlik» 234 kandıdat kórsetilgen tizimderdi usynyp, Ortalyq saılaý komıssııasyna engizdi. Jumyldyrý faktoryn kúsheıtý maqsatynda saılaý úderisine barlyq qatysýshylarǵa OSK jelisi boıynsha aqparattyq, oqytý, jumyldyrý beınerolıkteri, beınerolıkterdiń ınternet-nusqalary, jadnamalar, ádistemeler, jınaqtar jáne basqa da baspa ónimderi ázirlenip, ol jumys barysynda qoldanyldy, óńirlerden túsken barlyq suraqtarǵa tolyq jaýaptar berildi.
Ashyqtyq pen jedeldikti qamtamasyz etý úshin OSK janynda baspasóz ortalyǵy turaqty túrde jumys istedi. Sonymen qatar, saılaý naýqany barysynda Ortsaılaýkom jumysynyń jańa uıymdastyrý nysandarynyń biri – barlyq múddeli buqaralyq aqparat quraldary úshin saılaý úderisiniń ár satysynda brıfıngter ótkizý engizildi. Materıal usynýdyń bul nysany jumys tıimdiligin aıtarlyqtaı arttyrdy. Osylaısha, buqaralyq aqparat quraldarynyń barlyǵy derlik elektorattyq naýqannyń kezekti satysynyń erekshelikteri jóninde egjeı-tegjeıli habarlanyp otyrdy. Brıfıngti júrgizgen Ortsaılaýkom múshesi brıfıng taqyryby boıynsha jýrnalısterdiń barlyq suraqtaryna jaýap berdi. Sóıtip, jurtshylyq saılaý úderisi týraly dáıekti túrde habardar etildi.
Bıylǵy jylǵy 16 naýryzda OSK «Habar» telearnasynda parlamenttik saılaýǵa qatysqan barlyq 6 saıası partııanyń pikirtalasyn uıymdastyrdy. Oǵan ár saıası partııadan bir ókilden qatysty. Pikirtalas jalpyǵa birdeı ádep normalaryn saqtaı otyryp, joǵary uıymdastyrýshylyq jáne saıası deńgeıde ótkizildi. Pikirtalas saılaýshylar ortasynda úlken qyzyǵýshylyqqa ıe bolǵanyn atap ótken jón. Al saılaý barysyn jarııa etý monıtorıngin Ortsaılaýkom respýblıkalyq jáne óńirlik 222 gazetke, 15 jýrnalǵa, 47 respýblıkalyq jáne óńirlik telearnaǵa, 12 radıoarnaǵa, sondaı-aq, 162 tanymal qoǵamdyq-saıası ınternet-resýrstarǵa qatysty júrgizdi. Osy jyldyń 25 aqpany men 26 sáýiri aralyǵynda buqaralyq aqparat quraldary atalǵan saılaý naýqanyna arnalǵan 30 myńnan asa materıal jarııalady. «Saılaý kúndeligi» baǵdarlamasynyń shyǵýyn kún saıyn jáne apta saıyn uıymdastyrǵan, ózderiniń saılaý týraly aıdarlary aıasynda mamandardyń qyzyqty túsiniktemelerin, suhbattardy, maqalalardy jarııa etken jáne basyp shyǵarǵan «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda» gazetterin, «Habar», «Qazaqstan» telearnalaryn jáne Qazaq radıosyn atap ótýge bolady.
Saılaý kúni 7 mıllıon 561 myń 150 adam daýys berdi. Bul saılaýshylardyń jalpy sanynyń 77,12 paıyzyn qurady. Azamattardyń jappaı kelýi 80 paıyzǵa jýyq bolǵany qazaqstandyqtardyń osy saılaýda belsendi daýys bere otyryp, óziniń saıası bolashaǵyna jaýapkershilikpen qaraǵanyn kórsetedi. Osylaısha, elimizdiń azamattary ózderiniń daýys berýleri arqyly tańdaý jasap, qoldaý kórsetti.
Májilis depýtattyǵyna kandıdattar tek saıası partııalardan ǵana emes, sondaı-aq Qazaqstan halqy Assambleıasynan da usynylǵandyqtan, 2016 jylǵy 29 aqpanda Assambleıa Keńesi usynǵan Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna kandıdattar Ortalyq saılaý komıssııa-
syna tirkeý úshin qajetti qujattardy usyndy. О́ziniń 2 naýryzdaǵy otyrysynda Ortsaılaýkom Qazaqstan halqy Assambleıasynan saılanatyn Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna 9 kandıdatty tirkedi, olar úshin respýblıkalyq bıýdjet qarajatynan bólinetin tıisti shyǵystar mólsherin aıqyndady. Qazaqstan halqy Assambleıasy usynǵan Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna kandıdattardy tirkeý aıaqtalǵan soń, 6 naýryzdan Qazaqstan halqy Assambleıasy saılaıtyn Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna kandıdattardyń saılaýaldy úgiti bastalyp, ol 19 naýryzda aıaqtaldy.
Saılaý kúni – 20 naýryzda 6 saıası partııadan 7 paıyzdyq kedergini eńsergen «Nur Otan» partııasy, «Aq jol» partııasy, Qazaqstannyń Kommýnıstik halyq partııasy Májiliste 98 depýtattyq orynǵa ıe boldy. Al Qazaqstan halqy Assambleıasy 21 naýryzda óz ókilderine daýys bere otyryp, olardyń Májiliste 9 depýtattyq oryndy ıelenýine múmkindik berdi. Saılaýdyń demokratııalylyǵynyń eleýli aspektisi Qazaqstannyń konstıtýsııalyq-zańnamalyq normalar arqyly az etnostardyń saıası quqyqtaryn bekitýi jáne nyǵaıtýy boldy. Alty saıası partııanyń úsheýiniń Parlamentke ótýi kóp partııaly Parlamenttiń túrli kózqarasty, túrli ıdeologııany bildiretinin jáne túrli áleýmettik toptan ókildik etetinin aıǵaqtaıdy. Bul Parlamentti neǵurlym kásibı etedi. Saılaýdyń nátıjesinde, Májiliske belsendi zań shyǵarýshylyq qyzmetpen aınalysyp otyrǵan 107 depýtat saılandy.
Otandyq, sheteldik jáne halyqaralyq baıqaýshylardyń saılaýdyń barlyq kezeńi boıynda saılaý rásimderiniń iske asyrylýyn, saılaý kúni daýys berý barysyn baıqaýy saılaý úderisiniń bedelin arttyryp, oǵan ashyqtyq, transparenttilik, ádildik múmkindikterin beredi, bir-birimen belsendi elektorattyq tájirıbeler almasýyna járdemdesedi. Osyǵan baılanysty eldiń barlyq saılaý ýchaskelerinde 40 myńnan astam otandyq baıqaýshy monıtorıngti qamtamasyz etti.
Álemdik qoǵamdastyqtyń múshesi retinde EQYU-nyń 1990 jylǵy Kopengagen qujatynyń 8-paragrafyn basshylyqqa alyp, Qazaqstan óziniń saılaýlaryn halyqaralyq baıqaýshylardy kóptep shaqyrý arqyly jarııaly, ashyq jáne transparentti túrde ótkizip keledi. Sondyqtan Ortsaılaýkom Syrtqy ister mınıstrliginiń usynýy boıynsha shet memleketter men halyqaralyq uıymdardan 817 baıqaýshyny akkredıttedi. Bizdiń SIM sol kezeńde 30 elden sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynyń qazaqstandyq saılaýdy baıqaý quqyǵy berilgen 150 ókilin de akkredıttedi. Sóıtip, parlamenttik saılaýdyń barysyn barlyǵy 967 halyqaralyq baıqaýshy baıqady. Baıqaýshylardyń osyndaı qomaqty sany halyqaralyq qoǵamdastyqtyń respýblıkanyń kezekten tys parlamenttik saılaýyn qoldaıtynynyń taǵy bir kórinisi boldy.
Halyqaralyq uıymdardyń baıqaýshylar mıssııalary, onyń ishinde EQYU men TMD parlamenttik saılaýǵa jalpy baǵa berdi jáne saılaý úderisiniń qyrlary men daýys berý barysyn da jeke baǵalady. Jalpy, saılaýǵa berilgen baǵalar oń boldy, eskertýler de bar ekenin jasyra almaımyz. Olar EQYU/DIAQB mıssııasynyń qorytyndy esebinde keltirildi, óz kezeginde Ortsaılaýkom osy halyqaralyq uıymnyń basshylyǵyna jetkizilgen qarsy dáleldermen túsinikteme de ázirledi.
Parlament Májilisi men jergilikti ókildi memlekettik organdar – máslıhattarǵa ótkizilgen 2016 jylǵy saılaý aıaqtalyp kele jatqan jyldyń eleýli saıası oqıǵasy boldy. Biz sol elektorattyq is-sharany osylaı dep baǵalaımyz. О́ıtkeni, oǵan is júzinde barsha el qatysty. Sondyqtan da, bul saılaý saılaýdyń jalpyǵa birdeıliginiń halyqaralyq moıyndalǵan qaǵıdatyn, onyń balamalylyǵyn saqtaýymen birge, daýys berý qupııasyn, saılaýdyń ashyqtyǵy men transparenttiligin qamtamasyz ete otyryp ótkizildi dep aıta alamyz.
Marat SÁRSEMBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi