Ulttyń uly aqyny

Oǵan jańa urpaq kózimen qarar kez kedi Qazaq jyrynyń aq nóser jaýyny, aq tútek daýyly, «naızaǵaıly qara bulttan ot alǵan» óleńimen ómirinen óleń jasap bergen Qasym rýhy, Qasym jyry búgin bizben birge Qar­qara­ly­nyń qarııa taýlaryn, qazaqtyń qara orman jurtyn terbetip tur. Qasymnyń aqyndyq bolmysyn, júreginiń lúpilin, seziminiń syńǵyryn taný úshin onyń óleńbaıanyna aınalǵan ómirbaıanyna úńilmeı bolmaıdy. Qalsam bir qaýsap men ólip, Dostarym ańsap ókinbe. Naızaǵaıly qara bult bolyp, Jańbyr bop jaýyp ótti de. Qazaq jyryndaǵy sanaýly sańlaqtar sana­tynda dara daýysy, órshil úni, qaıtalanbas qol­tań­basy bar Qasym Amanjolovtyń sońynda qas­terli murasy qaldy. Onyń óleńderi men poema­lary, sonetteri men romans­ta­ry, aýdarmalary men maqalalary ýaqyt atty qudi­ret­tiń kózimen qara­ǵanda, óziniń talanty men daryn qýatyn aldaspandaı jarqyratsa da, tarıhtyń alasa­pyrandarynda ıdeologııalyq tizgin shyǵarmashyldyq sharyqtaýǵa tosqaýyl bolǵanyn da ańǵarý qıyn emes. Aqyn ǵumyry býyrqanǵan bulqynystardan, qarama-qaıshylyqtan, baq pen sordan, aq pen qaradan turady. Onyń ǵumyry qasiret pen qasıetke toly ǵumyr. Ulttyq poezııamyzdyń Abaıdan keıingi asqar bıikteri Ilııas, Maǵjan, Sákenderdi júıesiz júıe júndeı tútip, týlaqtaı qadirin qaldyrmaı tarıh sahnasynan kózderin «joıǵan» tusta Qasym-jyrdyń jasyndaı jarq etýi qasıetti qara óleń rýhynyń jan daýysy edi. Menińshe, Qasym – óleń Ana – jurttyń qur­saǵynan ǵasyrda bir týatyn ǵalamat. Aqyn jy­rynda Shyǵys pen Batys shaıyrlarynyń qalamy­nan týǵan injý-marjan­dardyń jarqyly, jyraý­lyq poezııanyń rýhy bar. Otandy da, ortany da aqyn tańdamaıdy. Bul óleń sol ýaqyttyń kózimen qaraǵanda shyn mánindegi qubylys, sol kezeń jaıly jazylǵan keremet týyndy. Endeshe, «Sovettik meniń óz elim» dep aqyn­nyń asqaq pafospen ún qatýyn HHI ǵasyr urpaq­tary da alǵaýsyz qabyldar. Hal-qaderinshe ishki ıirimderine súńgir. Týǵan dalasyn tap Qasymdaı egilip, tógilip emirenip jyrlaǵan aqyndar kemde-kem. «...Qazaqstan deıtin meniń bar elim, Jatyr alyp jarty dúnıe álemin! Bul dalany anam jaspen sýarǵan, Bul dalada atam qolǵa tý alǵan. Bul dalaǵa jylap kelip ýanǵam, Bul dalany kórip alǵash qýanǵam, Bul dalada ósken janda joq arman!» Osy joldardy Qasym jaıly tolǵanysynda mysal­ǵa alǵan akademık Serik Qırabaev: «Bul – búgingi aıty­latyn egemendiktiń sózi eken; Qasymnyń ony ýaqyty­nan buryn aıta bilgeni de daý týdyrmaıdy» – dep sheshimdi de kesimdi baǵasyn aıtady. Jer betinde sharlaǵan izi qalǵan aqynnyń qazaqtyń ormany men dalasyn, taýy men kólin, jazıraly baı­taǵyn jyr etkende árýaqtanyp, rýhtanyp ketetinin, onyń bolashaǵyna senip, baryna balasha qýanatynyn baıqaısyń. Bizdińshe, HH ǵasyrdaǵy qazaq jyryn Qasym­ǵa deıingi jáne Qasymnan keıingi kezeń dep bólip aıtýǵa ábden bolady. Qarańǵy túnniń qoınaýyn naızaǵaı jarqylymen tilgilegen qudiretti jyrlar arqyly ol óz dárishanasynyń juldyzdy shákirtterin molaıtty. Ol mekteptiń aty – Qasym mektebi edi. Bul jóninde qazaqtyń abyz aqyndarynyń biri Ábdilda Tájibaev bylaı deıdi: «Árbir ónerdiń ózindik mádenıeti bar. Sol mádenıet poezııaǵa da tán. Qasymnyń osy sheberligin onyń qazaq poe­zııasyna bergen mádenıeti dep tanýymyz kerek. Qasymmen osynsha shuǵyldanýymyzdyń bir sebebi: ol óziniń jańa serpinimen keń tynysty jyrlar týǵyzyp qana qoımaı, ózgelerge de erekshe yqpal jasady. Osy kúngi súıikti aqyndarymyzǵa aınalǵan Ǵafý Qaıyrbekov, Iztaı Mámbetov, Amanjol Shamkenov, Tuman­baı Moldaǵalıev, Erkesh Ibrahım, Tilegen Shopashev, taǵy basqalar eń áýeli Qasymǵa shákirt bolyp bastaǵandaryn jasyrmasa kerek. Kópke deıin kúshti lırıkterimizdiń biri Syrbaı Máýlenov te shabyt týraly oılardy Qasymsha qaıtalap júrdi. О́z stıli bar, ózindik ornyqqan joly bar kekselerimizdiń ózinde de Qasym ıntonasııalary, tipti onyń daıar teńeý sózdikteri de kezdesip qalyp otyrady.» Ábdilda aqynnyń óziniń zamandasy, tipti ózinen bir-er jas kishiligi bar Qasymǵa qarata aıtqan osy bir júrekjardy lebizin Qasym mektebiniń qalyptasýyna berilgen baǵa, moıyndaý dep qabyldaýymyz kerek. Zamananyń zańǵar aqyny Muqaǵalı Maqataev Qasym aǵasyn sonsha qasterlep: «...Jedi... Tyndy... Keremet dertter tónip, Keń keýdede ketti ǵoı kekter sónip. Qasym degen qalǵyǵan janartaý ǵoı, Janartaý ǵoı... Jandy da ketti órtenip. «Bir kúı bar dombyramda» – ıesi Qasym. Qasym solaı bolmasa, nesi Qasym!? Jyr báıgege attanǵan adam bolsa Sóredegi Qasymyn esine alsyn», dep uly aqyn­nyń árýaǵyn aıalaı otyryp júrek sózin aıtady. Qazaqtyń taǵy bir tuǵyrly aqyny Jumeken Nájimedenov: «...Mezgilim az qaıtpaǵan, jasymaǵan, Al túńilgen kezderim basym odan. Mazalama Pýshkındi, meniń úshin Jetip jatyr ózimniń Qasym aǵam...» dep asqaq­tatady. Bul aqyndardyń qaı-qaısy da ultymyzdyń juldyzdy shaıyrlary, Qasym mektebiniń dáriskerleri. Búgingi urpaqtyń negizgi ustanar baǵyty – aqynnyń kisilik kelbeti men asqaq jyrlarynan qa­lyptasqan aqyndyq tulǵasy bolýy kerek. О́kinishke qaraı, qaı ortada bolmasyn, Qasym jaıly aıtylar sózdiń bir ushy aqynnyń baspanasyzdyǵy jaıly áńgimege baryp tireledi. Aqyn jaıly «mıfke» aına­lyp ketken osynaý bedelsiz áńgimege el-jurttyń óner adamdarynyń talaıly taǵdyry jaıly alyp-qashpa jel sózderden quralǵan túsinigin qossaq, qazaqtyń kóptegen tarlan tulǵalaryn kemsitýge aparyp soǵatyn bir byqsyq pıǵyldy ańǵara­myz. Aqyn degen «sál qııalılaý, ózge jurttan pendelik nesibesi kemshin, tirlik soqpaǵynyń soqtyqpaly qııametti tustary moldaý adam» degen túsinikten arylatyn ýaqyt jetti. Mundaı ıdeologııalyq nári joq áńgimelerden ulttyq tulǵa, qazirgi kezeńde jetisińkiremeı turǵan ulttyq azamat, memleketshil hám memlekettik tulǵa qalyp­tastyra almasymyz anyq. Al, Qasym jyrlarynan izdegen joǵymyzdy taba alamyz. Qasymdy endi jetimdik taǵdyrynan aryltyp, baspanasyzdyǵyn da, tirliginde kóldeneń kezdesken kóp kedergimen kúresip shamyrqanǵan adam qal­pynda elestetýge negiz joq. Qasym – qazaqtyń ózi, sol qystalań dáýirdegi ár qazaqtyń qasıeti Qasym­nyń ǵumyrynan, jyrynan ańqyp tur. Qasymnyń basynan ótken aýyr taǵdyr ár qazaqtyń basynan ótken joq, ótse de, erdiń eri, azamattyń azamaty ǵana shydas berer syndy kóterer biregeı erleriniń basynan ótti. Sol turǵydan qaraǵanda, Qasym tirshiliginde ulttyń namysy men aryn, taǵdyryn, ónerin arqalaǵan aqyn edi. Endi arada ǵasyr ótkende Qasym ár qazaqtyń júreginde azattyq pen qazaq qasıetiniń jyrshysy, arman-murattardyń jarshysy retinde qaıta týýy kerek. Ár qazaqtyń júregi Qasym jyryna baspana bolýy kerek. Qazaqtyń ulttyq ádebıetiniń san ǵasyrlyq sal­qar kóshin saralap qarap otyrsaq, sonaý Kúltegin, Qorqyt dáýirlerinen bastap-aq, sóz ustaǵan aqyn-jyraýynyń asqaq tulǵasy erkin qalyptasqan. Qorqyt ata segiz hanǵa ýázir bolǵan, sózine jarty jalǵannyń jurty ılanǵan áýlıe edi. Maıqy bı men Asan Qaıǵy, Aqtamberdi, Buqar babalarymyz sózine buqara halyq qana emes, han-sultan bas ıgen qadirli aqyndarymyz bolatyn. Abaı zamanynda da, sal-seriler dáýirinde qazaqtyń basynan jeke memlekettigi ketken soń ulttyq muramyz ben ónerimiz, salt-dástúrimiz, qazaqtyń óz ortasyndaǵy, atyrabyndaǵy adam kelbetin qalyptaǵan ózgeshe jyr úlgileri dúnıege keldi. Al Qasym týǵan dáýir de qazaqtyń basynan jeke memlekettik mártebe alys bolǵan, memleketshildik rýh, ulttyq ıdeıa alastalǵan alasa­pyran kez edi. Soǵan qaramastan, Qasym jáne sol dáýirdegi qazaq jyrynyń qanshama jampozdary ulttyq poezııanyń týyn asqaq ustaı bildi. Qazaqtyń qaı dáýirde bolmasyn, aqyny – erjúrek batyr, batyry – aqberen aqyn bolǵany tarıhtan belgili. Al Qasym basynan ótkergen órt-daýyldy ǵumyr keshegi er etigimen qan keship, at aýyz­dyǵymen sý ishken qa­zaqtyń rysarlyq dáýiri­niń jıyrmasynshy ǵasyr­da­ǵy qaıtalanǵan kóshir­mesi. Qasymnyń maıdan jaıly jaz­ǵan, soǵys taqy­ry­byn tolǵaǵan alapat jyrlary keshegi Aq­tamberdi sarynynyń jańasha yrǵaǵy, Qasym­nyń soǵysta qurban bolǵan Abdolla dosyn jyrǵa qo­sýy Mahambettiń Isataıdy jyrlaǵanynyń jańǵyryǵy. Abdolla demekshi, Qasym Amanjolovtyń tek lırık aqyn ǵana emes, keń tynysty epık ekeni de belgili. «Aqyn ólimi týraly ańyz», «Bizdiń dastan», «Boran», «Jambyl toıynda» atty poemalary osy sózimizge dálel. Aqyn poemalarynyń ishindegi eń shoqtyǵy bıigi – surapyl soǵys jyldarynda dúnıege kelgen «Aqyn ólimi týraly ańyz» atty poema. Bul aqynnyń atyn aspandatyp, dańqyn kókke kótergen ólmes óleń, tuǵyrly týyndy. Osy poema jóninde eń birinshi bop «Sosıalıstik Qazaqstan», qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1944 jyl­ǵy 6 maýsymdaǵy sanynda pikir aıtqan Ǵabıt Músire­pov aǵamyz: «Jalyndy sózben jaýǵa attandyrar, jan sózimen jas tamshylatar aqyn sózi ózegin órtep, júregin terbep shyqqan. Shynyn aıtý kerek, bul bizdiń ádebıette áli aıtylmaǵan sózder», dep baǵasyn beredi. Al Nıkolaı Tıhonov bolsa bul poemany: «Qazaq poezııasynyń marjany», dep atady. О́zi jaýjúrek batyr, rýhy asqaq aqyn, sal-seriligi bir tóbe Qasym – qazaq ulttyq aqyn­darynyń HH ǵasyrdaǵy jańasha kelbet ıelengen jıyntyq obrazy desek artyq emes! Onyń jaýyn­gerlik jyrlary jyraýlar poezııasynyń zańdy jalǵasy, rýhanı urpaǵy, onyń azamattyq poezııa­sy Shortanbaı, Murat, Abaı salǵan aqyndyq joldyń sony soqpaq, dara dańǵyldarǵa ulasýy, onyń lırıkasy Maǵjan men Ilııas, Sultan­mah­mut, topyraǵynan nár-qýat alǵan poezııa desek te jańy­lyspasymyz anyq. Sózimizge dálel izdeseńiz, qazaq poezııasynyń ár dáýirdegi tóltýma jaýhar­la­ryn Qasym poezııasymen ushtastyra otyryp oqyp kórińiz. XV ǵasyrdaǵy qazaq jyrynan XX ǵasyrdaǵy Qasym óleń­deriniń rýhyn ańǵarasyz, XIX ǵasyrdaǵy dáýirnamalyq jádigerlerimizdiń Qasym jyrlary arqyly jańasha órnektelýin taný, tabý asa qıyn emes. Qasym jyrlarynyń rýhanı qýaty, sol dáýir turǵysymen salǵastyra qaraǵandaǵy tosyn obrazdar galereıasy, erekshe minez, jańa býyndyq-mátindik qa­lyp­tar, Qasym aýdarmalaryndaǵy shy­ǵystyq názırá dástúri de áli tolyqqandy zerttelmeı kele jatqan tyń taqyryp. Qasymnyń sol dáýirde jazǵany bir bólek te – densaýlyq kúıimen, soǵys qasiret-qııametimen, ıdeologııa qaqpaqylymen jaza almaı ketken dúnıeleri qansha­ma deýge bolatyn tárizdi. Bul – Qasym izin jalǵaýǵa talpynǵan qazaqtyń ár aqyny úshin ashyq alań, kókjıegi keń keńistik emes pe! Máselen, aqynnyń «О́zim týraly» atty ǵumyrnamalyq dúnıesi aıaqtalmaǵan úlken shyǵarmanyń bizge jetken ushqyny ǵana! Úzindi ispetti qalpynyń ózinde ánimen qosyla órilip, estigen, oqyǵan jannyń jadyna tasqa qashalǵandaı sińip ketetin, izin qaldyryp ketetin osynaý klassıkalyq dúnıe tolyǵymen qolymyzǵa tıgende, zaman murasyna aınalǵanda qalaı bolar edi. Álemniń kóziqaraqty salaýatty ǵalymdary men izdenimpaz bilmekke qushtar ár turǵyny úshin Mılos Venerasynyń ıyǵy tusynan qyrqylǵan qoly týraly ańyz qandaı jumbaq tylsym bolsa, Qasym jyrynyń jalǵasy da qalam ustaǵan qazaq úshin bir qudiretti qupııa. Shyntýaıtynda, Mılos Venerasynyń qyrqylǵan oń jaq qoly qalaı somdalǵan eken, ol qolyna ne ustap turdy eken – «О́zim týraly» jyrdyń sońynda aqyn ne aıtpaq boldy eken?! Ne bolmasa, aqynnyń bala kezgi dosy Mekebaı Jazy­baevtyń jyrdaı etip aıtatyn aqyn armany týraly ne bilemiz?! Ǵumyrynyń sońynda Kókshetaýda, Býrabaıdyń ja­ǵalaýynda kemdikún syrlasyp, keshegi ótken balalaq shaq­tyń jyryn-syryn aıtyp taýysa almaı ketken Qasym dosyna «Qarqaralynyń qazaǵy» atty roman jazýǵa ázir­lenip júrgenin aıtyp edi ǵoı. Ol romannyń «Bos­tandyq», «Bolshevık Sadyq», «Tóbe­les», «Dúı­sen­niń ólimi», «Aq­mo­lada», «Kim ekenimdi erteń túste bilesiń», «О́teý­baıdy qasqyr talaýy», «Aqyjan búrkitshi» syndy bólimderi bo­latynyn, ár obrazdyń ereksheligin sıpattap aıtqan estelikti ár estigen saıyn kókiregimde ókinish pen arman bas kóte­redi. «Qarqaralynyń qazaǵy» atty Qasym jaıly ja­zylmaı qalǵan, jaza almaı ketken týyndysyn qazirgi qa­zaq jazýshysynyń biri aqynnyń arýaǵyna arnap jazyp shyq­sa artyq bolmas edi! Aqyn rýhyna ólmes eskertkish bolar edi. Qasym týraly az jazylǵan joq. Onyń ósken ortasy men adamı kelbeti, jyrlarynyń týý tarıhy, jazǵan dú­nıe­leriniń alǵysharttary týraly edáýir estelik, saraptama maqa­lalar bar. Qazir Qasymnyń kózin kórgen, so­ńyna ergen, sózin, jyryn jattaǵan zamandastary joq­tyń qasy. Búgingi urpaqqa sol dáýirden syr shertetin estelikterdi qaıyra usy­nyp, aqynnyń azamattyq kel­betin qalyptastyratyn dúnıeler jasaý ortaq pary­zymyz. Bul úshin biz aqyn jyrlaryn tereń ǵylymı zertteýge salyp, ǵylym kózimen, fılosofııa kózimen jańa zaman, ulttyq tanym tezimen saralaýymyz kerek. Qasymtanýǵa jańa zaman, jańa urpaq kózimen qarar kez keldi. Aqyn murasy – qazaq jurtyna ortaq. Osy tusta qadap aıtatyn bir dúnıe aqyn shyǵar­malarynyń ǵylymı tekstin jasaý arqyly bir júıege túsirip, qoljazbasymen salystyra kele onyń tolyq­qan­dy akademııalyq jınaǵyn saýatty túrde túsinik­te­melerin bere otyryp jurtqa usynar kez jetti. Osydan týra on jyl buryn Ǵafańnyń, Ǵafý Qaıyrbekovtiń «Alys ta jaqyn jaǵalaýlar» atty ádebı portretter kitaby jaryq kórgen bolatyn. Sol kitapta aqyn aǵamyzdyń Qasym jaıly erterekte jazylǵan esteligi jarııalanǵan. Ǵafań bylaı deıdi: «Qasym týraly osynaý jyldarda ja­zylǵan qanshama maqalalar, zertteý, monografııalyq eńbekter, zamandastar aıtqan estelikter, onyń ishinde ózimniń jazǵan ár kezeń, ár tustaǵy tolyq­tyrylyp otyrǵan paıymdaýlarymnyń ishinen – qysqasy, bár-bárisinen men álgi kókeıimde kópten aı­tylyp kelgen uǵymnyń, túıin-qorytyndynyń atyn, esi­min esh kezdestirgen emespin. Iаǵnı, bul uǵym, bul paı­ymdaý kádimgi týyp, erjetip, ósip-ónetin adam tirliginiń jo­lyndaı ýaqyt keship baryp, tanylatyn uǵym, túsinik, konsepsııa eken. Endi búgin sonyń atyn aıtsam – ol «Qa­sym Amanjolov – qazaqtyń ulttyq aqyny» – degen uǵym eken». Qasymnyń jyryn jalǵap, syryna ortaq bolǵan Ǵafań bulaı dep tegin aıtpasa kerek. Qasym jyrla­ryn­daǵy ulttyq saryndy kez kelgen óleńinen kezdestirýge bolady. Qaı ýaqytta bolmasyn «ulttyq» degen anyq­tama jazýshy-aqyn qaýymnyń taqyryby men mátindik sóz qolda­ny­synan ǵana emes, shyǵarmashylyǵynyń ishki qýa­ty­nan, astarynan, sezimdik áýeninen ańǵary­latyny anyq. Taǵy da sol Ǵafań «...Ulttyq aqyn bolý úshin, bál­kim, bir kezde «ultshyl» atanǵan­dyǵy nemese ult týraly asa kóp jazǵandyǵy dálel bola almas. Vıssarıon Belınskıı Pýshkındi orystyń ulttyq aqyny degende onyń «orys» sózin qaıta-qaıta aıtý úshin emes, orys rýhyn, orys jany men kóńilin, halyq retindegi tarıhı damý baspaldaqtaryn, balań kezi men dana kezin, tili men dilin, minezdegi jaısańdyq pen osaldy­ǵyn – qysqasy, orystyń ulttyq qasıetin qamtı­tyn, ózgede joq, ózinen burynǵy da, keıinde de joq, tek Pýshkınde ǵana bar danyshpandyqtyń bir jerge toǵystyrýynda – dep aıtqan», deıdi. Qasym týraly da, onyń ulttyq saryndaǵy jyr­lary týrasynda osylaı deýge bolady. Tipti, jańa zaman ádebıettaný ǵylymynda keńestik dáýir­degi aqyndardyń ulttyq sarynda jazǵan jyrla­ryn jańasha taldaý kerek bolsa, ol taldaýdyń bel ortasynda Qasym shyǵarmashylyǵy turatyny anyq. Qasym jyrlaryndaǵy sonylyq sarynnyń bir salasy aqynnyń Maǵjan jyrlarymen úndesti­gine kelip tireletindeı. Máselen, 1940 jyly jazǵan «Sultan­mahmut týraly balladasynyń» ózinen Maǵjan jyrlaryna tán mıstıkalyq lep esedi. ... Ǵajaıyp, kún kúrkirep, etti jalt-jult, Qabyrdyń bet taqtaıy syndy sart-surt, Ot shashyp eki kózden, «toqtańdar» dep Beıitten shyǵa keldi Sultanmahmut. Ekeýi tura qaldy esi ketip, Muzdaı bop tula boıy, dir-dir etip, Qoryqqanyn ekeýiniń bilgennen soń Sultekeń amandasty jaılap jetip: ...О́lgem joq, ılanyńdar, shynymdy aıtam, О́ldi dep aıta bersin keıbir saıtan, Júr, basta, Jazýshylar soıýzynan Múshelik bıletimdi alyp qaıtam. Sen, jigit, ósek aıtyp júrgenshe qur, Molamdy men qaıtqansha kúzete tur, – Dedi de qoltyqtap ap jas aqyndy Sultekeń júrip ketti shyrqatyp jyr. Qasym jyrlary tutas bir dáýirdiń úni degen sóz artyq bolmasy anyq. Sebebi, Qasym sol dáýirde alapat soǵysty qazaq topyraǵynda jerine jetkize jyrlaǵan edi. Keshegi jaýgershilik dáýir­den qazaq qanyna sińgen erlik rýhyn otyzynshy jyldardyń aqsúıek ashtyq, qyzyl qyrǵyny joıyp tastaǵanymen, soǵys jyldary taǵy da sol ıdeologııanyń óz bastaýymen ata-babalar erligin dáripteý qaıyra qolǵa alynǵan bolatyn. Osy kezeńde keshegi epostyq rýhty, batyrlyq jyrlar sarynyn Qasym jańa dáýir poezııasy bıigine shyǵardy. Bul taqyrypty Qasym tek óz atynan emes, tutas qazaq jaýyngeri, qazaq azamaty, qazaq patrıoty atynan jyrlaǵan bolatyn. Endi bir aýyz sóz Qasymnyń shyqqan ortasy, aınalasy týraly. Qasymnyń týǵan jeri týraly, ósken ortasy týraly qazirgi ádebı-ǵylymı aınalymda birshama derekter bar. Aqyn shyǵarmalarynda jazylǵan saǵynysh sazdy oı oramdarymen birge sol jyr­lary men týyndylaryn taldaǵan qaýym birshama málimetter usynady. Jalpy, Qasymnyń bútin ómirbaıany onyń jyrlarynda tańbalanyp-aq tur... Osydan birer jyl buryn Qasym aýylyna, Qasym týǵan topyraqqa, qara qudyǵyna, Kóshen taýynyń bókterindegi qorjyntam basyna baryp qaıtqan edik. Qońyr kúzdiń salqyn raıyna qara­mastan, Qasymnyń shólin basqan qara qudyqtan bir-bir shelek sý alyp, basymyzǵa quıyp edik. Aqynnyń arly rýhy juqsyn dep, Qasym jy­ry­nyń qasıetine qanyqpaq nıetpen. Qyzyl tasyn qyna mújigen Qasym týǵan qorjyn­tamnyń jurty jatyr jermen-jeksen bop. О́zge elde bolsa, álde­qashan qabyrǵasyn qaıyra kóterip, aqyn týǵan úı dep mártebeli mańyz berip, el-jurt, alys-jaqyn­nan kelgen qonaq, qydyrympaz-týrıst ataýly at basyn tirep keler úlgili orynǵa aınalar ma edi!.. Al, keshegi-búgingi estelikterde, ózge de jazbalarda Qasymnyń kedeı ortadan shyqqany týraly jıi aıtylady. Shynymen de solaı ma? El ishindegi kónekóz qarııalar Qasymnyń ákesi Rahym­jan­nyń seri adam bolǵanyn, ortasynyń kórki bolyp, mańyn án-jyrǵa, áńgimege qandyryp júrgenin aıtady. Rahymjannyń seriligi sondaı, mingen atyn jibek arqanmen shiderlepti! Keshegi keńestik kózqaras aýanymen kedeılikti maqtan kórgen ulys serilikti de sol qatarǵa jatqyza salǵan ǵoı. Rahymjannyń eski jurtyna qarap turyp, Qasym áýleti anaý aıtqandaı sińiri shyqqan kedeı deýge bolmaıdy-aý! Esiginen tórine deıin edáýir jer, tamnyń qyr jelkesinde jerge kirermen bolǵan qabyrǵanyń qyzyl tasyna arqar múıizin kirgize jymdastyryp, qalap tastapty. Rahymjan seri el aralap kelgende, osy múıizge atyn baılaıdy eken-mis… Al, sol Qasymnyń ákesi men atasy Rahymjan men Amanjol jerlengen, bala Qasym, jetim Qa­sym ógeı áke, óktem týystan qaǵajý kórgen Qasym tún ishinde jylap baryp túnep qalyp júrgen beıit basyna Jıdebaıdaǵy Abaı men Shákárimge, Bórlidegi Muhtar Áýezovtiń ata-babalaryna, Batystaǵy Isataı men Mahambetke, Jetisýdaǵy Muqaǵalıdyń anasyna qoıylǵan eskertkish keshender sekildi máńgilikpen syrlasar qulpytas – belgi qoıý da bizdiń urpaqtyń enshisindegi kıeli is. Qasymnyń bala kezinde me, álde keıinderi me Qarqaralyda Qasym turdy degen úı bar. Úı qa­byr­ǵasynda «Bul úıde Qasym Amanjolov turǵan» de­gen belgi de ornatylǵan. Bir qyzyǵy – Qasym naq­ty bul eskertkish taqta ilingen úıde turmaǵan, osy úıge japsarlas shaǵyn ǵana úıde bolǵan eken... Jalpy, Qasym aqyn ǵumyrbaıanyna úńilseńiz áli de aıǵaqtaı, anyqtaı túsýdi qajet eter tustarǵa kezigesiz. Máselen ómirbaıandyq anyqtamalarda: « 1931 jyly Qasym Lenıngrad qalasyndaǵy orman sharýashylyǵy ınstıtýtyna túsedi. Biraq densaý­ly­ǵynyń syr berýine baılanysty bir jyldaı ǵana oqyp, elge qaıtyp, Oral qalasyndaǵy «Ekpindi qurylys» gazetine jumysqa ornalasady»,  delingen. Shyn máninde Qasym Lenıngradta oqyǵan ba? Oqysa nege shyǵarmalarynda Lenın­gradtaǵy ǵumy­ry­nan iz qalmaǵan? Oǵan Esmaǵanbet Ys­maıylov bastaǵan ǵalymdardyń, Táken Álimqulov pen Ábdilda, Syrbaı bastaǵan aqyn jazýshy­lardyń zertteý maqalalarynan, týǵan-týysqan­darynyń, qyzy Darıǵanyń esteliginen jaýap izdep taba almadyq. Al Qasym ómiriniń eń bir jemisti de ádemi kezeńi sanalatyn Oraldaǵy ǵumyry onyń óleń­baıa­nyn­da taıǵa tańba basqandaı talantty jyr­lary­men tańba­la­nyp tur. Al Semeıge balalar úıine attanǵan Qasym­nyń joly qaıta aınalyp Qaraǵandy, Qarqaraly óńirine túsken be? Osy sekildi saýaldardyń jaýaby kókeıde. Qasymtaný baǵyty aıqyndar másele kóp. Eń birinshi, júıeli túrde qasymtanýmen shuǵyldanatyn ortalyq kerek shyǵar, bálkı. Aqynnyń bıylǵy júz jyldyq mereıtoıy qarsa­ńynda qasıetti Qaraǵandy óńiri aýqymdy jumystar tyndyrdy. Oblys ákimi Serik Ahmetov bas bolyp azamattar bir jeńnen qol shyǵardy. Birneshe kitaptardy, fılmderdi aıtpaǵanda Qaraǵandydaǵy Qasym eskertkishin, Jezqazǵan shaharyna qoıylǵan bıýst, Qasym alleıasy, «Qasym» jýrnalynyń dúnıege kelýi uly aqyndy ulyqtaýdyń jarqyn kórinisteri emes pe? Ásirese, Qaraǵandynyń qaq tórinen Qasym eskertkishiniń boı kóterýi osy toıdyń qazaq qoǵamy úshin eń juldyzdy sáti. «Bir jer bar Qazaqstan dalasynda, Qurbyjan, aparaıyn barasyń ba? Arqaǵa Alataýdan aqıyqtaı Bir ushsam, bolat topshym, talasyń ba!   Ol jerdiń tońy altyn, túgi torqa, Qansha alsań qazynasy túspes orta; О́shpeıtin ómirińe ot beredi Jigiti Qaraǵandy, salsań qolqa.   Qarashy Qaraǵandy kúmbezine, Boılaǵan munarasy kún kózine; Qurbyjan, qasıetti ol bir qazyna, Qýantyp, tartpas sirá kimdi ózine», – dep jyrlaǵan Qasym aqyn arýaǵyna taǵzym ete otyryp, osy mereı­toı­dyń ystyǵy men sýyǵynyń ortasynda júrgen el aza­mat­tarynyń barshasyna Allanyń nury jaýsyn demekpiz. Ár mereıtoı saıyn biz – atalar armanyn, isin jalǵaýdy murat tutqan urpaq keshegi ótken ár qalamger muralaryn saraptap, saralap otyrýǵa beıildimiz. Keıde qyzdy-qyzdymen bir tulǵa tóńireginen jańalyq ashýǵa qushtarlyq tanytyp, birneshe óner ıesi ekendigin anyqtap jatamyz. Qasym týraly da san qyrly daryn ıesi retinde kóptegen dúnıe aıtýǵa bolady. Máselen, Qasym­nyń aqyndyǵyna onyń aýdarmalary, dramatýr­gııasy, prozasy, sazgerligin qosyp, ózgeshe tulǵa­lyq qalyp jasaýǵa turarlyq. Bul anyqtaýyshtyń qaı-qaısy da Qasym úshin artyq bolmasy sózsiz. Biraq, búgingi qazaq tanymynyń basty murattary­nyń biri – Qasymnyń ulttyq aqyn, ulttyń uly aqyny ekendigin nasıhattaý der edim. Bul ǵasyrlar torabyndaǵy qazaq túısigi men tanymy úshin ulttyq aqyn, ulttyq tulǵa, ult azamaty atty temirqazyq baǵyt bolýǵa ábden syıymdy sharýa. Sebebi, Qasym jyrynan óz dáýirimen birge, arǵy-bergi tarıhtaǵy qazaq armany, ult múddesi, aza­mattyq rýh ún qatady. Qasymnyń jyry da, syry da qazaqqa ortaq, qazaqqa etene, sóıte tura álem­dik oı órisimen qaptaldas, oraılas bola alady. Qasym toıy, el Táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵymen tuspa-tus kelýi tegin bolmasa kerek! Sebebi, ár aqyn el muratynyń týyn ustaýshy, el joǵyn joqtap, baryn jalpaq ǵalamǵa jarııa etýshi, abyroıy men arynyń aınasy! Qasym jyry Alash aspanynyń araıyn asha bersin deıik. Ǵalym JAILYBAI, aqyn, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty,  Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary.