2016 jylǵy 22 jeltoqsan, Astana qalasy
Sottardyń Qazaqstan Respýblıkasy Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń Jalpy bóliginiń normalaryn qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly
Sot praktıkasynda Qazaqstan Respýblıkasy Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń Jalpy erejeleriniń jáne Jalpy bóliginiń keıbir normalaryn birkelki qoldaný maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy
qaýly etedi:
1. Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnama Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna (budan ári – Konstıtýsııa), halyqaralyq quqyqtyń jalpy tanylǵan qaǵıdattary men normalaryna negizdeletin Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksinen (budan ári – ÁQBtK) turady, ákimshilik jaýaptylyqtyń sharttary men negizderin, ákimshilik jazalardyń túrlerin, ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly ister boıynsha is júrgizý tártibin, onyń ishinde osy isterdiń vedomstvolyǵy men sottylyǵyn anyqtaıdy.
Sottar sot tóreligin júzege asyrý kezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq sharttary men ózge de mindettemeleri Konstıtýsııanyń 4-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes onyń qoldanystaǵy quqyǵynyń quramdas bóligi bolyp tabylatynyn negizge alýǵa tıis. Isti qaraý kezinde sot Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnamasynyń normalaryn, eger halyqaralyq shartpen ózge qaǵıdalar belgilense, Qazaqstan Respýblıkasy úshin onyń mindettiligin kelisý týraly sheshim ratıfıkasııalaý nemese qosylý arqyly qabyldanǵan bolsa, qoldanýǵa quqyly emes. Mundaı jaǵdaılarda halyqaralyq sharttyń qaǵıdalary qoldanylady.
Eldiń egemendigi, Konstıtýsııamen belgilengen memlekettiń birtutastyǵyn jáne aýmaqtyq tutastyǵyn, Respýblıkany basqarý nysandaryn ózgertýge jol berilmeıtini týraly Konstıtýsııanyń erejelerin buzatyn, sondaı-aq adam men azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyǵyna nuqsan keltiretin halyqaralyq uıymdar men olardyń organdarynyń sheshimderi Qazaqstan úshin mindetti dep tanylýy múmkin emes («Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 4-babynyń normalaryn halyqaralyq uıymdar men olardyń organdarynyń sheshimderin oryndaý tártibine qatysty qoldanysta resmı túsindirý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń 2009 jylǵy 5 qarashadaǵy № 6 normatıvtik qaýlysynyń 4-tarmaǵy).
2. Ákimshilik quqyq buzýshylyqtan adamnyń jáne azamattyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin, qoǵamdyq tártip pen qaýipsizdikti qorǵaýdy jáne ÁQBtK-niń 6-babynyń birinshi bóliginde sanamalanǵan basqa da mindetterdi júzege asyrý, sondaı-aq olardy jasaýdyń aldyn alý úshin ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnama ákimshilik jaýaptylyqtyń negizderi men qaǵıdattaryn belgileıdi, olardy buzý sıpaty men mańyzdylyǵyna qaraı is boıynsha bolǵan is júrgizýdi jaramsyz dep tanýǵa, osyndaı is júrgizýdiń barysynda shyǵarylǵan sheshimderdiń kúshin joıýǵa ne osy turǵyda jınalǵan materıaldardy dáleldeý kúshi joq dep tanýǵa ákep soǵady.
ÁQBtK-niń prosestik erejelerinde olqylyqtar bolǵan kezde sottar sot tóreliginiń qaǵıdattary jáne adam men azamattyń quqyqtary týraly konstıtýsııalyq normalardy, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnamanyń qaǵıdattaryn basshylyqqa alýǵa tıis.
3. Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdi qaraǵan kezde ÁQBtK-niń 10-babynda bekitilgen kinásizdik prezýmpsııasy qaǵıdaty buljytpaı saqtalýǵa tıis.
Osy qaǵıdattan erekshelik ÁQBtK-niń 31-babynda belgilengen, oǵan sáıkes quqyq buzýshylyq arnaýly tehnıkalyq quraldarymen tirkelgen jaǵdaıda, jol júrisi salasyndaǵy ákimshilik quqyq buzýshylyqtar úshin ákimshilik jaýaptylyqqa kólik quraldarynyń menshik ıesi (ıesi) tartylady. Bul rette ony jaýaptylyqtan bosatý sharty onyń habarlamasy nemese aryzy boıynsha tekserý barysynda ózge tulǵalardyń quqyqqa qarsy áreketteriniń nátıjesinde kólik quralynyń ıelikten shyǵý, ne quqyq buzýshylyq tirkelgen kezde kólik quraly ıeliginde bolǵan basqa tulǵany anyqtaý faktisi bolyp tabylady.
Kinálilikke keltirilgen kez kelgen kúmándar, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnamany qoldaný kezinde týyndaıtyn kúmándardy qosa alǵanda, ózine qatysty ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is qozǵalǵan tulǵanyń paıdasyna túsindirilýge jáne sheshilýge tıis.
4. Jaza oryndalǵan ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is boıynsha zańsyz qaýlynyń kúshi joıylǵannan nemese ózgertilgennen keıin jańa jaza taǵaıyndaý ákimshilik jaýaptylyqqa qaıta tartý bolyp tabylmaıdy.
5. Sottardyń ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is júrgizý boıynsha ashyqtyq pen jarııalylyqty qamtamasyz etý jáne sottar men organdardyń (laýazymdy adamdardyń) mundaı qyzmeti týraly aqparatty azamattar men uıymdardyń alý quqyqtaryn iske asyrý úshin qajetti jaǵdaılardy jasaǵany jón.
Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń (Nıý-Iork, 1966 jylǵy 16 jeltoqsan, Qazaqstan Respýblıkasynyń 2005 jylǵy 28 qarashadaǵy № 91-III Zańymen ratıfıkasııalanǵan, Qazaqstan Respýblıkasy úshin 2006 jylǵy 24 sáýirde kúshine engen) 14-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes sot talqylaýynyń nemese onyń bóliginiń jarııalylyǵyn shekteýge «demokratııalyq qoǵamda adamgershilik, qoǵamdyq tártip nemese memleket qaýipsizdiginiń paıymdaýlary eskerilgen jaǵdaıda ǵana nemese azamattardyń jeke ómiriniń múddeleri talap etse nemese sottyń pikiri boıynsha, jarııalylyq ádil sottyń múddelerin buzatyn erekshe jaǵdaı týdyratyn bolsa» jol beriledi.
Isti memlekettik qupııalardy saqtaý maqsatynda jabyq is júrgizýde talqylaý istiń materıaldarynda memlekettik qupııalarǵa jatatyn málimetter bolǵan jaǵdaıda ǵana júrgiziledi. Iske qatysatyn adamdardyń zańmen qorǵalatyn qupııany, jeke tulǵalar ómiriniń ishki syrlary týraly málimetterdi saqtaý qajettiligi týraly ótinishhattary da, olardy sot qanaǵattandyrǵan jaǵdaıda, jabyq is júrgizýde taqylaý úshin negiz bolyp tabylady.
Isti talqylaý jabyq is júrgizýde ótkiziletini týraly otyrystyń hattamasynda, eger ol júrgiziletin bolsa, sondaı-aq is boıynsha qabyldanǵan qaýlynyń kirispe bóliginde kórsetiledi.
6. Eskertý jasaý negizgi ákimshilik jaza retinde ǵana qoldanylýy múmkin (ÁQBtK-niń 42-babynyń birinshi bóligi) jáne qandaı da bir qosymsha jazalarsyz derbes qoldanylýǵa jatady. Ákimshilik quqyq buzýshylyqty jasaý quraly ne nysanasy bolyp tabylǵan zat tárkilene otyryp, eskertý nemese aıyppul salý túrindegi nemese qyzmetti toqtata turýmen jaza kózdelgen ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ister boıynsha, olardy jasaǵany úshin qosymsha ákimshilik jaza tek ákimshilik aıyppulmen birge taǵaıyndalady.
7. ÁQBtK-niń 44-babynyń birinshi bóligine sáıkes qarjy zańnamasynyń normalaryn buza otyryp somasynyń paıyzymen aıyppul mólsherin aıqyndaý kezinde, mundaı operasııa shetel valıýtasymen júrgizilse, aıyppul somasyn teńgemen qaıta esepteý ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamany jasaý kezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Banki belgilegen resmı baǵam boıynsha júzege asyrylady. 2015 jylǵa deıin jasalǵan atalǵan quqyq buzýshylyq týraly isterdi qaraý kezinde ÁQBtK-niń 48-babynyń birinshi bóligine (2001 jylǵy redaksııadaǵy) sáıkes aıyppuldy esepteý úshin jaza qoldaný kezindegi resmı baǵam paıdalanylǵanyn eskerý qajet.
ÁQBtK-niń 44-babynyń ekinshi bóliginde jeke, laýazymdy jáne ózge de tulǵalarǵa salynatyn aıyppuldardyń shekti mólsherleri kózdelgen. ÁQBtK-niń 58-babynyń ekinshi bóligine qatysty aıyppuldyń úsh eselik eń joǵary shegi dep ÁQBtK-niń 44-babynyń ekinshi bóliginde belgilengen shek túsiniledi.
8. Sýdıa lısenzııada, arnaýly ruqsatta, biliktilik attestatynda (kýálikte) kózdelgen qyzmetti júzege asyrǵan ne áreketterdi jasaǵan kezde jasalǵan ákimshilik quqyq buzýshylyq úshin ákimshilik jaza túrinde belgili bir qyzmet túrine ruqsattan aıyrýdy ne belgili bir áreketterdi jasaýdy qoldanady.
Lısenzııada, arnaýly ruqsatta, biliktilik attestatynda (kýálikte) belgilengen qyzmet túrimen baılanysty emes quqyq buzýshylyqty jasaǵany úshin belgili bir qyzmet túrine lısenzııadan, arnaýly ruqsattan, biliktilik attestatynan (kýálikten) aıyrýǵa jol berilmeıdi.
Eger tulǵa lısenzııalanatyn qyzmet túrin mundaı qyzmetke qoıylatyn talaptardy buzyp júzege asyrǵany úshin ákimshilik jaýaptylyqqa tartylsa, onda sot atalǵan qyzmetti toqtata turý nemese oǵan tyıym salý týraly sheshim qabyldaýǵa quqyly. Eger tulǵa lısenzııalanatyn qyzmet túrin tıisti lısenzııasyz júzege asyrǵany úshin ne ózge de arnaýly ruqsatty talap etetin qyzmetti osyndaı arnaýly ruqsatsyz júzege asyrǵany úshin ákimshilik jaýaptylyqqa tartylsa, onda sot ÁQBtK-niń Erekshe bóligi babynyń sanksııasynda kórsetilgen merzimge osyndaı qyzmetke tyıym salý túrinde qosymsha ákimshilik jaza taǵaıyndaýǵa quqyly. Sottyń mundaı sheshimi tulǵaǵa tyıym salý merzimi kezeńinde tıisti lısenzııa nemese ózge de arnaýly ruqsat alýǵa múmkindik bermeıdi.
9. Naqty jeke nemese zańdy tulǵaǵa berilgen arnaıy quqyqtan aıyrý ne ruqsattan aıyrý nemese onyń qoldanysyn toqtata turý merzimderi ÁQBtK-niń Erekshe bóliginiń kóptegen baptarynyń sanksııasynda aılarmen nemese jyldarmen kórsetilgen, biraq ÁQBtK-niń 60-babyna sáıkes kúntizbelik kúndermen de eseptelýi múmkin.
10. Dara kásipkerdiń nemese zańdy tulǵanyń qyzmetin toqtata turý ne oǵan tyıym salý ákimshilik jazanyń negizgi, sol sııaqty qosymsha sharalary (ÁQBtK-niń 42-babynyń ekinshi bóligi) retinde qoldanylýy múmkin.
Ákimshilik jaza retinde qyzmetti toqtata turý buzýshylyqty joıý úshin sot belgilegen merzimde qajetti áreketterdi (is-sharalardy) júrgizý arqyly ol joıylatyn kezde qoldanylady. Buzýshylyq belgilengen merzimde joıylmaǵan nemese ony joıý múmkin bolmaǵan jaǵdaılarda qyzmetke tyıym salý qoldanylady.
Paıdalanylýy zańnama normalary buzylyp júzege asyrylatyn obektilerdi (agregattardy, ǵımarattar men qurylystardy) ǵana paıdalaný ýaqytsha toqtatylýy ne oǵan tyıym salynýy tıis. Mundaı toqtata turýǵa nemese tyıym salýǵa jasaǵany úshin kórsetilgen jaza túrinde ákimshilik jaýaptylyq fılıaldarynyń, ókilettilikteriniń, qurylymdyq bólimsheleriniń, óndiristik ýchaskelerdiń ǵana qyzmeti jatady (ÁQBtK-niń 48-babynyń birinshi bóligi).
Dara kásipkerdiń nemese zańdy tulǵanyń qyzmetin toqtata turýdyń naqty merzimin kórsetý mindetti bolyp tabylady jáne ol úsh aıdan aspaýǵa tıis (ÁQBtK-niń 48-babynyń úshinshi bóligi).
ÁQBtK-niń Erekshe bóligi babynyń sanksııasy jazanyń atalǵan sharasyn kózdegen jaǵdaılarda, sot isti ákimshilik is júrgizý tártibimen on táýlik ishinde qaraýǵa tıis.
Eger ÁQBtK-niń Erekshe bóliginiń sanksııasy jazanyń kórsetilgen sharasyn kózdemese, ýákiletti organ (laýazymdy adam) tıisti ókilettikteri bolǵan jaǵdaıda azamattyq is júrgizý tártibimen tıisti talap qoıý arqyly sotqa júginýge quqyly.
Strategııalyq obektilerdi (áskerı bólim, halyqaralyq áýejaı jáne basqalar) qosa alǵanda, azamattyq qorǵanys boıynsha asa mańyzdy jáne sanattandyrylǵan uıymdarǵa («Azamattyq qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2014 jylǵy 11 sáýirdegi № 188-V Zańynyń 20-babynyń 3-tarmaǵy), eger mundaı uıymnyń jumys isteýiniń buzylýy ulttyq qaýipsizdikke qater, tótenshe jaǵdaılardyń týyndaý qaýipin tóndirse nemese edáýir áleýmettik-ekonomıkalyq saldarlarǵa alyp kelse, qyzmetti toqtata turý qoldanylmaıdy.
11. Zańdy tulǵanyń qurylymdyq bólimshesiniń quqyqqa qarsy is-áreketti jasaýy, eger buryn ÁQBtK-niń 61-babynda kózdelgen merzimniń ishinde zańdy tulǵa óziniń basqa qurylymdyq bólimshesimen atalǵan quqyqqa qarsy is-áreketti jasaǵany úshin jaýaptylyqqa tartylsa, qaıtalandy dep eseptegen jón.
12. ÁQBtK-niń 50-babyna sáıkes ákimshilik qamaqqa alýdy sýdıa aıryqsha jaǵdaılarda ÁQBtK-niń Erekshe bóliginde kózdelgen shekterde taǵaıyndaıdy. Jasaǵany úshin ákimshilik qamaqqa alý túrinde ákimshilik jaza kózdeletin ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdi qaraǵan kezde sýdıalardyń ákimshilik qamaqqa alýdy qoldanýdy boldyrmaıtyn ÁQBtK-niń 32 jáne 50-baptarynyń ekinshi bólikterinde kózdelgen mán-jaılardyń bolǵanyn nemese bolmaǵanyn muqııat anyqtaǵany jón.
13. Bir ákimshilik quqyq buzýshylyq úshin bir negizgi ne negizgi jáne qosymsha ákimshilik jazalar qoldanylýy múmkin (ÁQBtK-niń 55-babynyń altynshy bóligi).
ÁQBtK-niń 50-babynyń ekinshi bóligine sáıkes júkti áıelderge jáne on tórt jasqa deıingi balalary bar áıelderge, on segiz jasqa tolmaǵan adamdarǵa, 1 jáne 2-toptardaǵy múgedekterge, sondaı-aq elý segiz jastan asqan áıelder men alpys úsh jastan asqan erkekterge ákimshilik qamaqqa alýdy qoldanýǵa bolmaıdy.
Eger ÁQBtK-niń Erekshe bóligi babynyń sanksııasymen qosymsha jaza (mysaly, shyǵaryp jiberý nemese kólik quraldaryn basqarý quqyǵynan aıyrý) taǵa otyryp qamaqqa alý kózdelse, onda sottardyń ÁQBtK-niń 50-babyna silteme jasaı otyryp, kórsetilgen adamdardy qamaqqa alý túrindegi jazadan bosatqany jáne ÁQBtK-niń Erekshe bóligi babynyń sanksııasymen kózdelgen ekinshi jazany, eger ÁQBtK-niń 42-babynyń ekinshi bóligimen negizgi ákimshilik jaza retinde kórsetilgen jazany qoldanýǵa jol berilse, taǵaıyndaǵany jón.
14. Ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin ákimshilik jaza osy ákimshilik quqyq buzýshylyq úshin ÁQBtK-niń Erekshe bóliginiń babynda kózdelgen shekte ÁQBtK-niń erejelerine dál sáıkestikte qoldanylady (ÁQBtK-niń 55-babynyń birinshi bóligi). ÁQBtK-niń Erekshe bóliginiń tıisti babynda kózdelgen sanksııanyń eń tómengi sheginen tómendetip jaza qoldanýǵa jol berilmeıdi. Alaıda ÁQBtK-niń 56-babyna sáıkes jeke tulǵanyń jaýaptylyǵyn jeńildetetin mán-jaılar anyqtalǵan jaǵdaıda, sýdıa salynatyn ákimshilik aıyppul somasyn, biraq aıyppuldyń jalpy somasynyń otyz paıyzynan aspaıtyndaı etip qysqartýǵa quqyly (ÁQBtK-niń 819-babynyń ekinshi bóligi).
Atalǵan qysqartýdy osy bapta kórsetilmegen basqa ákimshilik quqyq buzýshylyq sýbektilerine (mysaly, laýazymdy adamdarǵa, dara kásipkerlerge), sol sııaqty ákimshilik jazanyń basqa da túrleri boıynsha qoldanýǵa jol berilmeıdi.
15. Salyq salý salasyndaǵy ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy jasaǵany úshin ákimshilik jaza qoldanýdyń eskirý merzimi ÁQBtK-niń 62-babynyń ekinshi bóliginde kózdelgen. ÁQBtK-niń 62-babynyń úshinshi bóligine sáıkes mundaı quqyq buzýshylyqtar úshin ákimshilik jazany qoldanýdyń eskirý merzimin esepteýge jol berilmeıdi.
16. ÁQBtK-niń 62-babynyń besinshi bóligine sáıkes ákimshilik quqyq buzýshylyq úshin ákimshilik jazany qoldaný merziminiń ótýi isti sot satylaryna nemese ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdi qaraýǵa ýákilettik berilgen memlekettik organnyń laýazymdy adamyna jibergen kezden bastap toqtatyla turady. Bul ereje ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isti qaraý úshin vedomstvolyǵy boıynsha basqa memlekettik organǵa berilmeıtin jaǵdaılarǵa da qatysty. Eskirý merzimin toqtata turýdyń bastalǵany istiń sotqa nemese laýazymdy adamǵa máni boıynsha qaraýǵa is júzinde jiberilgen kúninen aıqyndalady (poshtaǵa tapsyrý, kýrerdiń alǵan kúni, tıisti hat-habardy tizilimde tirkeý kúni jáne taǵy basqalary).
Is júrgizýinde ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is bar organ saraptamany taǵaıyndaǵan kezde ákimshilik jazany qoldaný merziminiń ótýi saraptamanyń naqty taǵaıyndalǵan kúninen toqtatyla turady. Saraptamany sot taǵaıyndaǵan kezde sot isin júrgizý merziminiń ótýi toqtatyla turady.
17. ÁQBtK-niń 62-babynyń altynshy bóligine sáıkes buzýshynyń áreketterinde ákimshilik quqyq buzýshylyq belgileri bolyp, qylmystyq is toqtatylǵan jaǵdaıda, tulǵa ony toqtatý týraly sheshim kelip túsken kúnnen bastap úsh aıdan keshiktirmeı ákimshilik jaýaptylyqqa tartylýy múmkin. Ákimshilik jazany qoldanýdyń atalǵan merzimi ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isti qozǵaýǵa ýákilettik berilgen memlekettik organǵa qylmystyq isti toqtatý týraly qaýly túsken kúninen bastap esepteledi.
Ákimshilik quqyq buzýshylyq qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń jasalýyna yqpal etken jáne ol týraly qylmystyq isti qaraý barysynda belgili bolǵan jaǵdaılarda, qylmystyq isti qaraıtyn sot Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq-prosestik kodeksiniń 405-babynyń birinshi bóliginde kózdelgen tártippen, eger ákimshilik quqyq buzýshylyq jasalǵan kezden bastap bir jyldan aspaıtyn ýaqyt ótken bolsa, ákimshilik jazany qoldanýǵa quqyly.
18. Ákimshilik jaýaptylyqqa tartýdyń eskirý merziminiń ótýine baılanysty ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is boıynsha is júrgizýdi toqtatqan kezde (ÁQBtK-niń 741-baby birinshi bóliginiń 5) tarmaqshasy) sottarǵa ÁQBtK-niń 822-babynyń birinshi bóliginiń 6) tarmaqshasyna sáıkes qaýlyda isti qaraý kezinde anyqtalǵan barlyq mán-jaılardy, sondaı-aq quqyq buzýshylyq jasaýda tulǵanyń kinási nemese kinásizdigi týraly tujyrymdardy kórsetý qajet. Atalǵan mán-jaılar quqyq buzýshylyq jasaýmen keltirilgen zııandy óteý máselesin sheshý kezinde mańyzdy bolady jáne Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq prosestik kodeksiniń 76-babynyń besinshi bóligine sáıkes osy tulǵa jasaǵan naq osy quqyq buzýshylyqtyń azamattyq-quqyqtyq saldary týraly isti qaraý kezinde qaıta dáleldenbeıdi.
19. ÁQBtK-niń 73, 79 (birinshi bóliginde), 146, 185, 186, 220, 229 (ekinshi bóliginde)-baptarynda kózdelgen ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ister ÁQBtK-niń 64-babynyń birinshi bóligine sáıkes jábirlenýshiniń aryzy boıynsha ǵana qozǵalady jáne ÁQBtK-niń 741 jáne 742-baptarynda ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is boıynsha is júrgizýdi toqtatýǵa mundaı negizdiń bolmaýyna qaramastan, ol ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵan tulǵamen tatýlasqannan keıin toqtatylýǵa jatady.
20. Eger kináli adam ÁQBtK-niń 128-baby boıynsha ákimshilik jaýaptylyqqa tartylmasa, kámeletke tolmaǵan adamdy ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaýǵa tartýdy ÁQBtK-niń 57-babynyń 3) tarmaqshasyna sáıkes jaýaptylyqty aýyrlatatyn mán-jaılar dep eskergen jón.
21. 16 jastan 18 jasqa deıingi kámeletke tolmaǵan adam jasaǵan ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattama isti qaraýǵa zańdy ókilderi retinde qatystyrylýǵa jatatyn onyń ata-analary nemese olardy almastyratyn adamdar týraly málimetter kórsetilip oǵan qatysty jasalady.
14 jastan 16 jasqa deıingi kámeletke tolmaǵan adam jasaǵan ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattama ÁQBtK-niń normalarynda ata-analarynyń nemese olardy almastyratyn adamdardyń jaýaptylyǵy kózdelgen jaǵdaılarda, osy adamdarǵa qatysty jasalady. Atalǵan adamdarǵa qatysty ákimshilik is boıynsha shyǵarylǵan qaýlyda jasalǵan quqyq buzýshylyqtaǵy olardyń kinási nede ekeni kórsetilýge tıis.
Ákimshilik quqyq buzýshylyq jasalǵan ýaqytta 16 jasqa kelgen kámeletke tolmaǵandarǵa, olardan óndirip alý úshin derbes tabysy nemese múlki bolǵan jaǵdaıda, aıyppul túrindegi ákimshilik jaza sharasy qoldanylýy múmkin. Kámeletke tolmaǵan adamǵa taǵaıyndalǵan aıyppuldyń mólsheri on aılyq eseptik kórsetkishten astam bola almaıdy. Kámeletke tolmaǵan adamnyń mundaı tabysy nemese múlki bolmaǵan jaǵdaıda, aıyppul ÁQBtK-niń 66-babynyń talaptary saqtala otyryp, ata-analaryna nemese olardy almastyratyn adamdarǵa salynady, ol týraly qaýlyda kórsetilýge tıis.
Kámeletke tolmaǵan adamda sonyń esebinen aıyppul tólenýi múmkin derbes tabystyń nemese múlktiń bolýy nemese joqtyǵy týraly málimetterdi ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattamany jasaǵan laýazymdy adam ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ispen birge usynady.
22. ÁQBtK-niń 68-babyna sáıkes ákimshilik quqyq buzýshylyqty alǵash ret jasaǵan kámeletke tolmaǵan adamǵa tárbıelik yqpal etý sharalaryn sot, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdi qaraýǵa ýákilettik berilgen organ (laýazymdy adam) ákimshilik jaýaptylyqtan nemese taǵaıyndalǵan ákimshilik jazany oryndaýdan bosatý kezinde taǵaıyndaýy múmkin. Bul rette ÁQBtK-niń 69-babynyń úshinshi bóligine sáıkes kámeletke tolmaǵan adamnyń bos ýaqytyn shekteý jáne minez-qulqyna erekshe talaptar belgileý merzimi úsh aıǵa deıingi uzaqtyqqa belgilenedi.
ÁQBtK-niń 54-babynyń birinshi bóliginiń 3) tarmaqshasynda kózdelgen kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi komıssııanyń ruqsatynsyz kámeletke tolmaǵan adamǵa belgili bir jerlerge barýyna, basqa da jerlerge shyǵýyna tyıym salýdy sot isti qaraý kezinde ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is boıynsha is júrgizýge qatysýshylardyń nemese ishki ister organdarynyń ótinishhaty boıynsha ǵana úsh aıdan bir jylǵa deıingi merzimge taǵaıyndaýy múmkin. Mundaı tyıym salý ÁQBtK-niń 73, 127, 128, 131, 434, 435, 436, 440 (tórtinshi jáne besinshi bólikterinde), 442 (úshinshi bóliginde), 448, 461, 482, 485 (ekinshi bóliginde)-baptarynda kózdelgen ákimshilik quqyq buzýshylyqty jasaǵan adamnyń minez-qulqyna erekshe talaptar retinde belgilenedi, jaza taǵaıyndalýyna qaramastan qoldanylady jáne ákimshilik jazaǵa qaıta tartylyp otyrǵan kámeletke tolmaǵandarǵa qoldanylady.
23. ÁQBtK-niń 62-babynda belgilengen ÁQBtK-niń 71-babynda kózdelgen eskirý merzimderiniń jartysyn qysqartý ákimshilik jaýaptylyqtan nemese ákimshilik jazany oryndaýdan bosatý kezinde kámeletke tolmaǵandarǵa ǵana qoldanylýǵa jatady.
Ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin kámeletke tolmaǵan quqyq buzýshylardyń ata-analary nemese olardy almastyratyn adamdar jaýaptylyqqqa tartylýǵa jatatyn ákimshilik quqyq buzýshylyq ister boıynsha ÁQBtK-niń 62-babynda kózdelgen ákimshilik jazanyń merzimin qoldaný týraly máseleni sheshý kezinde ÁQBtK-niń 71-babynyń erejeleri qoldanylýǵa jatpaıdy.
24. Konstıtýsııasynyń 4-babyna sáıkes osy normatıvtik qaýly qoldanystaǵy quqyq quramyna qosylady, jalpyǵa birdeı mindetti bolyp tabylady jáne alǵash resmı jarııalanǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi.
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy
Q.MÁMI
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy,
jalpy otyrys hatshysy Q.ShAÝHAROV