Ult joqshysy

Abaı: «О́ziń úshin eńbek qyl­sań, ózi úshin otta­ǵan haıýannyń biri bolasyń; adamdyq qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súı­gen qulynyń biri bolasyń» deıdi. О́zi úshin emes qazaq úshin, qazaq­tyń qundylyǵyn sýy­rylǵan qum­nan altyn izdegendeı izdep, kó­ńiline toqyp qana qoı­maı, hatqa túsirip, qattap jına­ǵan, Álkeı Ma­rǵulan úlgisin úlgi tutqan sa­naly jannyń biri – Jaǵda Ba­ba­lyquly edi. Ol aqy­ryn júrip, aqyrmaı sóıleıtin. Biraq ta­my­ryn tap bassań aǵyl-tegil oı terbep, arǵy-bergi tarı­hyńdy, ádet-ǵurpyńdy, salt-sa­nańdy qozǵap, sóz kenin arshyp, kóne mádenıetti, jaýhar jádiger­le­rimizdi jańa úlgimen ushtas­ty­ryp, jeti atańdy jeti qazynańdy túgendep, saıat­shy­lyǵyńdy saralap, ulttyq kıim úlgilerin sýrettegende... teńizdi qoıyp, muhıtta júzip júrgendeı bolatynsyń. Sol sátte ańyz bol­ǵan abyzyń, qazynaly qartyń osyndaı-aq bolar deıtinsiń. Ulttyń rýhanı dúnıe­si­niń kósh­­­­basynda turǵandardy tú­gen­dep, sergektik tanytyp júrgen bel­gili aqyn Qasymhan Begmanov sol abyz qartty armansyz sóı­le­tip, búkil derekterdi búge-shi­gesine deıin ja­zyp alypty. Ony taıaýda «Etno­grafpen áńgime» degen atpen kó­lem­di kitap etip shy­ǵarypty. Al­ǵysózin Jaǵda Baba­lyq­ulymen kezinde qyzmettes bol­­­ǵan qalam­ger Zákir Asabaev jazypty. Syr-suhbat túrinde jazylǵan kitaptyń betasharynda Jákeń: «Mi­ne, táýelsizdik aldyq. Budan asqan baqyt bar ma! Balalaryma bylaı dep ósıet qaldyrdym: «Táý­­elsizdikti kórdim. Máńgilik tileımin!». «Muny beıitimdegi tas­­tyń betine qashap jazyńdar», – dedim» deıdi. Táýelsizdikti táý­el­siz eldiń ár azamaty osylaı sezinse ǵoı. Kitapta ár sózdiń ataýyn, ár oqıǵany aqyn men etnograf áń­gi­me ústinde taratyp aıtyp, taıǵa tańba basqandaı túsindirip oty­ra­dy. Biz kıeli sandar degende kóbinde jeti sanyn aıtsaq, abyz qart toǵyz sanyn da taratady. Kóbimiz qası­et­siz dep qaraıtyn qasqyrdyń aq­yldan kende emestigin, qas qyl­ma­sań ol da qarsy shappaıtynyna mysaldarmen kó­ziń­di jetkizedi. Qazir ekiniń biri bılep júrgen «Qara jorǵa» bıi­niń tarıhyna úńi­lip, tusaý kesý tárizdi salty­myzdy saralaıdy. Qazaq jeriniń ekologııasynyń aý­yr­lyǵyn eske salyp, álemde osy apattan jyl saıyn 15 mıllıon adam kóz juma­tynyn baıan etedi. Ulttyq sport túrleri 500-den asatynyn, jyl­qy­nyń aqyly men aılasyn, ıesine degen adaldyǵyn mysaldarmen dáıekteıdi. Jylqy ataýlaryn, jyl­qy sútinen, etinen alynatyn taǵam túrlerin tarata­dy. Qazaq dalasy baıaǵydan-aq jyl­qyǵa kende bolmaǵanyn, oǵan mysal dep Jańaarqa óńirin meken etken Sa­paq degen kisiniń 20 myń, keı derekterde 30-40 myńǵa taıaý jyl­qy­sy bolǵanynan derekter keltiredi. Sóz tórkinine kelgende tipti sheshilip ketedi. Mysaly, kóz ataý­­lary týraly sózderdi tizbektepti. Ol 300-den asyp jyǵy­la­dy. Sol sekildi qas, kirpik ataý­la­ry da jı­yrmanyń ústine shyǵa­dy. Kóshpeli ómirge yńǵaılap jasaǵan besik týraly baılam­da­ry da erekshe. Aqyn men etnograf qazaqtyń ulttyq qasıetterine kelgende za­man­ǵa qaraı onyń qyryq quby­lyp, ózgerip bara jatqanyn, as­yl­­dyń jasyqqa aınala bastaǵa­nyn, jigerdiń juqarǵanyn, bir sózdi­liktiń, sózge toqtaýdyń su­ıy­lyp ketken, jaǵympazdyq pen sa­tym­pazdyń órship turǵa­nyn, aǵa men ini, ápke men qa­ryn­das­tyń syılastyǵy baıaǵydaı emestigin tilge tıek etken tusta Jákeń «Qul­dyq uran kóbeıse, Qýraǵan­nyń belgisi. Qulyn, taı­yń oınasa, Qutaıǵannyń belgisi», degen ha­lyq danalyǵyna júginip, til taǵ­dy­ryna kelgende ashynyp aıtqa­ny mynaý: «Biz azattyqty, qa­sı­etti Táýelsizdikti áli kúnge deıin jete túsinbeı otyrmyz. Paraqor, ury, qııanatshyl, sýyq qoldylarǵa múlde jol berýge bolmaıdy... Jerdi sattyq. Qazaq­tyń qolynan jer ıeligin múlde shyǵaryp jiberýge bolmaıdy... Quldardyń eń jamany ári qaý­iptisi – qaryny toq, qaıǵysy joq, qolyna tizgin ustaǵan, el taǵdyry týraly oıla­maıtyn... satqyn qul­dar» deıdi. Abyz qart taǵy birde: «Jerdi satamyz degendi barlyq qazaqtyń uǵymynan alyp tastaý kerek. Jer bolmasa biz qańǵyp qalamyz. Ult bolýdan qalamyz!», dep dinimizge ala-qu­lalyqty engizip otyrǵan syrt kúshter ekenine mysaldar keltiredi. «Oıyn bıznesine» kelgende tipti qyrandaı shańqyl­da­ǵan-aq eken. «Oıyn bıznesinde» zańdas­ty­rylǵan batystyq sum­dyq­tar­dyń bir de biri qazaq ta­rı­hynda, qazaq mádenıetinde bol­maǵan báleketter... jezókshelik bazary, jalańash bıleý túrleri, porno­grafııalyq kıno... Orys pen qy­taı sosıalızm men kommýnızmdi qalaı júrgizse, batys bizge ja­handanýdy solaı usynyp otyr... Jahandaný – jaýlap alý emes, jaýlaný. Alý emes, berý. Utý emes, utylý. Ult retinde qalý emes, ult retinde joıylý. Seniń olarǵa qaraı beıimdelýiń – ja­handaný. Batysty beıimdeý emes, batysqa ózińdi beıimdeý. Mine, kórdiń be, batys seniń ulttyq rýhyńdy almaıdy, sen batystyń «shardári» rýhyn qabyl alasyń» degen tusta aqyn: «Shardári» qandaı maǵynaǵa ıe?» degende: «Shardári» – qospa degen sóz. Ana­dan, mynadan qosyp bir dári jasasa, sony «shardári» deıdi». «Sonaý Kóktúriktiń Kók týynan keıingi búkil qazaqty birlikke shaqyrǵan Kók týdy biz endi ǵana kórdik. Eńiregende etegimiz jasqa tolyp, kóz jasymyz kól bolǵanda kórgen Kók tý ǵoı bul, qaraǵym-aý! Ǵasyrlap qyrǵyn kórip, qa­ny­myz sýdaı aqqanda kórgen Kók tý ǵoı bul! Endeshe Kók tý as­tyna toptala bilýde, toptaı bilýde shartsyz oryndaýǵa tıisti ulttyq paryzymyz emes pe?!» deıdi. Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyndaǵy 16 983 sóz qolda­n­ysyn mysalǵa keltiredi. «Túrki halyqtarynyń ishindegi eń sýretshil, beıneli til – qazaq tili. Qa­zaqtar óziniń sheshendigimen, ásem aýyz ádebıetimen de dańq­ty» degen S.Malov sózine júginip óziniń qazaq sózin erinbeı jı­na­ǵanyna dáıekter keltirip, «...eń aldymen, qazaqty quldyq kóz­qa­rastan bir jola aıyrý kerek. Qa­zaqty qazaq qana qutqarady. Ult­shyl bolý ult namysyn qorǵaý úshin qajet. Ultshyl bolǵanda saýatty ult­shyl bol», deıdi. Áń­gimede jer­asty baılyǵyn bylaı qoıǵanda, ósimdikter baılyǵy­nyń ózi ushan-teńiz ekenin meńzep, dúnıe jú­zinde ósimdikterdiń 500 myńdaı túri bolsa, onyń 220-sy sýda, qalǵan 280 myńdaıy qur­lyq­ta ósetinin, mádenı ósimdik­ter­diń túri 20 myńnan asatynyna dáıek keltirip, qazaq topyra­ǵyn­da 6 myńnan astam ósimdik bolsa, sonyń 500-ge jýyǵy dárilik ósim­dikter ekenin jetkizedi. Osyndaı qundylyqtyń qunyna jetpeı, hı­mııalyq zattardan jasalǵan dárilerge boı aldyratynymyzǵa ókinish bildiredi. Tabıǵattan ja­ra­lǵan adam sol tabıǵattyń baı­lyǵyn áletine jaratsa, ómir jasy uzaratynyn, oǵan óziniń toqsan jyldan asa ǵumyry dálel ekenin tilge tıek etedi. «Adamǵa eń qymbat nárse ol – densaýlyq. Odan basqanyń bári ótkinshi. Jı­naǵan dúnıe, samsap jatqan al­tyn, aldamshy» deıdi. Sóz túıi­ni­ne kelgende «Qazaq bir tal siriń­ke­den bastap, zymyranǵa deıingi óz ǵylymyn ózi ashpasa, memleket qura almaıdy», degen kúdigin de búgip qala almapty. Súleımen MÁMET.