Sol baıaǵy Turymtaı

Iá, sol baıaǵy Turymtaı. О́zger­meıtin sııaqty. Stýdenttik shaq birge ótti. Birazymyz ómirdiń, ýaqyttyń joldamasymen elimizdiń tus-tusyna attansaq ta, Almatyǵa qaıta bir soǵýǵa asyǵar edik. Aldymen ýnıversıtetimizge barýdy paryz sanaı­tynbyz. Sonda aldymyzdan shýaqty kúlkisimen Turym­taı shyǵar edi. Kóńil qulpyryp sala beretin. Sirá, jastyq shaq birge ótip, endi, mine, birge qartaıyp kele jatqan soń ba, áıteýir Turekeń ózgermeıtin sııaqty. Stýdent boldy, ýnıversıtettiń ózinde qaldy, oqytýshy boldy, dosent... Bári­bir, Turymtaı ózgermeıdi. Sol baıaǵy jaıdary qalpy, ádemi kúlkisi, et júregi eljirep turatyn baýyr­maldylyǵy. Sol bir qasıetter ózger­megen soń, adam ózgere qoımaıtyn shyǵar, sirá. Qazir jýrnalısterdi daıarlaıtyn oqý oryndary kóp. Áńgime olardyń qalaı daıarlaıtynynda emes, buryn jurt jýrnalıst dıplomyn bir-aq jerden – Qazaq ýnıversıtetinen, onyń jýrnalıstıka fakýltetinen alatyn. Jáne olardy bitirgen azamattar óz qalaǵan jaǵyna kete de bermeıtin. Jibergen jaǵyna ǵana baratyn. Al jiberetin – respýblıka Kompartııasy or­talyq komıtetiniń úgit-nasıhat bólimi. Onyń aıtqanyna kón­beýge bolmaıdy. Bul bólim búkil respýblıkadaǵy jýrnalıst kadrla­rynyń ornalasý jaǵ­daıyn bes saýsaǵyndaı biletin de, ýnıversıtetti bitirgen jýrnalısterdi oblystarǵa sha­shaýyn shy­ǵarmaı bólip otyratyn. Sodan da QazMÝ-dy bitirgen jýrnalısterdi res­pýblıkanyń barlyq oblys ortalyq­tarynan ǵana emes, barlyq aý­dan­darynan da kezdestirýge bolar edi. Muny ejiktep aıtyp otyrǵanymyz sol QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetinde 1955-2004 jylǵa deıin oqy­ǵandar jáne joldamamen respýb­lı­kanyń jer-jerine jiberilgender Ture­keńdi, Turymtaı Turlybaıqyzy Dúıse­baevany tanıdy. Tanyǵanda, aıryqsha qurmet kórsetedi, óziniń jaqyn ada­myndaı sanaıdy. Joǵaryda men Turekeńdi 1955-2004 jyldarda oqyǵandar biledi degendi aıt­qanda, bireýler osynda shamaly jań­saqtyq bar-aý deýi de múmkin. О́ıtkeni Turymtaı oqýǵa sol 1955 jyly tús­kenimen, ýnıversıtetti 1960 jyly bitirip, sonda oqytýshy bolyp qalǵan. Sonan soń, Turekeń ustazdyq qyzmetin 1999 jyly aıaq­tady. Sonda ýnıversıtetti 2004 jyly bitirgender bul kisini qaıdan biler dersiz. Jaqynda Ońtústik Qazaq­standa bir jýrnalıst qarynda­sy­myzdyń: «Birinshi kýrsta bizge Turym­taı apaıymyz sabaq bergen, sonan soń zeınetkerlikke shyǵyp ketti ǵoı. Al biz ol kisini áli jap-jas dep júrsek», degeni bar. Muny da biz Turekeńniń óziniń ýnıversıtetine sińirgen eńbegine baǵa berý úshin aıtyp otyrmyz. Ol kisiniń ómiri Qazaq ulttyq ýnıversıtetinen ajyraǵy­syz. Oqyp, odan bilim alyp qana qoıǵan joq, barlyq eńbek jolyn sol ýnıversıtetine, ustazdyqqa, shá­kirtterin jýrnalıstik maman­dyqtyń qyr-syryn meń­ger­týge arnady. Adamı baqytyn da sol ýnıversıtetinen tap­ty desek bolǵan-dy. Osy jerde Turymtaıdyń stýdenttik shaǵyna qaıta oralýǵa týra keledi. Birge oqyǵandardyń arasynda da bir-birine jaqynyraq, toptasa júretini bolady. Bizdiń osyndaı tobymyzda Sáńgereı Tájiǵulov, Turymtaı Dúı­sebaeva, Amangeldi Ahmetálimov, men jáne Valerıı Dónenbekov bol­dy. Bul tizim jasymyzǵa qaraı jasalyp otyr. Úlkenimiz Sáńgereı 1935 jylǵy, kádimgideı ómir kórgen saqa jigit sapynda. Odan keıingileri bir jastan tómendeı beredi. Eń kishimiz Valerıı oqýǵa túskende 16 jasta edi. Osy beseýi­miz bes jyl boıy barlyq emtıhanǵa birinshi bolyp kiretinbiz. «Júıkeni toz­dyrmaı, birden bitirip alǵanymyz jón», deıtin úlkenimiz Sá­keń. Ja­syratyn nesi bar, bir-birimizge qa­raı­­la­sýdy da umyt­paımyz. Bir pándi jetikteý biletinimiz al­dy­men ekin­shimizdiń su­r­aǵyna jaýap jazamyz. Sodan da ýnıversıtette oqy­­ǵan kezde be­seýimizdiń de baǵa­larymyz jaman bolǵan joq. Bizdiń bul top­qa birigýimizdiń de bir sy­ry bar. Sáń­gereı, Valerıı já­ne men al­ǵashqy jyly páterde birge tur­dyq. Jo­ǵa­ryda aıtqandaı, saqa jigit Sá­keń­­niń birden Tu­rymtaıǵa kózi tús­ken. Si­rá, ony basqa­lar­dyń da Tu­rym­taıǵa kóz salǵany asyq­ty­rdy-aý sha­ma­sy, aqyry úı­lenip tyndy. Bul biz­diń to­bymyzdyń yn­ty­maǵyn bu­ryn­ǵydan da kú­sheıt­ti. Bir úı­diń bala­syn­daı júrdik. Tipti Sá­­keńdi «papa» dep, Turekeńdi «ma­ma» dep ataý­dy sońǵy kezge deıin jalǵastyrǵanbyz. Sákeńniń «balam» dep aıtqan sóziniń kádimgideı salmaǵy bolatyn. Onyń aıtqanyn biz áste de eki etpes edik. Osyndaı jaqyndyqtan da Turym­taı qyzǵa qansha jurttyń suqtanǵanyn sóz etkimiz kelmeıdi. Kórik óz aldyna, Turym­taıdyń ánshiligine ony tyń­daǵandardyń eshqaısysy da tamsanbaı tura almas edi. Sonaý 1957 jyly Máskeýge Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenovalarmen birge ba­ryp, án shyrqap, júlde alǵany ne turady! Sondaı qyzǵa qansha jigittiń suǵyn qadap, qansha aqynnyń óleń arnaǵanyn kim sanapty, tek Tumanbaıdaı úlken aqynnyń Turymtaı Turlybaı­qyzynyń 60 jasqa tolǵan kezinde jazǵan jyr shashýynan eki shýmaq keltirýdi jón kórip otyrmyz. Ánshi qyzǵa ǵashyq bop baqyt tapqan joq eshkim, О́zim qolym jetpeske qol da sozǵan emespin. Qushaǵynan shyǵa almaı otyratyn kezim bar, Tańǵajaıyp tańdaǵy tátti-tátti elestiń. Bult ishine kórinbeı ushyp ketti án órlep, Áp-ádemi ánshiniń óz ómirin mánerlep. Alpystaǵy ájege suqtana ma qara shal, Baıaǵyda osy qyz ádemi edi-aý, shirkin dep. Turymtaı ándi keremet aıtatyn. «Mahabbat valsin», «Tolqyndy» Ture­keńdeı aıtatyn ánshi joq deıtinbiz. Sondaı ánshiligin tastap ketkenin óner­ge qııanat sanaǵandar da boldy. Al Tu­rymtaı qyz barlyǵyn da ózi taǵ­dyrlasqan azamat úshin, otbasynyń qamy úshin qurban etken. Keıde óner jerde jatqan nárse emes qoı, jeke bir adamdardyń ǵana úlesine tıetin taǵdyrdyń syıy emes pe edi, ánshiligin bosqa tastady-aý desek te, aldymen otbasyn oılaǵan ananyń aldynda bas ıesiń. Osy jerde taǵy bir jaı oıǵa oralady. Ýnıversıtette qalǵanymen, biraz ýaqyt Turymtaı laboranttyq qyzmette júrip qaldy. Qabilet-qarymy budan áldeqaıda joǵary adamǵa bul da salmaq. Osyndaı kezde Turekeń ázirlegen bir jumysqa joǵary baǵa bergen ýnıversıtet rektory Asqar Zakarın oǵan bedeli de, jalaqysy da joǵary ákimshilik qyzmet usynady. Basqalar bolsa, birden kelisetini anyq. Al Turekeń otbasymen aqyl­daspaı qadam ja­samaıdy. Ota­ǵa­sy Sáń­gereı aǵa­myz kelispepti. Bul áńgimeniń shet jaǵasyna biz­­diń de qatys­qanymyz bar. Semeıden Al­maty­ǵa jol túsip, «ata-ananyń» úıi­ne toq­ta­ǵan­myn. Ture­keńniń kóńilinde renish. «Qa­shanǵy laborant bolyp jú­remin. Usynyp otyr­ǵan qyz­met­tiń bu­dan keıin reti kele bermes», dedi. Ony biz de ma­quldap, Sákeńe yqpal etpek bol­dyq. «Bir úıge bir seri jetetin shy­ǵar. Ekeýmiz de seri bolyp ketsek, bala­lar­ǵa kim qa­raı­dy?» – dedi Sáń­ge­reı aǵamyz. Másele osy­laı yń-shyń­syz sheshilgen. Tu­re­keń óz «qu­qy­ǵyn» qorǵap, qar­­sy­lyq bildirip, shý shy­ǵar­sa, má­se­leniń qalaı sheshilerin kim bilgen, áı­teýir ot­ba­synyń berekesi ketýi áb­den múmkin-aý deı­siń. Sá­keń­niń «bir úıge bir seri jetedi» deýinde bi­raz mán bar. Sirá, bul bir jaǵy ózin de birshama aıyp­ta­ǵany shyǵar. Zatynda óner­­paz, dom­­byra tartyp, skrıpkada da oınaıtyn, ádemi qońyr daýysy bar Sáńgereı aǵamyz shynynda da seri jigit edi. Otbasynyń barlyq sharýasyn Turekeńe tapsyryp, ózi qyzmetimen jú­rip, keıde shalqyp ta ketetini bolar edi. Qalaı da bilikti jýrnalıst Sáńgereı Tájiǵulov qazaq teledı­darynyń alǵash­qy qabyr­ǵasyn qalas­qandardyń biri retinde onyń tarı­hynda qalatyn azamat. Onda da otbasynyń barlyq aýyrtpa­lyǵyn óz moınyna alǵan Turymtaı Turlybaı­qyzynyń ózindik úlesi bar. Sóıtip júrip-aq, Turekeń labo­rant­tyqtan assıstenttikke, odan oqy­týshylyqqa, aǵa oqytýshylyqqa aýy­syp, dosent te boldy. Bolashaq jýrnalısterge Turymtaı Dúısebaeva gazet isi, onyń ishinde gazetti bezendirý jóninde dáris oqydy. Tereń ǵylymı zertteý jumys­tarymen aınalysýǵa otbasynyń jaǵ­daıy jár bermese de, alǵash ret qazaq tilinde «Mashınkemen jazý jáne is qaǵazdaryn júrgizý», «Qazaqsha is qaǵaz­daryn júr­gizý» degen eki oqýlyq jazyp, kitap etip bastyryp shyǵardy. Eń bastysy – shákirtteriniń súıikti usta­zyna aınaldy. Bir qalada turǵan soń aralasyp júremiz. Qýanysh ortaq, qıyndyq ortaq degendeı. Turekeńe degen qur­met­ke de árqashan kýámiz. Osydan týra on bes jyl buryn óz ýnıversıteti bul kisiniń 60 jyldyǵyn atap ótti. Qaı­tesińder, men aty belgili úlken ǵalym emespin dep qashqaqtaǵanyn da kórdik. Oǵan fakýltet basshylary kónbeı, Turekeńdi mara­pattaǵan ádemi jıyn ótken. Máziri mol dastarqan jaıylǵan. – Bul kisi qyzyq ózi, – dep bir kezdegi shákirti, endi bastyǵy bolǵan Namazaly Omashev aıtqan nazdy ókpe­sin de estigenbiz. – Basqalar, sol úlken ǵalymmyn degender aldymen sizdeı bolyp alsyn. Jumys óz al­dyna, bes balany ósirip, qatarǵa qosqan sizdiń erligińizdi olar jasaı alar ma eken... Iá, bes balany ósirip, jetkizý Turym­­taı Turlybaıqyzyna ońaı bolǵan joq. Olardyń ekeýi Alma men Qalıma ýnıversıtette oqyp júrgende dúnıege kelse, Venera, Abzal, Asqar­lardy ýnıversıtette sabaq berip júrip ósirdi ǵoı. Birde sabaqqa, birde balaǵa júgiretin. Sáńgereı aǵamyz otbasy­nyń sharýasyn, jónin óziń bilesiń ǵoı dep, kóbine Ture­keńe aýdaratyn. Sóıt­se de otbasynyń tiregindeı azamattyń dú­nıeden erterek ozǵany bul shańy­raqty myqtap-aq shaıqaltqan. Sol bala­lardyń, olardan órbigen urpaq­tyń qyzyǵyn kórmeı ketti ǵoı dep ókinedi Turekeń. Sirá sol bes balany odan ári jetkizý úshin de Sáńgereı aǵamyzdyń qazasynan keıin eńsesin erterek tiktegen Turymtaı Turly­baıqyzy shańy­raq­qa ózi tirek boldy. Árqaısysynyń otbasyn quryp, shańy­raq kóterýiniń basynda júr­di. Bárin jetkizdi. Mamadııar JAQYP, Almaty.