Áńgimemizdiń álqıssasyn ázilden bastaıyq. Áldebir aýylda bir baýkespe ury qaıtys bolypty deıdi. Qylt etkendi qalt jibermeıtin, asqan eptilikpen qoradaǵy maldy jymqyryp ketetin kánigi qaraqshy eken álgi. Sodan jurtshylyq jańaǵynyń janazasyna jınalady. Ádettegi rásim boıynsha molda jınalǵan jamaǵatqa «Qandaı adam edi?» degen saýal tastaıdy. Eshkim ún qatpaıdy. Sodan ekinshi ret qaıtalaıdy. Qudaı-aý, tyrs etken adam bolsaıshy. Barlyǵy tilin jutyp qoıǵandaı, únsiz. Bolmaǵasyn úshinshi ret suraıdy moldekeń. Qulaqqa urǵan tanadaı tynyshtyqtyń arasynan bir daýys shyǵypty da, bylaı depti: «Malǵa bolmasa, adamǵa asa zııany joq edi ǵoı, jaryqtyqtyń».
«Qysyr sóz kúlmekke jaqsy» ǵoı. Degenmen, mynaý kúletin nárse emes edi. «О́kpege qısa da, ólimge qımaıtyn» qazaqy ǵadettiń ózi osy arada ysyrylyp yza men ashýǵa oryn berip tur. Abaı atamyz aıtatyn «Qazaqtyń ólgen kisisinde jamany joq» deıtin sózi de myna jerde máni men mańyzyn joǵaltqandaı ma, qalaı? О́ıtkeni, ǵasyrlar boıyna jalǵasqan dástúr boıynsha bizdiń jurt ólgen adam týraly jaman pikir aıtpaıtyn. Biraq tiri kúninde jurtqa tynyshtyq bermegen, ózgeniń mańdaı ter, taban aqysymen jıǵan adal malyn urlap, aıadaı aýyldyń berekesin qashyrǵan ury týraly eshkimniń biraýyz «jaqsy adam edi» dep aıtýǵa tili barmaǵanyn túsinýge de bolatyn sııaqty.
Muny nege aınalsoqtap otyrmyz? Sońǵy kezderi mal urlyǵy kóbeıdi. Jylqyny úıirimen qýyp ketip jatqan jaǵdaı jaıynda, betine qarap otyrǵan birer qarasyn túnde kelip urylardyń kóterip ketkeni týrasynda, óristegi sıyryn sol jerde soıyp alyp, etin bazarǵa jóneltkeni haqynda jıi estıtin boldyq. Joq izdegen bir adam. «Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten tartady» deıtindeı, daǵdarys kelgen zamanda urylardyń da qaptaýy tańqalarlyq dúnıe emes tárizdi. Deı turǵanmen, bir teńgesin eki ete almaı, bir malynyń basyn kóbeıte almaı otyrǵan qarasha halyqtyń obal-saýaby kimge? Muny oılaıtyn ury bar deısiz be? Mysaly, 2015 jyly Qyzylorda oblysynda 852 mal urlyǵy deregi tirkelipti. Bul quqyq qorǵaý organdaryna aryzdanǵan resmı adamdardyń ǵana deregi. Al qazaqylyqqa salyp, áne-mine tabyladymen júrip, aqyr sońy kúderin úzip, «Qudaıy sadaqa» deı salǵan adamnyń naqty sanyn eshkim bilmeıdi. Jyldar boıyna jalǵasyp kele jatqan osy bir minezdi de túsine almaımyz. Joǵalǵan mal qalaı sadaqa bolady? Sadaqa, qurbandyq degenniń ózindik talap-tártipteri bolmaýshy ma edi? Ásili, bul da beıqamdyq pen sharasyzdyqtyń bir kórinisi shyǵar. Áıtpese, baladan beter mápelep, ósirip, basyn kóbeıtip otyrǵan dúnıesi joǵalǵan adam «sadaqa» dep qarap otyrar ma? Al byltyr mal urlaý deregi aıtarlyqtaı qysqarypty. 667 jaǵdaı resmı organdarǵa habarlanǵan. Qylmystyń ashylý deregi de 14 paıyzǵa jaqsarǵan. Biraz adamnyń joǵy tabylyp, qolynyń suǵanaǵy barlar jazasyn alǵan. Quqyq qorǵaý oryndarynyń naqty jumysynyń arqasynda mal urlyǵyn kásip etken 11 qylmystyq toptyń is-áreketi áshkerelenipti. Al osy toptardyń quramynda 41 adam bolǵan. Jeńil paıdany kásip etkenderdiń 74 mal urlyǵy qylmysyna qatysy bary anyqtalǵan. Uıymdasqan qylmystyq toptyń qalaı jumys istegenin osy derek dáıektep turǵandaı. Maldan mal qoımaǵan ǵoı, qurǵyrlar.
О́tken jyldyń qazan aıynda Qazaly aýdany, Jalańtós Bahadúr aýylynyń turǵyny tún mezgilinde mal qorasynan eki bas qoıyn belgisiz bireýler urlap ketkeni jóninde aryzdanǵan. Shyǵynnyń jalpy quny 50 000 teńge dep eseptelgen. Sodan polısııa jedel izdestirý jumystaryna kirisip ketedi. Urylardyń izin sýytpaı, ustaıdy. Sonyń nátıjesinde tórt adam qolǵa túsedi. Teksere kelgende bulardyń birinshi ret urlyq jasap otyrmaǵany belgili bolady. Birinshi ret deımiz-aý, urlyqty ábden kásip qylǵandary anyqtalady. Aqyrynda álgi tórteý aýdan kóleminde 36 márte mal urlaǵandaryn, ony qaıdan alyp, qaıda satqandaryn tátpishtep baıandaıdy. Sodan osy jaǵdaıǵa baılanysty, Qylmystyq kodekstiń 188-babynyń 2-bóligi 1,3-tarmaqtary boıynsha qylmystyq is qozǵalyp, kúdiktiler Qazaly aýdandyq ishki ister bóliminiń ýaqytsha ustaý oqshaýlaǵyshyna qamalady. Tergeý jumystary barysynda kúdiktilerden jaýap alynyp, atalǵan iske qatysy bar basqa da azamattar anyqtaldy. Aıǵaq zattar dáleldeme retinde qosymsha tirkelgen.
Bir urlyqtyń artynan qansha qylmystyń balalap shyqqanyn kórip otyrsyz. Sondaı-aq, munyń barlyǵyn bar-joǵy tórt-aq adam jasaǵan. Árıne, kimniń úıinde qandaı mal baryn, kúıi qandaı ekenin aıtyp otyrǵan sybaılastary da bolǵan. Al negizgi tirlikti osy tórteý tyndyryp júrgen. Aınalasyna jaýdaı tıgen baýkespeler ózderin ómiri ustalmaıtyndaı sezinse kerek. Sondaı sezim men qanaǵatsyzdyq olardy aqyry túrmege toǵytyp tyndy.
Shıeli aýdanynda mynandaı jaǵdaı bolypty. Osy qańtar aıynyń 22-si kúni túnde Eńbekshi aýylynyń arǵy jaǵynda, Qarataýdyń qaptalynda ornalasqan «Jalǵyz aǵash» jaıylymyndaǵy malshy qorasynan 2 bas qoıyn belgisiz bireýler urlap ketkeni týraly aryzdanady. Jalpy quny 50 000 teńge shyǵyn keltirgenin kórsetedi. Atalǵan aryz negizinde jedel-izdestirý jumystary júrgizildi. Nátıjesinde ne bolǵan deńiz? Álgi kisiniń qoılary jaıylymda din-aman, qaıta ekeýi de tóldep jatqan jerinen tabylady. Solaısha, eshqandaı urlyqtyń bolmaǵany belgili boldy. Eki qoı tóldegen 2 bas qozylarymen birge ıesine qaıtaryldy. Biz muny urylardan ábden zapy bolǵan, zárezap jaǵdaıǵa túsken, júregi shaılyǵyp qalǵan adamnyń úreı men qorqynyshqa toly kúıi der edik. Qorasynan beısaýyt ýaqytta shyǵyp ketken qoılaryn urlandyǵa sanap, ábigerlenip aryzdanýynyń ózi ezýge kúlki úıirgenimen, shyndyǵynda aq-adal dúnıesinen qapyda aıyrylyp qalmaıyn degen nıetin ǵana ańǵaramyz. О́ıtkeni, kózi taısa, aldyndaǵysyn aıdap ketetin antalaǵan urynyń en dalada erkin júrgenin biledi ol. Sondyqtan jemtik ańdyǵan quzǵyn sekildi qaraqshylardan shamasy kelgenshe qorǵanýyn qoldaý kerek jáne sodan ózgeler de úlgi alýǵa tıis qoı dep oılaımyz.
Osy arada myna jaıtty baıan etpesek bolmas. Aımaq basshysy byltyr mal urlyǵyna qatysty naqty is-sharalar josparyn bekitken. Sol boıynsha oǵan jaýapty oryndar, oryndalý merzimi jáne istelýge tıis jumystar belgilenip, jalpy jaǵdaıdyń barysy aı saıyn oblys ákimi orynbasarynyń baqylaýyna alynǵan bolatyn. Solaısha, oblystaǵy 66 aýyldyq okrýg baqtashylarmen qamtamasyz etilip, 5 aýdan ortalyqtarynda mal satatyn bazarlar ashyldy. Jáne barlyq mal soıatyn jerlerge beınebaqylaý kameralary ornatyldy. Turaqty túrde baqtashymen qamtylǵan Shıeli aýdany Nartaı Bekejanov aýyldyq okrýginde sońǵy 3 jylda birde-bir mal urlyǵy bolmaǵandyǵy jıi mysal retinde aıtylyp júr.
Sonda da, urylar da zańnyń quryǵy men adamdardyń obal-saýabyna qaramaı qaraqshylyq áreketterin toqtatar emes. «Et táttiligin qoımasa, men urlyǵymdy tyımaımyn» deıtin qasqyrdan da beter dersiń. Sondyqtan urlyqqa qaýym, aýyl bolyp qarsy turý kerek. Áıtpese, «Eki kóziń Nazarda, eki sıyryń bazarda» degen jazýdy qorańyzǵa jazyp, qarq-qarq kúlgen urynyń kúlkisi qulaǵyńyzdyń túbinen estilýi bek múmkin.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy